Qazaqtyń ejelgi Shyǵys -Ońtústik shekarasy bolǵan İle óńiriniń qazirgi qojasy- shyǵystaǵy kórshimiz Qytaı memleketi bolyp otyr. Sol İleniń basy Kúnes degen aýdanǵa qarasty Narat degen aýyldan táýelsiz elime bir jola kóship kelgen edim. Sáti túsip, araǵa 10 jyl salyp artta qalǵan baýyr- týys pen týyp ósken aýyldy bir aralap qaıtýǵa múmkindik týdy. Osy jolǵy kórip bilgenimdi ózderińizben bóliskendi jón kórdim.
Qazaqtyń áıgili adamdarynyń saraıy
Narat qazirgi tańda İle Qazaq oblysyń eń úlken tabys kózi bolyp sanaltyn týrızm ortalyǵyna aınalyp, búkil qytaıdyń ishi- syrtynan týrıser keledi eken. Sol kelýshiler Narattyń kórkem tabıǵatyn tamashalaýmen birge qazaqtyń áıgili adamdarymen de tanysyp ketedi eken. «Qazaqtyń áıgili adamdary» degen saraıda: Abylaı han, Qabanbaı batyrlarymyz ben bı, sheshenderimizden bastap, Qytaı qazaqtarynan shyqqan el aǵalary men 3 aımaq tóńkerisiniń kósemderiniń sýretteri qoılyp, ómirbaıandary qazaq, aǵylshyn, qytaı tilinde tanystyrlǵan eken. Kúnine Naratqa demalýǵa 5 myńdaı qytaı, 500 den asa uıǵyr ultynyń ókili keledi. Mine osynyń bári qazaqtyń áıgili adamdar saraıyna kirip shyǵady.
İleni qalyń malǵa alǵandaı
Tarıhta İle óńiri Úısinderdiń ata qonysy bolǵany bárińizge aıan. Sol kezdegi Qytaıdyń Han patshalyǵy Úısindermen dostyq qarym qatynasta bolyp, Ǵundardan qorǵaný úshin Shı -jún degen hanshasyn Úısinderge uzatqan bolatyn. Qytaı úkimeti sodan beri áli kúnge İleni Úısinderdiń mekeni- qazaqtyń ata qonysy dep tanıdy. Endi Úısinderdi ózderine barynsha jaqyndatý úshin osy qudalyqty dáriptep, hanshasyn Kúnbıden joǵary qoıatyn sıaqty. Kúnestiń Shaqpy jaılaýyna shyǵar asýdyń boıynda bir shaǵyn betke Shı -jún hanshanyń basynyń músinin tastan qatyrypty. Narattyń tórine bul músinniń ornatylýy: «bul jer osy hanshamyz úshin berilgen»,- dep turǵandaı.
«Qazaqtyń jerin alyp jatyrmyz»,- dep uıǵyrlarǵa eskertý jasap, qytaılarǵa «bul jerdiń ıesi sendersińder»,- degen emeýrin tanytatyndaı.
Narattyń teriske ıi men Shaqpy jaılaýyn tutastaı úkimet óz menshikterine alyp, qorshap arnaıy demalýshylar úshin ǵana esik ashyp, jergilikti qazaqty óz jerine kirý úshin de tekseredi eken. Al demalysqa kelgen Ońtústik Shınjıańnyń uıǵyrlarynyń ár azamatyna 2000 ıýannan úkimet qarjy shyǵararyp, Kóńilderin demalyspen aýlyp tynysh ustap otyrǵandaı. Uıǵyr ultynyń ókileriniń demalysyn shyǵaryp otyrǵan úkimet ishki Qytaıdan aǵylyp jatqan qalyń qytaıdyń aqshasyn shyǵarmaıdy deýge kelmes. Olardyń da qarjysyn berip bolashaqta sol jaqqa ornalasasyńdar dep jiberip jatsa kerek. Osy kezden-aq 150 myń qazaq turatyn Kúneste qazaqtyń úles salmaǵy barynsha azaıǵan eken. Onsyz da qazaqtyń qolynan jartylaı shyqan jer tutastaı shyǵyýǵa taıap qalypty.
Qazaq aýyly
Narattyń Lastaı degen qystaǵynda kirpishten qazaqtyń kıgiz úıi formasynda sadaq tárizdi ornalasqan 100 úı salynypty. Búkil İleniń ár jerinen kelip qonystanǵan turǵyndar bul úılerdi jaz boıy saıajaı retinde qoldanyp, túrısterdi tartady eken, Úıdiń ishi syrty qazaqy oıý órneketermen kómkerilgen. Úıdiń alydynda túıesin shóktirip, búrkitin ustap qazaq aqsaqalldary otyr. Dala men qalanyń ortaq mádenıetin ushtastyra bilgen bul aýyl «Qazaq aýyly» dep atalady eken.
«Dúr Qamshy» ár qazaqtyń qolynda
«Qamshy » portalynyń ánurany bolaǵan «Dúr Qamshy» áni ol jaqtaǵy qazaqtarǵa taraǵany sonshama, ár qazaqtyń mashınasy men telefonyn da ár 3 ánnen keıin bir qaıtalanyp qoıylady eken.
Qazaq balalary «Qazaqstan» degen jazý men kók týymyzdyń sýreti bar jeıdelerin kıip qoı baǵyp júr
Sońǵy jyldary qazaq jastary «Qazaqstan» degen jazý men kók týymyzdyń sýreti bar kıimderdi kóp kıetin bolǵan. Ókinishke oraı osy jyldan bastap qytaı úkimeti ondaı kıimderdi satý men kıýýge tyıym salyp tastapty. Sonda da qazaq balalary alys aýyldarda sol kıimderin áli kıip júr.
Men oqyǵan mektep jabylǵan
Biz oqyǵan kezde mal sharýashylǵymen aınalystayn ár aýyl, qystaqtarda bastaýysh, orta qazaq mektepter bolatyn. Qazir sol bastaýysh mektepter jabylyp, orta mektepter bastaýyshqa aınalyp, Aýyl ortalyqtaryndaǵy jáne tolyq- ortalaý, aralas mektepterge aınalypty. Aýyldyń bastaýyshynda oqyǵan dala balasy bolmasa, qala balalary aralas tildi balalarǵa aınalypty.
Atamekenge asyqqan qazaq kóp
Ol jaqtaǵy qazaqtardy 3 topqa jatqyzýǵa bolatyn sıaqty. Birinshisi- orta dáýletti malshy, kásipkerler. Bul toptaǵy qazaqtardyń «kóshi qon týraly» zań qabyldanar bolsa, ol jaqta bir kún turǵysy joq, tezdetip Atamekenine jetkisi keledi. Ár eki qazaqtyń biriniń qolynda Qazaqstanǵa kelýge arnalǵan tólqujaty bar. Ekinshisi- memlekettik qyzmetkerler. Bul kisilerdiń ótýi qıyndaý bolǵandyqtan aldymen bala shaǵasyn ótkizip, oqytyp, ornalastyryp artynan ózderi kelýdi oılap otyr eken. Bul kisilerdiń basym bólimi bala- shaǵasyn bastaýysh qabyrǵasynan bastap elge jiberip, qazaq bolyp ósip shyǵyýyna at salysyp jatyr eken. Endigi top úshin úlken alańdaýshylqpen keldim. Olar jaǵdaıy nashar otbasylar. Olardyń da júreginde Otanǵa barsam degen arman bar da, turmystyq dármen joq eken. Mıllıarttyń ishinde ómir súrýdiń qıyndaýyna baılanysty mundaı otbasylardyń kún kórisi jyldan jylǵa nasharlap bara jatqany anyq kórinedi. Bir amalyn taýyp, ár qazaq bir qazaqtan osyndaı otbasylarynyń elge oralýyna sebepker bolmasaq, erteńgi kúni ol qazaqtardan aıyrylýymyz munda turǵan ańgime eken.
Turdybek Qurmethan
