Ótken HH ǵasyrdyń basynda olar (bólshevıkter), Eýropa men Azıa qurylyǵyndaǵy barlyq ulttyq memleketterde sosıalızm ornatty. Basyn, birinshi bolyp burynǵy on bes ulttyq memleketti bir ultsyz Odaqqa zorlap kirgizýden bastap, olar ózderine kórshi elderde dál ózderinikindeı etip sosıalısik qoǵam qurdy. Orys eliniń barlyq baılyǵy osyǵan shashyldy. Al, ózderi ishetin as, kıetin kıim, basyna baspana taba almaı ashtan qyrylyp jatty.
Olar sodan keıin aýyzdy jumysshy taby joqtyń qasy Azıa elderine saldy. Alaıda, olardyń aýyzsha ýaǵyzdary Qazaq eline júrmedi. Osy alasapyran kezeńde Alash arystary qarap otyrmady. Olar 1918 jyly Á. Bókeıhanov, A. Baıtursynov, aǵaıyndy Dosmuhamedovter, A. Birimjanov, M. Tynyshbaev, M. Shoqaı jáne t.b. bastaǵan azamattar Alashorda ókimetin ornatty. Olar endi bolshevızmge (ultsyzdyqqa, dinsizdikke) qarsy eldermen odaq quryp, ashyq aıqasqa shyqty. Alash Ordanyń aqtarmen bul baǵyttaǵy alǵashqy baılanysy, 1918 jyly 8-aqpanda bólshevıkter tutqyndaǵan Sibir oblystyq Dýmasynyń ornyna qurylǵan Ýaqytsha Sibir úkimetimen boldy. Alash Orda jetekshileri ataman Dýtovpen, Samardaǵy Quryltaı jınalysy músheleri Komıtetimen (Komých), Ombydaǵy Ýaqytsha Sibir úkimetimen de baılanys jasady. Bastalyp ketken azamat soǵysy Alash Ordanyń ustanar baǵytyn aıqyndaýdy qajet etti. Sóıtip, qazaq avtonomıasy ólkede áleýmettik-saıası negizi joq Keńes úkimetine (ultsyz, dinsiz, tek qana kedeıler men qylmyskerlerden turatyn bólshevızmge) qarsy ashyq kúreske shyǵyp, aqtarǵa qosyldy.
Olar ultshyldar (aqtar, aqıqat, aǵa jáne din) men ınternasıonalızm (komıntern, kosmopolıtızm, bólshevızm, qyzyldar (kedeıler) jáne dinsizdik) arasyndaǵy qanquıly soǵys shyrqaý shyńyna jetti. Elimizdiń san mıllıondaǵan azamattary osy jolda Ata saltyn (Ata zańdy, ata Dindi) qorǵaımyn dep opat boldy. Bólshevızm (dinsizdik pen ultsyzdyq) jeńiske jetti, bir jyl úsh aıdan keıin Alash Orda ókimeti qulady. Alash qaıratkerlerine Búkilreseılik Ortalyq Atqarý komıtetiniń 1919 jylǵy 4 sáýirdegi jáne 1920 jylǵy 15 sáýirdegi sheshimimen amnıstıa jarıalansa da, Keńes úkimeti kúshine mingennen keıin, olardyń ultsyzdyqqa (bólshevızmge, dinsizdikke) qarsy kúresin keshirmedi, keshire de almaıtyn edi. Olar Alashtyqtardy ultshyl-fashıster dep aıyptady. Túrli ádispen búrkemelengen qýdalaý arqyly, Alash zıalylaryn jappaı qyrǵynǵa ushyratty. Bul zobalańnan aman qalǵan saýsaqpen sanarlyq zıaly qazaq azamattary, ómirleriniń sońyna deıin Memlekettik Qaýipsizdik Komıeti nazarynan tys qalmady. Al atylǵandardyń úrim-butaqtary da sońǵylarynyń kebin kıdi.
Sebebi, olardyń (negizgi qorǵaýshy kúshi túrmeden bosaǵan qylmyskerler bolǵan, ıaǵnı zańdy el bıligine qarsy shyqqan bólshevızmniń) aldynda jalǵyz jol turdy. Ol, búkil eldi (qazaq halqyn) qaıta bas kótermeıtindeı etip qyryp tastaý bolatyn. Sol úshinde Qazaq eline 1925 jyly el ishinde «Qýjaq» degen laqap atqa ıe bolǵan Goloshekındi «Kishi Qazan tóńkerisin» uıymdastyrý úshin birinshi basshy etip jiberdi. Goloshekın munda kelisimen mańaıyna ózine qolaıly, aıtqanynan shyqpaıtyn, neǵurlym shala saýatty adamdardy toptap jınady. Ol alǵan tapsyrmasyn solardyń kómegimen tolyqtaı oryndady. Allasyn aýzynan tastamaı, Atasynyń ózi túgili, arýaǵyna deıin syılap otyrǵan arly halyqtyń (Arystardyń) úshten eki bóligin qyryp jiberdi. Dálirek aıtqanda, sol 1930 jyldardaǵy Goloshekınniń jasaǵan genosıtinde halqymyzdyń teń jartysy ashtan qyrylyp, bir bóligi aman qalý úshin eriksiz shetel (Túrkmen, Qaraqalpaq, Aýǵan, Iran t.t.) asty… Sol jyldary qazaq eliniń ulttyq mádenıeti men dinin alǵa súıreıtin zıaly qaýym ókilderi túgelge jýyq qyrǵyn tapty. El bıligi dál Orys eliniń ózindegideı, Qudaıdan qoryqpaıtyn, ımansyz, saýatsyz, aýyr qylmystary úshin túrmege qamalyp, tóńkeris kezinde bosatylǵan atyshýly qylmyskerler men solar qurǵan qylmystyq toptardyń qolyna kóshti. Bilimsiz (saýatsyz, shejire men tarıhtan beıhabar) jumysshy taby men sharýalardyń olarǵa qarsy turatyndaı qaýhary bolmady.
Sol qyrǵynnan aman qalǵan kósh elge áli oralýda… Biraq, sońǵy kezde sol kóshtiń aldyna qazaqstannyń orys tildi bıligimen ár túrli negizsiz, qıturqy syltaýmen tosqaýyl qoıylǵany birde-bir qazaq balasynyń kóńilinen shyqqan emes. Osy otyrǵan Sizder arqyly, Shet jerde júrgen qandastyryma aıtarym: Baýyrlarym! Sál shydańdar! «Myń ólip, myń tirilgen qazaq» — bul. El men Elbasymyz aman bolsa bári retteledi. Al, olardyń aman bolatynyna eshqandaı kúmándaryńyz bolmasyn. Eske ustaıyq! Qazaqtyń qarashańyraǵynyń ıeleri olar emes, sondyqtan qazaqtyń Ata-jurtynyń bıligin ózge pıǵyldaǵy jandar eshqashan uzaq ustap otyra almaıdy. Baýyrlarym! Elge oralyńdar! «Ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen Ata ósıetin esterińnen shyǵarmańdar. Bizder, ıaǵnı «qarashańyraq» ıeleri (Ata jurt) senderdiń elge oralýlaryńdy árqashanda shyn yqylas, nıetterimizben, asyǵa kútetin bolamyz. Oǵan kúmándaryńyz bolmasyn. Biz sizderge dán rızamyz. Qanshama jyl, (aldyńǵy kóshtiń jat jerde qalǵanyna qanshama ǵasyr) jat jerde júrseńizderde osy ýaqytqa deıin sizderdiń Qazaq atalaryńnyń oshaǵynyń otyn óshirmeı, tilin, dinin, salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn saqtap júrgenderińiz úshin. Áıtpese, týǵan jerde júrip-aq «aryn» saýdaǵa salyp, tilin, dininjoǵaltyp alǵan qazaq qanshama qazir.
Elge oralǵan qandastarym! Biz Sizderge dán rızamyz. Aıtar alǵysymyzda sheksiz. «Ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen Atam Qazaqtyń ulaǵatty sózin basshylyqqa alyp, elge oraldyńyzdar. Kóship kelý, tirkeýge alyný, azamattyq alý, baspana tabý, jumysqa ornalasý ásirese Qazaqstan bıliginiń orys tilin meńgerý sıaqty kóptegen qıynshylyqtarǵa tap bolyp jatsańyzdar da, esh qınalystaryńyzdy bildirmeı, tez sińisip elimizdiń el bolyp uıysýyna at salysyp kettińizder.
Sizder bizdiń myna soltústiktegi kórshimizdiń 300 jylǵa jýyq tolassyz zorlyqpen júrgizgen solaqaı saıasatynyń saldarynan tilimizden, dinimizden, salt-dástúrimiz ben ádet-ǵuryptarymyzdan qol úzýge shaq qalyp, jantalasyp jatqan sátimiz de ózderińizdiń elge oralýlaryńyzben, joǵarydaǵy dúnıelerdiń bárin qaıta keltirýge eleýli úles qostyńyzdar. Elge el qostyńyzdar,kúshke kúsh qostyńyzdar, qatarymyz kóbeıdi; jattyń yqpalymen aýytqyǵan ulttyq bolmysyz, qaıta qalpyna kelip jatyr.Aralaryńyzda Atam Qazaqtyń tól ǵylymy: Shejire-tarıhymyzdy, Tilimiz ben dinimizdi, Ata saltymyz ben dástúrimizdi, taza qazaqı bolmysymyzdy qalpyna keltirip, ony ary qaraı damytýda qaltqysyz eńbek etip kele jatqan Islam Jemeneı, Nıaz Tobyshsyndy kóptegen azamattar bar.Olar: marqum bolǵan ǵalym, aǵartýshy, halyq emshisi Orazmaǵambet Turmaǵambetuly; marqum aqyn Jarylǵap Baıbaraquly Qyryqmyltyq; zertteýshi, ǵalym, aýdarmashy Qajy Muhammed Batyruly Shadham; aqyn, ári parsy elinde jeńil atletıkadan alty dúrkin jeńimpaz bolǵan Ábý Bákir Muhammeduly Pavız; belgili ustaz, sonymen qatar qazaqtyń ádet-ǵuryp, salt dástúrin jergilikti baspasózde únemi dáriptep jarıalaǵan Toıjan Babyq; ár salada abyroıly qyzmet atqaryp, qazaqty júrgen ortasyna jaqsylyǵymen tanytyp «El azamattary» degen qurmetti ataqqa ıe bolyp júrgen Muhammmed Ábiluly Eskeldi; Ábjel İzbasuly Armand, Sapýra İdirisqyzy Jemeneı syndy qaryndasymyz t.b. kóptegen azamattarymyz bar.Biz Sizderden keleshekte de zor úmit kútemiz. Úmitterimizdi aqtaıtyndaryńyzdy da bilemiz. Bizdiń oǵan esh kúmánimiz joq.
Ata jurt óz urpaqtaryn eshqashan umytpaıdy. Ólisin de, tirisin de. Jaqynda Qazaqtyń áıgili joryq jyraýy atanǵan, aqyn jáne qol bastaǵan batyr Qosaı ata urpaǵy Qalnıaz jyraý Shopyquly múrdesiniń sonaý Tájik dalasynan Otpan taýǵa ákelinip jerlenýi osy aıtqanymnyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq.
Taǵy bir arnaıy toqtala keteıin degenim, ótken ǵasyrdyń 1919 jylǵy dereginde Mańǵystaý men Ústirtte 350-400 myńdaı Qaz Adaılar bolǵan. 1930 jyldardaǵy kóterilisten keıin bul jerde 35-40 ǵana adam qaldy. Demek, bul árbir on adamnyń toǵyzy sol soǵysta qaza tapty, ashtan qyryldy, qalǵandary urpaqty saqtap qalý úshin ózge óńirge qonys aýdardy. Demek, bul qazirgi Mańǵystaý halqynyń 85-90 paıyzy sol atalarymyzdyń urpaǵy degen sóz. Sol urpaqtar 2007 jyly belgili qoǵam qaıratkeri, arqaly aqyn Sabyr Sherkeshbaıuly Adaıdyń usynysymen Maǵystaýdyń qara oıynyń eń bıik shyńy Otpan taýǵa Adaı Ataǵa arnap, eskertkish-kesene salyp, óshýge jaqyndaǵan ulttyq sanamyzdy, tilimiz ben dinimizdi, salt-dástúrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy qaıta qalpyna keltirý úshin uran otyn jaqtyq. Sol ıdeıanyń avtory Sabyr inimiz aramyzda otyr.
Endi osyny bir sát oı eleginen ótkizip, aqyl tarazysyna salyp baǵamdar bolsaq, ilki tór Mańǵystaýdyń Qarataýyndaǵy eń bıik shyń Otpan men Adaı ata eskertkish-kesenesi ádemi úılesip, júıeli sóz ben júıeli is, júıesin taýyp jatqan joq pa?! Men myna búgingi qýanyshty sharany osy uly istiń jalǵasy dep bilemin. Qurmetti qandastarym! Otpan taýda naýryzda jaǵylatyn taǵzym otyn máńgi birge jaǵaıyq. Otpan taýda jaǵylǵan ottyń ǵumyrynyń uzaq bolýyn Alladan tilep, osyǵan qolymyzdan kelgen úlesimizdi qosaıyq, Aǵaıyn! Óseıik! Óneıik! Uly atalarymyzǵa laıyq urpaq tárbıeleıik! Oshaqtarymyzdyń oty sónbegeı! Bárińizge Uly Jaratýshy – Alla jar bolǵaı!
Muhambetkárim Qojyrbaıuly
Mańǵystaý oblysy
