Ózin-ózi bilgen er baqytty,

Ózin-ózi bılegen el baqytty. (Halyq danalyǵy)

Sońǵy kezde jahandaný úderisine baılanysty ulttyq qundylyqtar tóńiregin­de úlken pikirtalastar jalǵasyp jatyr. Osy kúrdeli másele tóńireginde O. Súleı­menovtyń ulttar taǵdyry týraly oılary nazar aýdartady. «El aralaǵan synshy» degendeı, O. Súleımenov  talaı eldiń qaıǵy-qasiretin bólisken, saralaǵan, salystyrǵan, sondyqtan, kóp kúrdeli máseleler týraly kesim-pishimin aıtýǵa tájirıbesi men bilimi mol azamat. Ony aıtpaǵanda, 70-jyldary «Az ı ıa» kitabymen tek qazaqtar ǵana emes, keńes jastaryna oı salǵan, rýhyn oıatqan aqyn.

O. Súleımenovtyń táýelsizdiktiń shek­­teýli bolatyny, absolúttik táýelsiz­dik­tiń bolmaıtyny týraly pikirin, keıbir basylymdardyń synaýy, menińshe, bil­mes­tik. Ózara táýeldilik, yqpaldastyq pen árekettestik, óz «menińdi» shekteý tek ult­­tyq memleketterge ǵana emes, jeke tulǵalardyń, dinderdiń, ártúrli qaýym­das­tyq­tardyń, jalpy adamzattyń ómir súrý amaly. Ózara yqpaldastyq – damýdyń  ámbebap zańdylyǵy. Álıhan Bókeı­han aıt­­qandaı: «Burynǵy eski tarıhty oqy­ǵan­dar biledi: adam balasy birine-biri ókim­shi de, birine-biri qul da bolǵan» (Shy­­­ǵar­malarynyń tolyq jınaǵy, İ tom, 449 bet.) Mark Tvenniń Italıa týraly myna bir sózi bar: «Italıa ejelgi armanyna jetti: táýelsizdik aldy. Biraq, táýelsizdikke qol jetkizip, saıası lotereıada pildi utty, endi, ony asyraı almaı otyr» degen. Táýelsizdiktiń jaýapkershiligi, sal­maǵy, júgi pildeı aýyr. Ár memleket óz ortasyna táýeldi, baılanysqa, alys-be­riske muqtaj. Al, táýelsizdik alǵan jas memleket syrtpen aralasqa tipti de muqtaj. Halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastarǵa enbeý, múmkindikti paıdalanbaý, tabystan aıyrylýǵa ákeledi. Búgin oǵan mysal retinde «chýchhe» ıdeıasy negizinde tek óz múmkindikterine sengen Soltústik Koreıa men ashyq saıasat us­tanyp, búkil álemmen ózara qarym-qatynasqa túsip, qýatty on mem­lekettiń qataryndaǵy Ońtústik Koreıany aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, sank­sıa­ǵa ushyrap, bir­qatar    memlekettermen eko­nomıkalyq, basqa da qarym-qaty­nastary shektelgen Reseı men Iran da birshama paıdadan aıy­rylýda. Jalpy, avtorıtarlyq saıası júıe oqshaý­lanýǵa, avtarkıaǵa beıimdi bolsa, demo­kra­tıalyq rejım, ashyq ekonomıka ózara alys-beriske ıkemdi.

Globalızm jáne ulttar taǵdyry O. Súleımenovtyń «Besedy s Oljasom» (2004-2011g.) Almaty, 2011j.) atty suhbattary, «Qazaq ádebıetindegi» «Kim otanshyl?» (13.03.2015j.) suhbaty, basqa da basylymdardaǵy pikirleri ulttardyń tarıhı sahnadan yǵysatyny, mánin joıyp, qunsyzdanatyny týraly pikirdi alǵa tartady. Aldymen jahandaný jáne oǵan baılanysty saıası-fılosofıalyq aǵymdarǵa toqtalaıyq. Búgin jahandanǵan aqparattanǵan qoǵam qalyptasyp, halyqaralyq qatynastar júıe­­si de ózgere bastaǵan tusta, ult ulttyq mem­­leket, ulttyq qundylyqtar, olardyń erteńgisi týraly problema ótkir mán alyp otyr. Osyǵan baılanysty batys saıası ǵylymynda eki baǵyt qalyptasyp keledi. Alǵashqysyn saıası realızm deıdi, bul baǵyt basqa faktorlardy joqqa shy­ǵarmasa da, ulttyq memleketti tarıhtyń, halyqaralyq qatynastardyń basty kúshi dep esepteıdi. Ekinshi aǵym – lıberaldyq ın­ternasıonalızm – Birikken Ulttar Uıy­mymen qatar basqa da halyqaralyq  basqarý organdaryn qurýdy, olarǵa mol ókilettik berýdi, álemdi federasıaǵa, bolmasa konfederasıaǵa aınaldyryp, memleketterden  joǵary turatyn álemdik úki­met qurýdy, adamzatty tutas bir ultqa, adamdardy álemdik azamatqa aınaldyrýdy usynady. Ár adam adamzat ókili ekeni daýsyz, biraq, bul jerde otansyz, ultsyz adam, azamat týraly sóz bolyp otyr. Bul aǵymdy O. Súleımenov te qoldaıdy. Osyndaı oı túıýge negiz de bar. Máseleniń máni mynada. Jahandanǵan álemdik qaýymdastyq ómirge transulttyq korporasıalardy ákeldi. HHİ ǵasyrdyń basynda olar 64 myńdy qurady, olardyń 830 myń sheteldik fılıaldary bar, olar bizdiń eli­mizde de jumys jasap jatyr. Olarda 73 mln.adam jumys jasaıdy, jylyna 1trln. doll. astam ónim beredi. Al, olardyń basqa da qosymsha salalarmen jumys jasaıtynyn eskersek, olar jumyspen 150 mln. adamdy qamtamasyz etip otyr. Basqasha aıtqanda, transulttyq korporasıalar dúnıejúzilik ónerkásip óndirisiniń  50%, álemdik saýdanyń úshten ekisin basqarady. Olar patentter men ǵylymı jańalyqtar  lısenzıasynyń 80% ıelenip, jańa tehnologıa men noý-haýǵa baqylaý jasaıdy («Obshestvennye naýkı ı sovremennost 2014, №4, 168bet). Osynyń ózi búgin ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi ulttyq memleketter emes, transulttyq kompanıalar men bankter deýge negiz bolyp otyr. Qýatty jahandyq ekonomıka, jahandyq saıasat ulttyq memleketter derbestigin álsiretti, úıde kim qoja ekenin bilińder degendeı pikir uıalatýda. Memlekettiń mańyzdy fýnksıalaryn búgin syrttan kelgen ınvestorlar atqaryp jatyr. Ekonomıka ózara táýeldilik ortaǵa beıim­delgen saıyn, ulttyq memleketter, aımaqtyq bılik qaýqarsyz bolyp otyr. In­vestorlar ulttyq memleketterge emes, memleketter ınvestorlarǵa táýeldi bo­­lyp barady. Jańa jumys oryndaryn ashý, birqatar áleýmettik máselelerdi sheshý, tabysty bólý, basqa da máseleler qoldan shyǵyp bara jatyr. Gıperglobalızm jaqtastary aıtýynsha, biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik  qalyptasqan tusta ulttyq memleketter qajetsiz, tipti, búgin ulttyń ózi de kedergige aınalyp barady. Shyndyǵynda da, jahandaný tusynda memleket tek  ekonomıka ǵana emes, saıası, mádenı salalarda da ishteı baqylaı, retteı almaı otyr, onyń yqpaly azaıyp barady. Ony qatardaǵy halyq, keıbir áleýmettik toptar áli tolyq sezinbeıdi, memleketke burynǵysha ıek arta beredi. Búgin osy másele tóńireginde kóptegen samıtter ótip, ulttyq ıntellıgensıa, úkimettik emes uıymdar da oılana bastady. Investorlarmen jumys jasaıtyn ulttyq ıntellıgensıa, ásirese, qarjy, tehnologıa, huqyq salasyndaǵy mamandar memleket múddesinen alshaqtaı bastady. Parlament saılaýlary da bul máselege kóz jumyp, aınalyp ótýge tyrysady. Búgin ulttyq memleketter Halyqaralyq Valúta qory (MVF), Dúnıejúzilik Bank­terdiń tar qursaýynan shyǵa almaıdy. Transulttyq kompanıalardyń múddesin qorǵaıtyn kóptegen uıymdardan turatyn júıe qalyptasty. Bılik solarǵa qaraı aýys­ty («peredıslokasıa» vlastı), olar opozısıa emes, parlamentti de syrttaı aınalyp ótýde, tipti, moıyndamaıdy, olardyń kirisi men shyǵysy áli de tolyq jarıa emes. Ulttyq memleket búgin mańyzdy máseleler de shekteýli, bıligi formaldy ǵana, al, qoǵamdyq ómirdi retteıtin dástúrli tetikter búgin tıimsiz degen oı tarady. Jahandaný búgin ulttyq memleketter tóńireginde túrlishe oılarǵa jeteleýde. Memleketter óz terıtorıasyn basqa memleketterdiń ekonomıkalyq, áskerı, saıası, aqparattyq ústemdiginen qorǵaı almaı otyr. Ásirese, tabıǵı baılyqqa ıe bola almaý memleketti básekege qabiletsiz etedi. Memleket óz ókilettigimen ınves­torlarmen, odaqtarmen bólisti, al, memleketten, ulttan joǵary organdar aldymen óz múddelerin oryndaýdy maqsat etedi. Sonymen birge, álemde ulttyq-pa­trıottyq aǵym da zor yqpal etýde. Búgin kóptegen elderde, mysaly, Irlandıa, Irak, Aýǵanstan, Indıa, Ispanıa, Italıa, Belgıa, Ulybrıtanıa, Kanada, AQSH, Reseı jáne basqa da elderde ult máselesi, etnıkaaralyq qaqtyǵystar álemdik sıpat alyp otyr. Keńes Odaǵy men Iýgoslavıa ydyraǵannan keıin, álemde jańa 20-ǵa jýyq ulttyq memleketter paıda boldy. Búgin álemdik, jalpy órkenıettik sáıkestikten góri (ıdentıchnost etnıkalyq qaýymdastyqtyń máni ótkir bolyp, ulttyq qundylyqtar  alǵa shyqty. HHİ ǵ. basynda eýropalyqtardyń 90% ózderin eń aldymen óz ultynyń ókili ekenin alǵa tartqan. Shyndyǵynda, Eýropa búgin tereń etnıkalyq jikke bólindi, syrttan kelgen qonys aýdarýshylar kóbeıdi, musylmandardyń sany 25 mln. jetti degen derekter keltirýde. Olar óz dinine, dástúrine  berik, bótenderge sińi­sip ketpeıdi. Osynyń ózi ultaralyq, dinaralyq qaqtyǵystar týǵyzýda. Son­daı-aq, Latyn Amerıkasynan AQSH-qa aǵylyp kelip jatqan negizinen ıspan tildiler bul eldi de eki halyqqa, eki mádenıetke, eki tilge bólýde. Globalızm, álemniń tutastyǵyn, ózara baılanysyn, ózara táýeldiligin, ózara ıkemdiligin sanaǵa sińiredi. Shyndyǵynda, bul búkil álemdi bir qalypqa salý emes, birlesý, ár túrli, ár tekti ulttyq, dinı, saıası múddelerdiń yqpaldasýy. Jahan­danýdyń sapalyq máni osynda. Biraq, ja­­han­daný qoǵamnyń barlyq salasyna yqpal jasaıtyn kúrdeli, eki jaqty qu­bylys. Onyń tóńireginde búgin ekiudaı pikir qalyptasyp otyr. Ulttyq memle­kettegi ıntellıgensıanyń bir toby, olar kóp emes, ásirese, kásipkerler, memlekettik qyzmetshiler, keıbir ádebıet, óner qaırat­kerleri ulttyq qundylyqtardy mensin­beıtin kosmopolıttik baǵyt ustansa, ekin­shileri patrıottyq, ulttyq múddeni jo­ǵary baǵalaıtyndar, olardy, shúkir, bú­gin basymdyq top deýge bolar. Bul ekige ja­rylý Batysta da, Shyǵysta da, bizdiń Qazaqstanda da bar. Kosmopolıtter-jahandaný, ulttan alystaý-búgin pro­gres­ke jetýdiń jalǵyz joly dep esep­teıdi. Óz qarsylastaryn nadan, tar sheńberde oılaıtyndar dep synaıdy.

Kosmopolıtızm kórinisteri jáne  ulttyq memleketter Jahandaný ıdeology E. Gıddens ult­tyq «Men» ıgilikke emes, daýǵa, janjalǵa aparady dep eseptep, kosmo­polıttik ult, planetarlyq úkimet ıdeıasyn alǵa tartty. «Ony kim jasaıdy?» degen saýalǵa, – «bılik basynda elıta jasaıdy», – degen. O. Súleımenov te dinı, ulttyq sana adamzatty jikke bólip, bir-birine qarsy qoıady, ózara syılastyqqa, parasatqa beıimdemeıdi deıdi. Adam-Ata men Haýa-Ana urpaǵy bir halyqqa birikken  de ǵana izgilik jolyna túsedi dep túıedi. «… na svete estbolee pátı tysáchı etnosov, narodov, plemenı kajdyı etnos obladaet nasıonalnym, relıgıoznym soznanıemı vse etı obosoblennye mıroshýshenıa v toı ınoı stepenı ızolırýıýt etnosy drýg ot drýga, ı segodnáshnee chelovechestvo – eto sobranıe plemen s ızolırýıýshımı soznanıamı» «Besedy s Oljasom» (2004-2011g.Almaty, 2011j. 10bet.). Ulttyq, dinı qaýymdastyqtar alys-beriske, baılanysqa qarsy emes,tek máde­nıet, ekonomıka salasynda ústemdikke qar­sy. O. Súleımenov Eýroodaq elderiniń amerıkandyq kınolarǵa shek qoıatynyn jaqsy biledi. Ásirese, fransýzdar amerı­kan­dyq, basqa da shet el mýzykasyna, ártisterdiń aǵylyp kelýine,  olarǵa ulttyq óner ıelerinen artyq eńbekaqy tóleýge, shet eldik qoıylymdar men kınolarǵa shekteýler belgileýde («Sosıalno-gýmanı­tarnye znanıa», 2007j., №3.70-bet). Bas­qa mádenıetterge aıqara esik ashý, eýro­pa­lyqtar aıtqandaı, ony qarjylaı qoldaý degen sóz. Sondaı-aq, kıno, teatr ulttyń mi­nez-qulqyna, oılaý mádenıetine yqpal etedi. Bul jahandanýǵa qarsylyq emes  ulttyq qundylyqty qorǵaý. «Kosmopolıttik    memleket», «kosmo­po­­lıt­tik ult» ıdeıalary «Ǵalam azamaty» ıdeıasyna ulasady. Oljas Omaruly bylaı deıdi: «Sýper-narod-Gomo Sapıens, chelovek razýmnyı. Eto nasıa býdýshego, kotorýıý ıa prıemlú, grajdanınom kotoroı smeıý sebá schıtat» (Sonda, 137bet). Sóz joq, ár adam adamzattyń ókili, óz eliniń azamaty, óz ultynyń perzenti. Ulttardyń máni joıylyp, táýelsizdiktiń keskin-kelbeti buldyraı bastady deýshiler  búgin «aıaǵym qaıda bolsa, otanym sonda» deıtin boldy. Alaıda, ulttyń shamaly bir bóliginiń azǵyndaýy, ultsyzdanýy oryn alǵanymen, ulttyq bolmystyń ózegi, adamgershilik as­tar­lary qubylmaly sán sıaqty ózgere qoı­maıdy, tipti, jaǵymsyz syrtqy qar­sylyq tanytady. Sondyqtan, jahandaný yqpalymen mádenıetter túbegeıli ózgere salady, ómirge jańa qaýymdastyq keledi dep aıtý jalǵan pikir. O. Súleımenov sıaqty ulttyń janazasyn shyǵarýshylar buryn da bolǵan. Sonyń biri – tegi orys, amerıkandyq sosıolog, fılosof Pıtırm Aleksandrovıch Sorokın (1885-1968). Ol qazirgi Komı avtonomıalyq oblysynda týǵan. Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakúltetin bitirgen, bólshevıktermen aıqasqan ǵalym. «Reseıdiń búgingi jaǵdaıy» atty eńbeginde ol búgin biz kóp aıtyp júrgen adamdyq kapıtal ıdeıasyn alǵa tartty: «Árbir qoǵamnyń taǵdyry onyń adamdarynyń sapasyna baılanys­ty … Aqymaqtar men qabiletsizderden turatyn qoǵam esh ýaqytta tabysqa jetpeıdi. Olardyń qolyna keremet konstıtýsıa, baǵdarlama berseń de tamasha qoǵam jasaı almaıdy. Kerisinshe, jigerli, bilimdi adamdardan turatyn qoǵam jetistikke jetkizedi. Sondyqtan, qazir qoǵamnyń adamdyq materıalynyń sapasy qandaı bolsa, bolashaǵy da sondaı bolady…» – dep, ol bólshevıkterdiń sosıalısik qoǵam qurý ıdeıasyna úlken kúdik keltirdi. «Nadan elde sosıalızmdi tek kúshpen, zorlyqpen engizýge bolar…» degen ony bólshevıkter, árıne, unatqan joq. Reseıden ketýin talap etti. 1922 jyly 15 qarashada «Fılosofskıı parohod» dep atalyp ketken kememen bólshevıkterdiń kóńilinen shyqpaǵan fılosoftar shetelge baǵyt aldy. Olardyń ishinde P.A.Sorokın de bar bolatyn. Ol AQSH-qa baryp qonys tepti. P.Sorokınniń adamdar sapasyna baılanysty oılary «Máńgilik el» ıdeıasyn tereń negizdeýge jáne jan-jaqty oılanýǵa jetekteıdi. Sorokın  «Revolúsıa jáne sosıologıa» atty eńbeginde «Ult» degen uǵymdy taldaýǵa asa zor mán berdi. «Ult dep keıbi­reýler qan, tek, násil birligin aıtady. Shyn­dyǵynda taza nemis, aǵylshyn qany degen qan joq. Qan tazalyǵy jyl­­qy zaýyttarynda  kezdesedi, «taza qandy» aıǵyrlar ǵana  bar. Al, adamdar­dy qan biriktiredi deý qate…» –  deıdi ol. «Ivanov pen Petrov» – bir ulttan, olardy jaqyndatatyn qandarynyń hımıalyq quramy emes». Bul da sol kisiniń ýáji. Keıbireýler ulttan ultty aıyratyn til deıdi. Bir tilde sóıleıtinder bir ultqa jatady delinedi. P.Sorokın ony da teriske shyǵarady:  «Eger, til – ulttyń sheshýshi belgisi bolsa, venger tili men nemis tilin birdeı biletinderdi kim  deımiz? Aǵylshyndar men amerıkandyqtar da negizinen aǵylshyn tilinde sóıleıdi, biraq, ártúrli ulttar. Din de ulttyń  belgisi bola almaıdy, sebebi, bir dindi kóp ulttar ustanady. Ortaq ekonomıkalyq múdde de ulttyń belgisi bola almaıdy. Ekonomıka salasynda ártúrli ulttar ókili eńbek ete beredi. Mádenıet te ulttyń belgisi bola almaıdy. Eger, til, din, ekonomıka ártúrli ultqa ortaq bolsa, onda mádenıetten ne qaldy?». «Keıde ulttyq psıhologıa, minez-qulyq ortaq degen pikir aıtylady. Shyndyǵynda adamdardyń minezi ul­tyna qaraı emes, kásibine qaraı qalyp­tasady…» – deıdi avtor. Sonymen, ony eshqandaı ult týraly teorıa  qanaǵattandyrmaıdy. Ult ártúrli elementterge bólinip joq boldy. «Nasıa ıschezla», – dep túıedi avtor. Al, «evreı máselesin», «armán máselesin», «ýkraın máselesin», «polák máselesin», «buratanalar máselesin» qaıtemiz, bul – ult máselesi emes pe? Ult joq bolsa,  bul máseleler qaıdan týdy? – degen suraqqa, P.Sorokın olarǵa astamshylyqpen qaraýdan aýlaq ekenin aıta kelip: «Atalǵan ulttardyń máseleleri bir-birine uqsas emes, biraq, olardyń astarynda quqyqtyq teńsizdik jatyr, al, ol – ult máselesi emes» – deı kele ol teńsizdik qoǵamdaǵy jalpy teńsizdiktiń bir qyry», deıdi. Emıgrasıada ómir súrgen P.Sorokın Reseıdi saǵyndy, ańsady, onyń ult degen kózqarasyna kúrdeli ózgerister ákeldi. «Sosıologıa júıesi» atty eńbeginde sımvoldar, ásirese, ulttyq sımvoldar, ulttyq ıdeıalar jóninde tereń oılanady. Ulttyq ıdeıa ult­tyń arqaýy, túıini, onyń baılanystyrýshysy, biriktirýshisi deıdi. Ómiriniń sońǵy kezeńinde saǵym emes, naqty rýh ekenin moıyndaıdy. «Reseı» degen ataý – bizdiń kóz aldymyzda Ivan Groznyı zamanyn da, búgingi kúndi de elestetedi. Qaı zamandy aıtsaq ta, bul –  bólinbeıtin, ajyratýǵa kelmeıtin sımvol. 1919 jyl – Groznyı zamanynyń jalǵasy. Ýaqyt ótse de, urpaqtar almassa da, adamdar qaýymdastyǵy ózin nege oryspyz dep ataıdy, sebebi, urpaqtar arasynda tyǵyz baılanystar, ózara kórine bermeıtin rýhanı qatynastar ornaǵan. Kózqaras, dástúr, ádet, salt, talǵam aǵa urpaq arqyly jas býynǵa beriledi, olardyń arasynda azdy-kópti uqsastyq qalyptasady, ol – tildiń, nanym-senimniń, salttyń, ádet-ǵuryptyń uqsastyǵy, qysqasha ómir-salt birligi». P.Sorokın ult birligin qalyptastyratyn tildiń qyzmetine zor mán beredi: «Razlıchnye pokolenıa govorát na odnom ı tom je ıazyke, naprımer, na rýsskom, no eto vlechet za soboı ýravnenıe ı sblıjenıe odınakovoıazychnyh lıs ı pokolenıı.. okazyvaıýtsá svázannymı drýg s drýgom, myslámı kak nechto edınoe». Sonymen birge, jer, sý, qala, derevná, «Ivan Velıkıı», «Vasılıı Blajennyı», «Moskva» sıaqty ataýlar, bas ıetin qasıetti oryndar – «shirkeý», «ıkondar», taǵy basqalar da ult ıdeıasyn sińiredi. Ult uǵymy belgili qundylyqtardyń basyn qosýshy jıyntyǵyn bildiredi deıdi: «Nasıa – eto terrıtorıalnaıa +ıazykovaıa+gosýdarstvennaıa kýmýlátıvnaıa grýppa, ıavláetsá dlá nashego vremenı grýppoı normalnoı, solıdarnoı ı tıpıchnoı». Jasy kelgen shaqta P.Sorokın AQSH-qa barǵan orys fılosoftarymen ja­qyn tanysýǵa umtylǵan. Joǵaryda aıt­qa­nymyzdaı, P.Sorokın – Keńester Odaǵynan qýylǵan, ólim jazasyna kesilgen ǵalym. Keńes ǵalymdaryna onymen kezdesýge tyıym salynǵan. Biraq, biren-saran ǵalymdar,  táýekelge baryp, onymen kezdesken de. P. So­­rokın olardy qonaqqa shaqyrǵanda, onyń Reseıdi saǵynatyny  úıiniń tek orystyń Kremli, Vasılıı Blajennyıdyń shirkeýi, Sankt-Peterbýrgtiń kórinisterimen bezen­dirilgeninen kórinip turady. Áńgime barysynda onyń V.Lenınge qastandyq jasaý nıeti bolǵany da sóz bolyp qalady. Degenmen, ol áńgimeni basqa arnaǵa buryp: «Bizdiń armanymyz óler  aldynda Reseıdi bir kórý. Bizdiń basqa Otanymyz joq, bolýy da múmkin emes. Biz – Keńes úkimetiniń jaýy da, oponenti de emespiz. Bizdiń ortaq múddemiz kóp», – deıdi. Biraq, V.Lenınge qastandyq jasaýǵa nıettengen adamǵa Keńes eline kelý múmkin emes edi. Osylaısha  onyń armany oryndalmady. Táýelsizdikten bas tartyp, álemdik úki­met qurý ıdeıasyn qoldaýshylar Birikken Ulttar Uıymyna mol ókilettikter berilse, álemdik qaznashylyq, álemdik búdjet, álem­dik arbıtraj ekonomıkalyq jáne eko­logıalyq máselelerdi sheshýge kepildik be­redi deıdi. Osy usynysty júzege asyrý úshin birinshi kezeńde búgingi ulttyq mem­leketterdi 12-15 federasıaǵa bólýdi usynady. Álemdik  úkimet qaıshylyq týdy­ratyn ulttyq memleketterdi ydyratý ar­qyly ǵana ómirge keledi. «Bul jaǵdaıda álem azamattarynyń saıası baspana su­raıtyn múmkindikteri de bolmaıdy-aý» degen bir avtordyń ázili eske túsedi. Planetarlyq úkimet – kúdikti joba, ol qyzyǵýshylyq ta týǵyzar, bul biraq aınalyp kelgende baıaǵy «jumysshylardyń otany joq» dep Marks pen Engels aıt­qandaı, komýnıstik arman sıaqty ýtopıa, áıteýir, revolúsıalyq tóńkeriske sha­qyrmaıdy. Globalızmge, planetarlyq úkimet sıaq­ty ıdeıalarǵa talaı ǵasyrlyq, rýhanı murasy bar 2 mlrd. astam hrıstıan, 1,6 mlrd. musylman, mıllıardqa jýyq býdda dinderi men ulttyq mádenıetter qarsy. Ár órkenıet óz qundylyqtaryn qorǵaýda, búgin batys qundylyqtary men musylman, konfýsıalyq, basqa álem­niń qundylyqtary básekelestik, qaıshylyq jaǵdaıda óristeýde. Ol báse­kelestiktiń astarynda ulttyq memleket múddeleri de jatqany belgili. Taǵy da bir máseleni aıta keteıik. Bolashaq álemdik memleket týraly sóz bolǵanda, tarıhı sahnadan ketetin elderge AQSH, Japonıa, Germanıa, Anglıa, Fransıa sıaqty memleketterdi qospaıdy. Demek másele Qa­zaqstan sıaqty memleketter týraly bolyp otyr.

Ulttyq memleket – ulttyq qundylyqtardyń tiregi Sóz joq, ulttyq memleketterdiń globalızm jaǵdaıyna jáne kosmopolıtızm aǵymyna qarsy turýǵa áli beıimdele almaı jatqany belgili. Bul tusta salmaq memleket qurýshy ulttyń namysyna, tańdaýyna, ustanymyna, birligine, jańa izdenisterine jáne eldegi demokratıalyq ahýalǵa da baılanysty. Másele, tipti memlekettiń keıbir ókilettigin ulttan joǵary organdarǵa bergende de emes, eger ol qadam belgili sharttarmen, eseppen berilgen bolsa. Búgingi ekonomıkalyq daǵdarys jaǵ­daıyn­da ulttyq memleketter men orta­lyq bankter jalpy ekonomıkalyq saıasatty úı­lestirý de aıtarlyqtaı kúsh salyp jatyr. Búginde terorızmmen kúreste de negizgi salmaq ulttyq memleketterge túsýde. Ulttan joǵary qurylymdar ulttyq memlekettersiz búgingi adamzat aldyndaǵy qarýsyzdaný, ekologıa, demografıa, energetıka, daǵdarystardyń aldyn alýda  kúrdeli máselelerdi sheshe almaıdy. Birqatar memleketter, mysaly, AQSH memlekettik apparatty kúsheıtip, memleket ákimshiliginiń yqpalyn arttyrýda, memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatyn jetildirýde. Eshqandaı qury­lym ulttyq memleketti almastyra almaıdy. Qazirgi kezde áleýmettik salada, qaýipsizdik máselelerinde, adam huqyn qorǵaý, ultaralyq, dinaralyq qatynastardy retteý men ulttyq qundylyqtardy qor­ǵaýda memlekettiń orny bólek. Ulttyq memleket, ulttyń taǵdyryn bolashaqta  jahandaný qaterine beıimdeı, memleket basqarýdy jetildirip, ultty saqtaı alady. Ǵalymdardyń aıtýynsha, ulttyq memleketten, ulttyq ıdeıadan bas tartý múmkin emes. O. Súleımenov ózara táýeldilik árqa­shan da tıimdi dep esepteıdi. Al, ulttyq memleketter halyqaralyq odaqtarǵa, baı­lanystarǵa syn kózben qaraıdy. Jan-jaqty básekelestikke túsken qazaq eli­niń upaıy túgel bolar ma eken degen saýal kóp qazaqtyń kókeıinde. Memleketter qarym-qatynasy árdaıym ádil, ózara syılastyqqa negizdele bermeıdi, birjaq­ty ústemdikte oryn alatyn jaǵdaılar barshylyq. Qaıshylyqtar tipti, ymyraǵa kelmeıtin qaıshylyqtar, barlyǵy belgili: bir jaq ulttyq múddelerdi qoldasa, ekin­shi jaq, qarama-qarsy, ulttan joǵary syrt memleketterdiń múddesin qorǵaıdy. Osy tusta qaıshylyqtardy eńserý, ortaq sheshimge kelý, kelisý, kelistirý, ózgeni de oılaý, utylysta qalmaý saıası sheberlikti, tereń taldaýdy qajet etedi. Kútpegen, tótenshe jaǵdaılar da aıqyn, kúmánsiz sheshim qabyldaýdy talap etedi. Ózara táýeldilik, ekonomıkalyq odaqtarǵa kirý, ulttyq múddege nuqsan keletin tusta olardan shyǵýdyń da joldaryn memleketter oılastyrady. «Men bir ret aıttym, taǵy da qaıtalap aıtam, táýelsizdikke nuqsan keltiretin bolsa, ondaı uıymdarda Qa­zaqstan eshýaqytta bolmaıdy. Bizdiń eń joǵary baǵalaıtyn baılyǵymyz – Táýel­sizdik! Ata-babamyzdyń qanymen, terimen kelgen táýelsizdikti biz eshkimge bere almaımyz. Ony qasyq qanymyz qalǵansha qorǵaýymyz kerek. Sondyqtan bul jóninen eshqandaı kúdik bolmasyn» –dedi N.Nazarbaev («Egemen Qazaqstan», 26tamyz, 2014jyl.). Keıde Oljas Omaruly ózara qarym-qatynasqa tek qazaqtar múddeli degendeı oı aıtady: «Myńdaǵan jyldar ózara qarym-qatynastaǵy, 7 myń kılometrge sozylyp jatqan resmı  ortaq shekaramyz bar Reseıden tolyq táýelsiz bola alamyz ba? Nemese Qytaıdan? Sondaı-aq, Qyrǵyz, Ózbek, Túrkmen, Ázirbaıjannan? Qazir de, eshqashan da bola almaımyz?» («Qazaq ádebıeti», 13.03.2015j.). Durys, adam kúni adammen, memleket kúni basqa memlekettermen. Biraq, tek qazaq sol memleketterge táýeldi emes, Reseı, Qytaı, Qyrǵyz, Ózbek, Túrkmen, Ázirbaıjannyń da kúnderi bizge túsip tur. Sondyqtan da búgingi zamandy ózara táýeldilik zamany deımiz. Keıde AQSH pen Batys sanksıa jarıa­laǵan, valútasy qunsyzdanǵan, týrasyn aıtsaq, ızolásıa jaǵdaıyndaǵy Reseımen Odaqqa kirip, nege asyǵystyq jasadyq de­gen pikir de aıtylyp qalady. «Reseı halqy, múmkin, bul qıyndyqtardy kó­terer, al, qazaqstandyqtarǵa olardyń aýyrtpalyǵyn bóliskendeı qandaı muq­tajdyq bar edi?», – degendeı saýaldar qoıylady. Ol saýalǵa N. Nazarbaev: «Biz osyny paıdalanyp, Reseıge azyq-túlik ónimderin kóbirek shyǵarýymyz kerek. Fermerlerimiz kókónisti, et, sútti, basqa da tamaq túrlerin kóbirek ázirlep, kóptep satyp, paıda tabady», – dep, memlekettik múdde turǵysynan máseleni túsinikti jet­kizdi («Egemen Qazaqstan», 26 tamyz, 2014 jyl). Belgili AQSH saıasatkeri Zbıgnev Bje­zın­skıı N.Nazarbaevtyń eýrazıalyq kon­­­­sep­sıasyn saıası pragmatıkalyq ıdeıa dep baǵalaǵany belgili. Ekonomıkany aıtpaǵanda, bul ıdeıa ishimizdegi orys dıas­porasynyń qazaq memleketine sińi­sýine, eldiń tutastyǵyna jumys jasap otyr. Ulttyq múddeni oılaǵanda, taǵy bir ótkir másele alǵa shyǵady. Ol ózara baılanystar, táýeldilik tóńiregindegi saıası – psıhologıalyq ahýal, ekonomıka, qarjy máselelerin retteıtin memleketterdiń, mysaly, Qazaqstan men Reseıdiń, sheneý­nikteriniń, zańdardy ratıfıkasıalaıtyn depýtattardyń ulttyq pozısıasy men ustanymdary. Reseıdi jaqsy biletin O. Sú­leımenov bylaı deıdi: «Odnako chastpolıtıcheskoı elıty do sıh por vdohnovláet ımperskaıa model. Koe-kto ne ponımaet, chto byloe slıanıe nevozmojno» (212bet). «Az ı ıa» eńbegindegi órkenıetter baılanysy ıdeıasyn áli qabyldamaıtyndar kóp: «Ia vyskazal v etoı knıge nekotorye ıdeı, kotorye ne ýslyshany ı ne ponáty do sıh por», – dep renjıdi Oljas Omaruly. Al, keıbir reseılik saıasatkerler men depýtattardyń pikirin tyńdaǵanda, olar psıhologtar emes, psıhıatrdyń kómegine muqtaj ba dep qalasyń. Osy tusta taǵy da Zbıgnev Bjezınskııdiń Reseı týraly sózderi oıǵa oralady: «Klúchevye ınstıtýty sovetskoı vlastı – hotá slabye, demoralızovannye ı korrýmpırovannye-ostalıs». Avtordyń aıtýynsha, kommý­nıstik, bılep-tóstep qalǵan júıe áli tek sanada ǵana emes, is-áreketterde de kórinip tur. Burynǵy keńes respýblıkalaryn ortaq qoraǵa qaıtarý saıasaty áli de basshylyqqa alynýda. Sondyqtan, táýelsiz elmiz dep oqshaýlaný (avtarkıa) qandaı qaýipti bolsa, oılanbaı ózara táýeldilikke bara berý de sondaı qaterli ekenin biz túsinip kelemiz. Biraq, bizdiń  syrtqy qatynastarmen aınalysatyn  mamandardyń ulttyq múddeni tereń túsinýi,  ony qorǵaýyna kóp máseleler baılanysty ekeni belgili.

Kosmopolıtızm men nıgılızm egiz Kosmopolıtızm,    astamshylyq      nı­gı­lızm­men, ultyn kemsitýshilikpen ushta­sa­tyny zańdy qubylys. O. Súleımenovtiń de osy dertke ushyraǵany kórinip tur.

Tórtinshi júz O. Súleımenov: «Ázirshe bizdi ustap turǵan Tórtinshi júz. Respýblıkamyzdyń kóp ulttan quralǵan halqy. Qazaqstan halqynyń tutastyǵyn saqtaý úshin de Tórtinshi júzdi saqtaý kerek» – deıdi («Qazaq ádebıeti», 13.03.2015j.). Kelisimge, turaqtylyqqa, birlikke eshqan­daı balama joq. Elimizdegi qazaq emes dıasporalar, baýyrlas tórtinshi júz, tórt júzdiń dostyǵy eldiń tutastyǵynyń ke­pili desek, barlyǵy túsinikti bolar edi. Biraq, O.Súleımenovtiń sózinen rýǵa, júzge bólingen qazaqtyń basyn qosatyn, qazaqqa tóreshildigin aıtatyn, keriskenderin kelis­tiretin tórtinshi júz – qazaqtar  emes degen oı ózinen-ózi týady. «Biryńǵaı armándardan turatyn Armenıa qalaı tórtinshi júzsiz ómir súrip jatyr eken?» – degen saýal týady. Bul máselede áleýmettaný zertteýlerine júgineıik. Elimizdegi qazaq­tar men basqa etnıkalyq toptardyń ba­ǵyt-baǵdarlary ártúrli. Mádenıet jáne aq­parat mınıstrligi tapsyrysy boıynsha júrgizilgen áleýmettik zertteýler mynany kórsetedi. «Siz óz balalaryńyzdyń bolashaǵyn qazaq halqynyń erteńimen baılanystyrasyz ba?» – degen saýalǵa qazaqtardyń 96,9%, orystardyń 53,5%, basqa dıasporalardyń 78,5% «ıa» – dep jaýap beripti. Qazaqstandyqtar   ultyna   qaramastan  eli­­­mizdegi    ultaralyq  qatynastardy negizi­nen turaqty dep esepteıdi. Sosıologıalyq zertteýler olardyń 48,7% «eshqandaı  problema joq, qarym-qatynastar dostyq sıpatta» depti, ekinshi top balapan basyna, turymtaı tusyna degendeı, ortaq múddeler joq degenge keledi, olar 27,9% qurapty. «Eger qaqtyǵystar sizdiń ultyńyzdyń múddesine qatysty bolsa, siz aralasar ma ekensiz» degen saýalǵa 42% «jaǵdaıǵa baılanysty», 35,6% «eshqashanda aralaspaımyn», 12, 4% – «sózsiz» dep jaýap beripti (Sosıologıcheskıe ıssledovanıa» 2014, №8, 57bet). Jaǵdaı ár kezde mamyrajaı bola bermeıdi. Dostyqqa, birlikke qazaqstandyqtar múddeli, sonyń ishinde mem­leket quraýshy qazaq ulty múddeli jáne ol óz aınalasyna barlyǵyn toptastyryp otyr. Rýshylyq pen rýshyldyq O. Súleımenov qazaqtardy taǵy bir qy­rynan synǵa alady: «Ótken ǵasyr­lardan   beri áli kúnge halyqty biriktiretin ult­tyq sana-sezim qalyptasa alǵan joq. Ázirshe atalastyq, rýlyq, ári ketkende júzdik pikir jatqanyn túsine qoıamyn» – depti. Rýǵa, júzge bóliný eki jaqty qubylys dep esepteıdi ǵalymdar. Bir jaǵynan, rýǵa, taıpaǵa bóliný ultty álsiretedi. Ekinshi jaǵynan, qazaq rýyn bilý arqyly, óz tegin, tarıhyn tanıdy. Keıde alǵashqysyn rýshylyq dep, jaǵymdy maǵynasynda aıtsa, ekinshisin rýshyldyq dep, jaǵymsyz negatıvtik máninde aıtady. Akademık Sa­lyq Zımanov bylaı degen: «Qazaq  dala­syn­daǵy bytyrańqylyqtyń, ózara  arazdyqtyń birte-birte birigýshilik ıdeıa­­laryna qaraı oıysýy eldegi qoǵam­dyq qatynastardyń bir qalypqa tú­sýi­ne jáne erkindik, beıbitshilik, el bir­ligi rýhy­­nan nár alǵan huqyqtyq erejelerdiń rolin arttyra tústi». Al, Oljekeń: «V Afganıstane net nasıonalnogo samo­soznanıa. Ý nıh estplemennoe soznanıe. Onı soıýz plemen do sıh por. V etom smysle my blıje k Afganıstaný ı Iraký, chem k Fransıı. Seıchas my obedınáemsá, kak kazahı, tolko kogda rádom estdrýgıe nasıonalnos­tı» (41bet). Bizdi qazaq etip júrgen baıaǵy tórtinshi júz týraly áńgime qaıtalanady. Ulttyq sananyń órbýi, damýy bólek áńgime. Ult tabıǵatynda bytyrańqylyq pen birlik, jikshildik pen tutastyq úrdisteri árdaıym kúrdeli qaıshylyqta damyp, ult taǵdyry sheshiletin tusta birlikke qulshynys basym bolǵan. Mamyrajaı, beıbitshilik jaǵdaıynda jikshildiktiń, bytyrańqylyqtyń kórinisteri jıi baıqalady. Biraq, osydan 550 jyl buryn qazaq han­dyǵyn qurǵan halyqty biriktirgen rýlyq, júzdik psıhologıa emes, el bolamyz degen bıik mereı, bytyrańqylyq emes, birlikti, tutastyqty murat etken ulttyq sana.

Kemeldik pe, kemsitý me?

Táýelsizdikpen birge qazaq ultynyń máseleleri túgel sheshilgendeı, Oljas Omaruly endi basqa ulttardy qazaqtardan  qorǵaýdy, ásirese, orys tilin qoldaýdy maqsat etedi: «No teper mne prıhodıtsá otstaıvat prava, rýsskogo ıazyka, dokazyvaıa prosveshennym nevejdam, chto etım zashıshaıý kazahskıı narod, nashý gosýdarstvennost (106 bet). Syrttaı eldiń tynyshtyǵyn oılaǵandyq bolyp kóringenmen, bul pikirdiń astarynda eki jaqty senimsizdik jatyr. Bir jaǵynan, orys dıasporasyn bótenge sanap, qaýypty solardan kútip, qazaqtardyń memlekettiligi, solardyń tiliniń jaǵdaıy men kóńil-kúıine baılanysty degen astarly oı aıtylady. Ekinshi jaǵynan, qazaqtarǵa, ásirese, «bilikti nadandarǵa» kúmán týǵyzady. Eli­mizdegi ulttyq saıasat barlyq etnostardyń  suranystaryn qanaǵattandyrýǵa qyzmet jasaıdy, sondyqtan da ultaralyq kelisim, turaqtylyq barlyq azamattar úshin qun­dylyq. Ulttyń kemeldiginiń belgisi óz kemshilikterin ózgege synatpaı, óziniń ashshy tilimen, ázilmen synǵa alýy. Biraq, O.Sú­leımenovtyń qazaqtardy synaýdan góri kemsitýge jaqyndyǵyn ańǵartady. «Sóz qarý, buny buzýǵa jumsasań buzady. Tú­zeý­ge jumsasań – túzeıdi. Sózin jurtty túzeýge jumsaı bastaǵan jurttyń ózi túzelýge bet alǵanyn kórip turmyz», – degen Álıhan Bókeıhan (Shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy, İİİtom, 369 bet). O. Súleımenov keıde qazaqtarǵa ren­jýli: «naproch otkazyvaıýt v patrıotızme mne. Tolko potomý, chto ıa lúblú rýsskıı ıazyk, lıteratýrý» (83bet). Orys tili men ádebıetin súıetin, syılaıtyndar, orys tilinde jazatyn qazaqtar arasynda barshylyq, olardy el qurmetteıdi. Olardyń arasynda ana tilin tolyq meńgermegenderi úshin uıalatyndar da kóbeıip keledi. O. Sú­leı­menovtyń ulttyq qundylyqtarǵa beı­jaı qaraǵany, jastardy ultsyzdyqqa beıimdeıtini alańdatady. O. Súleımenovtyń ol ustanymdaryn qabyldamaıtyndar bar­shy­lyq. 550 jyldyq memleketi bar qazaq ulttyq namysyn qoldan bermegen. O. Súleı­me­novtyń babasy, Oljabaı batyrǵa aǵa da, zaman­das ta bolyp keletin Qazdaýysty Qa­zy­bek bıdiń (1660-1757jj.) Qońtajynyń «Datyńdy aıt!» degendegi monology kúrdeli saıası-psıhologıalyq tartystyń úlgisi. Babamyz áńgimesin qazaqtyń beıbit halyq ekeninen bastaıdy: «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz», – deıdi. Sózin jalǵastyra artyndaǵy eliniń namysty da halyq eke­nin basa aıtyp: «elimizden qut bereke qash­pasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn, dep naızaǵa úki taqqan elmiz. Eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sóz asyrmaǵan elmiz», – deıdi. Degenmen, jaǵdaıdy shıelenistirmeıin dep, «dostyǵymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dám-tuzdy aqtaı bilgen elmiz» deı kelip, taǵy da namys otyn qyzdyryp, «asqaqtaǵan han bolsa, ordasyn taptaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy. Ul men qyzdy qamatyp otyra almaıtyn elmiz», – deıdi. Ulttyń bıik mereıin, ataq-dańqyn saqtaı otyryp: «Sen qalmaq bolsań, biz qazaq, qarpysqaly kelgenbiz»,- deıdi. Degenmen, sabyrlyq tanytyp, taǵy da dostyqqa shaqyrady: «Tanymaıtyn jat elge tanysqaly kelgenbiz, qalmaq qazaq balasyn telit­keli kelgenbiz. Tanymaıtyn jat elge tabysqaly kelgenbiz» deıdi de, «tanysýǵa kónbeseń shabysqaly kelgenbiz», – dep ulttyń namysyn qoldan bermeıtinin aıtady. Sonda, Qońtajy ne derin bilmeı sasyp qalǵan. Qazaqtyń ulttyq namysy – jahandaný zamanynda kosmopolıtızmmen kúreste eń qymbat kapıtal.

Amangeldi Aıtaly, Q. Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń  profesory

"Aqıqat" jýrnaly