Qazaqtan qazirde Ózbeksten men Tájikstannyń kókónisterin eń kóp tutynatyn elderdiń qataryna qosylyp otyr. Bul týraly «Qamshy» portaly jazady. Mysaly, biz ótken jyly Tájikstannan jalpy quny 20 mln dollardy quraıtyn 180 myń tonna kókónis ımporttappyz. Al ózbekterden jalpy somasy 15 mln dollar turatyn 183 myń tonna kókónis tasymaldaǵanbyz. Bizdegi ishki naryqtyń 77 paıyzyn osy eki elden keletin ónimder quraıdy.
Negizinen, ózbek pen tájiktiń ónimderi ystyq-sýyqqa tózimdiligimen erekshelenedi. Shiremeıdi, kóp saqtalady. Osynysymen de tutynýshylardyń suranysyna ıe. Biraq mamandardyń aıtýynsha, eger biz bolashaqta densaýlyǵymyzdy jaqsartqymyz kelse, eń aldymen syrttan keletin ónimderdiń problemalaryn sezingenimiz jón.
Qazirde álem halqynyń basym bóligi gendik modıfıkasıaǵa túsken ónimderdi tutynýdan basyn alyp qashýda. Osydan bolar búginde álem boıynsha halal ónimderdi tutynatyn halyqtyń sany 3,5 mıllardqa jetken. Ǵalymdar jyl saıyn halal ónimderdi tutyný úrdisi 30-40 paıyzǵa ósim berip otyrǵanyn alǵa tartady. Desek te as-aýqatty býdandastyrý deńgeıiniń ósimi áli de joǵary. Genetıkterimizdiń naqty esebinshe, qazir álemde 2000 túrli ósimdik tektes kókóniske gendik býdandastyrý júrgizý múmkindigi bar. Olardyń ishinde eń kóp býdandastyrylatyny - qyzanaq, qıar, soıa, júgeri, arahıs, bıdaı, kartop. Bylaısha aıtqanda adamnyń aǵzasyna qajetti, halyq eń kóp tutynatyn azyqtar. Al mamandar mundaı ónimderdi shamadan tys tutyný ult densaýlyǵyna qaýipti ekenin jasyrmaıdy. Bul rette sarapshy-maman Maral Tórtenova bylaı deıdi:
- Biz ózimiz kóp tutynatyn Ózbekstan men Tájikstannyń kókónisteriniń bir ereksheligi - bul ónimder sýyqqa úsimeıdi, uzaq ýaqytqa deıin solmaıdy, qurt túspeıdi, shirimeıdi, óńin de bermeı, túsin qanyq kúıde saqtaıdy. Bylaısha syrttaı bári jap-jaqsy. Al ishi she? Qazir atalmysh elder osyndaı kókónisterin bizge kóptep ótkizip jatyr. Bilesizder, álemdegi tamaq tapshylyǵyn sheshý úshin basyn tasqa da, taýǵa da urǵan ǵalymdar joqtan bar jasap, transgen, gendik modıfıkasıaǵa ushyraǵan taǵamdar túrin oılap tapty. Mysaly, 2 mlrdqa jýyq halyqty asyraý úshin mundaı ónimderdi tutyný Qytaıǵa taptyrmaıtyn amal-aıla edi. Qazir býdan ónimdi kóp tutynatyn Qytaıda aýrýdyń neshe atasy bar. Ózbekstan men Tájikstan da saýdalaryn eseleý úshin túrli dáriler egilgen ónimderin bizge kóptep engizýde. Al biz muny sezinbesten, oılanbastan sol ónimderdi tutynamyz. Menińshe, bizge syrttan keletin ónimderdiń sapasyn baqylaýǵa kúsh salý kerek. Olaı etpesek, bul bizge tóngen qaýiptiń eń zildisi.
Býdan asqa buǵaýlanǵan bolashaq
Jalpy, mamandar «gendik modıfıkasıalanǵan ónimdi tutynýdyń «jemisi» bir kúnniń ishinde bilinbeıtinin, ol adamzattyń boıynda túrli aýrýlar arqyly kórinip, uzaq jyldar boıy saqtala kele adam genin ózgeriske ushyratatynyn basa aıtýda. Sondaı-aq tabıǵı ónimderge qaraǵanda, bulardyń baǵasy arzan bolǵandyqtan bul ónim túriniń naryqta tez taralatynyn alǵa tartqan mamandar «ultymyzdyń saýlyǵyn oılasaq, býdan ónimderge bolashaqta barynsha shekteý qoıǵanymyz abzal» desedi.
Jumadilda Baıahmetov, ekonomıs-ǵalym:
- Biz qazir kóbinese sıntezdeýden ótken, hımıalyq qospalary kóp taǵamdarmen aýqattanýǵa áýespiz. Bilesizder, qazir biraz qaýym rýhanı tazalyqtan ada bolyp barady. Áıelder arasynda jasandy túsik jasatý, adamdardyń bir-birine ozbyrlyq jasaýy, alaýyzdyq kóbeıip ketti. Mine, osynyń deni adamdardyń sıntezdelgen aspen tamaqtanýyna tikeleı qatysty. Haram tamaqty jegen adamnyń boıynda qorqynysh bolmaıdy. Haram tamaqtyń quramyndaǵy nárse adam aǵzasyna qosa sińedi de, adamnyń minez-qulqy buzylady. Buǵan qosa qazirde halal ónim dep saýdaǵa shyǵarylǵan ónimder men tutyný zattarynyń ózi sapasyn tekserý barysyndy jalǵan bolyp shyǵady. Sondyqtan biz bul rette aldymen sapa standartyn qadaǵalaýǵa, baqylaýǵa mán bergen jón.
Oı salar: Qazirde kóptegen qus ósirýshi kásiporyndar soıylǵan taýyqtyń bas-sıraq, tumsyq-tuıaq, qaldyq etin dalaǵa tógip tastamaı, ony untaqtap, hımıalyq zat qosyp, jem jasap tiri taýyqtarǵa beretini málim. Mundaı qandasynyń etin jep úırengen taýyqtar alda-jalda aralarynan bireýi sál jaraqattanyp, qan shyqsa boldy, japa-tarmaǵaı jabyla ketip, dereý jep te qoıýǵa bar. Osyǵan baılanysty bul salany zerttep júrgen ǵalymdardyń birazy «malǵa, qustarǵa, jalpy janýarlarǵa tiri aǵzanyń geni býdandastyrylyp daıyndalǵan azyqty berýge bolmaıdy. Sońǵy jyldary paıda bolǵan mal aýrýynyń kóbeıýine sebep osydan bolýy da múmkin» dep te kúmándanady. Jasyratyny joq, modıfıkasıalanǵan, sıntezdegen ónimder óndirile bastaǵannan beri álemdik turǵyda túrli aýrý-syrqaýlar kóbeıe bastaǵan. Sonymen qatar, azyq-túlik, kókónisterden bolatyn alergıalar da kúrt ósken. Demek biz buǵan alańdaýymyz kerek. "Ol úshin atqarýshy bılik syrttan keletin ónimderdiń sapasyna saqtyqpen qarasa» deıdi mamandar.
Qarlyǵash Saılaýbaeva
