Serik Sálemov, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıteti tóraǵasynyń orynbasary:
– Elbasynyń «Úsh tuǵyrly til» máselesin qazirgi zaman ta­labyna qaraı kóterip júrgeni bar­shamyzǵa málim. Til saıasatynyń osy negizgi ustanymdary boıynsha, elimizde qandaı sharalar atqa­rylýda? 
– 2007 jyly Elbasy «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» Jol­daýynda: «Úsh tildiń keńistigi» mádenı jobasyn kezeńdep iske asyrýdy qolǵa alýdy usynamyn. Qazaqstan búkil álemge halqy úsh tildi paıdalanatyn joǵary bilim­di el retinde tanylýǵa tıis. Bular: qazaq tili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qaty­nas tili jáne aǵylshyn tili – jahandyq ekonomıkaǵa oıda­ǵydaı kirigý tili» dep atap kór­­setken bolatyn. Sondaı-aq aǵymdaǵy jyldyń 23 sáýirinde ótken Qa­zaqstan halqy assambleıasynyń XXII sesıa­synda Prezıdentimiz úsh tildiń keńistigi máselesiniń egemen eli­mizdiń qarqyndy da­mýy­­nyń ne­gizgi ustanym­dary­nyń biri bo­latyndyǵyn basa aıtty. 
Elbasy «Álemdegi negizgi aq­parattarǵa qoly jetpeıtin ult básekege qabiletti bola almaıdy. Bul – XXI ǵasyrdyń zańy. Son­dyqtan ǵylymda, medısınada jumys isteıtin jáne memlekettik qyzmettegi azamattar aǵylshyn tilin tezirek ıgerýi qajet. Ustaz­dar men ata-analarǵa aıtarym – Qazaqstannyń bilim berý sala­synda osy másele muqıat es­­­ke­ri­­lýi tıis» dep bolashaqqa jol silteı otyryp, naqty tap­syr­malardy belgilep berdi. Til­derdi bilý jeke adamǵa ǵana emes, qoǵamnyń damýynda da mańyzdy. Tilderdi bilý arqyly sol elderdiń tarıhy, mádenıeti, salt-dástúrine den qoıamyz. Bul elimizde halyq­aralyq mádenıet pen ekonomı­kalyq baıla­nys­tardyń damýyn jandandyrady. 
Búginde sheteldik kompanıa­larmen birlesip jumys atqarýda sol salanyń mamany ǵana bolý shart emes, kásibı bilimdi qajetti shettilderinde qoldana bilý de mańyzdy bolyp otyr. Memle­kettik til, orys tili, aǵylshyn tili jáne taǵy basqa tilderdi bilý azamattardyń bilimin kóterýmen qatar, jańa shyǵarmashylyq tá­jirıbesin de arttyrady. Esh­qandaı el halyqaralyq arenada bir ǵana tilmen shektelip, oqshaý­lanyp qalmaıdy. IýNESKO mamandarynyń pikirinshe, úshin­shi myńjyldyqta adam ba­lasy eń kemi úsh tildi meńgergen bolýy kerek. 
Kópultty Qazaqstannyń jaǵ­daıynda «Úsh tuǵyrly til» má­denı jobasy qoǵamdyq ke­lisimdi nyǵaıtýdyń basty fak­tory bolyp sanalady. Alaıda elimiz­degi negizgi úsh tildi da­mytýǵa ba­symdyq berý – basqa halyqtardyń tilderin nazardan tys qaldyrý degen sóz emes. Má­de­nıet pen tilder­diń san­alýan­dyǵy – bizdiń ulttyq baı­ly­ǵy­myz. Shettilderi – halyqara­lyq yntymaqtas­tyqtyń negizgi jelisi. Eýropada kez kelgen tildiń ınovasıalyq qyzmeti órkenıettiń ajyramas bóligi retinde tanylady. 
Qazaqstanda shet tilderiniń ishinde aǵylshyn tili eń tanymal til bolyp otyr, zertteý nátıje­leri qazaqstandyqtardyń odan keıin túrik, qytaı, nemis jáne fransýz til­derin meńgerýge den qoıa bastaǵanyn anyq­taǵan. Sonymen qatar ıspan, ıtalán, cheh, arab, koreı jáne japon tilderin úıre­nýge den qoıa bastaǵanyn zerdelegen. Sondaı-aq elimizde resmı túrde qoldanylatyn orys tilin meńgerý deńgeıin saqtaý da umyt qalǵan emes. Óıtkeni, orys tili – ultaralyq qarym-qatynas pen ıntegrasıalyq qyzmetterdiń dińgegi. Birikken Ulttar uıymynyń alty resmı tiliniń qataryna kiretin orys tilin meńgerýge básekege qabiletti ulttyń kez kelgen ókili umtylýy tıis. 
«Tilderdiń úshtuǵyrlyǵy» mádenı jo­basynyń bir tarmaǵy – aǵylshyn tili jáne basqa da shet tilderin meńgerý. Bul – ǵalamdyq aqparattar men ınovasıalardyń aǵynyna ilesý degen sóz. Aǵylshyn tilin bilý – iskerlik qarym-qatynas jáne álemniń kez kelgen núktesinde bıznespen aınalysý úshin mindetti talap. Aǵylshyn tilin úırenýge yntalandyrý maqsatynda da birqatar jumystar atqarylýda. Til oqytý ortalyqtarynda azamattardyń aǵyl­shyn tili kýrsyna suranysy joǵary. Qazirgi tańda memlekettik til oqytý ortalyq­tarynyń ózinde 30 myńǵa jýyq azamat aǵylshyn kýrsynan ótýde. 
Resmı túrde qoldanylatyn orys tilimen báse­kege qabiletti bolý tiline aınalyp otyr­ǵan aǵylshyn tiliniń qatarynda eń negizgi túp qazyǵymyz – óz Ana tilimiz, qazaq tili bolyp tabylady.
Birneshe tildi biletin jastardy ynta­lan­dyrý maqsatynda mınıstrlik tarapynan úsh tildi jetik meńgergen jastar arasynda «Til­daryn» respýblıkalyq olımpıadasy, «Til sheberi» respýblıkalyq baıqaýy, orys tili bilgirleriniń respýblıkalyq baıqaýy bir­neshe jyl kóleminde dástúrli túrde uıym­dastyrylyp júr.
Mınıstrlik tarapynan orys jáne aǵylshyn tilderin oqytýdyń oqý-ádistemelik quraldary da shyǵarylýda. Qazaqsha-aǵyl­shynsha salalyq sózdikter, «Repetıtor po anglııskomý ıazyký» (School English), «Repetıtor po rýsskomý ıazyký» oqýlyqtary dıskisimen, «Star» memlekettik qyzmetker­lerge arnalǵan aǵylshyn tilindegi deńgeılik oqýlyqtar shyǵarylyp, respýblıkanyń barlyq óńirlerine taratyldy.    Sondaı-aq memlekettik tildegi tildik ahýalǵa qatysty zertteý boıynsha monıtorıń nátı­jesi aǵylshyn tilin úırenýge talpynǵan aza­mattar sanynyń óskenin kórsetedi. Mem­le­kettik organdardyń Qazaqstandaǵy úsh­tu­ǵyrly tildi damytý boıynsha júrgizip jatqan jumystarynda jetistikter bar ekenin, úsh tildi belgili bir dárejede biletin azamat­tardyń úlesi 15 paıyzǵa jaqyndaǵanyn anyqtady. 
Sonymen qatar QR Premer-mı­nıs­tri­­niń orynbasary B. Saparbaevtyń qatysýy­men aǵymdaǵy jyly 10 sáýirde elimizde al­ǵash­qy ret «TİL – TATÝLYQ TİREGİ» res­pýb­lıkalyq keńesi ótkizildi. Keńes ba­rysynda «Tilderdiń úshtuǵyrlyǵy» jobasy, Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń júzege asy­rylýy, respýblıkadaǵy Tilderdi oqytý ortalyqtarynyń qyzmeti týraly máseleler talqylandy.
– Tilderdi qoldaný men damytý búgingi tań­da memlekettik saıasattyń mańyzdy bóligine aınalyp otyr. Sebebi, til saıasaty, onyń ishinde memlekettik tildiń problemalary elimizdiń qaýipsizdigine, onyń memlekettiliginiń nyǵa­ıýyna tikeleı qatysty. Osy baǵytta qandaı jumystar júrgizilýde?
– Elbasy Ulytaý tórinde bergen suhba­tyn­da «Memlekettik tildiń qoldanylýy, onyń órkendeýi úshin barlyq jaǵdaı jasaldy. Biz tilimizdi qurmetteı bilýimiz kerek» degen bolatyn. 
Elimizdegi til saıasaty Konstıtýsıadan bastaý alǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly» Zańy men Qazaqstan Respýb­lı­kasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011 – 2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes júzege asyrylýda. Mınıstrlik tilderdi damytý salasyn úılestirýdi júzege asyrýshy organ retinde birqatar nátıjeli jumystar júrgizýde. 
Áleýmettik zertteýdiń nátıjesi boıynsha respýblıkada qazaq tilin meńgergen eresek turǵyndardyń úlesi 72 paıyzdy, orys tilin meńgergenderdiń úlesi 86 paıyzdy, aǵylshyn tilin meńgergenderdiń úlesi 20 paıyzdy, úsh tildi qatar meńgergenderdiń úlesi 15 paıyzdy qurap otyr. Bul tilderdiń óz deńgeıinde da­myp otyrǵandyǵyn kórsetedi. Alaıda, búgingi kún talaby memlekettik tildi odan ári damy­tý­dy qajet etetindigi anyq. Memlekettik baǵ­darlama aıasynda balalar ádebıeti, sózdikter, oqý-ádistemelik quraldar, álemdik klas­sı­kalyq shyǵarmalar men tanymdyq ensık­lopedıalyq anyqtamalyqtar shyǵaryldy.
Memlekettik tildi jáne basqa da tilderdi, onyń ishinde mádenı ulttyq ortalyqtardyń jeksenbilik mektepteri arqyly ulttyq til­derdi damytýǵa memlekettik qoldaý kórsetilip, 20 etnostyń tili oqytylyp jatyr.
Elbasy Qazaqstan halqy assambleıasy­nyń kezekti sesıasynda sóılegen sózinde: «Biz barsha qazaqstandyqtardy biriktirýdiń basty faktory bolyp tabylatyn qazaq tiliniń odan ári damýy úshin barlyq kúsh-jige­rimizdi jumsaýymyz kerek. Sonymen birge elimizde turatyn barlyq halyqtardyń ókil­deri ana tilinde erkin sóıleı, oqı alýyna, ony damytýǵa qolaıly jaǵdaı týdyrý qajet» dep til damytý máselesiniń mańyzyn asha otyryp, Úkimetke arnaıy baǵdarlama jasaý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. 
Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń tilderin saqtaı otyryp, ult birligin nyǵaı­týdyń asa mańyzdy faktory retinde memle­ket­tik tildiń keń aýqymdy qoldanysyn qam­ta­masyz etetin úılesimdi til saıasaty Qazaq­stan Respýblıkasynda Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011 – 2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júrgizilip otyr. Negizinen til saıasaty úsh negizge súıenip júrgiziledi. Eń bastysy – onyń quqyqtyq negizin jasaý, ekinshisi – qoǵamda til saıasatyn keńinen nasıhattaý. Al úshinshisi – úkimet tarapynan qarjylyq qoldaý. Elimizdiń til saıasatynda osy úsheýi de eskerilgen.
– Qujat aınalymyn memlekettik tilde júrgizý talaby qalaı iske asýda?
– Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıteti ortalyq apparattar men jergilikti atqarýshy organdardaǵy is-qaǵazdardyń memlekettik tilde júrgizilýin qadaǵalap, únemi monıtorıń jasap otyrady. Búginde qujat aınalymyndaǵy memlekettik tildiń úlesi jyldan-jylǵa artyp kele jat­qa­ny baıqalady. Máselen, is-qaǵazdaryn mem­lekettik tilde júrgizý 2008 jyly 50 paıyz bolsa, 2014 jyly 88 paıyzǵa jetip otyr. 
Óńirlerge toqtalar bolsaq, ótken jylǵy eń joǵarǵy kórsetkish Ońtústik Qazaqstan oblysynyń enshisinde (100 paıyz) boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Til týraly» Zańnyń aıasynda biz Bas prokýratýramen birlesip, jyl saıyn josparly túrde tekserý jumystaryn júrgizip otyramyz. Tekserý­lerdiń nátıjesinde anyqtalǵan kemshilikter kóbine memlekettik organdardaǵy ishki qujat aınalymnan jıi baıqalady. Resmı qujattar negizinen, memlekettik tilde oryndalyp, ókinishke qaraı, qosymshasy orys tilinde beriletin jaıttar da ushyrasady, al shyǵys qujattary memlekettik tilde júrgiziledi. Sondyqtan olardyń kórsetkishi joǵary bolyp otyrady.
Sonymen birge ishki qujat aınalymynyń, mysaly, hattama, qyzmettik jazba, burysh­tama jazýdyń kóbine orys tilinde júrgizilýi kezdesedi. Tekseris barysynda anyqtalǵan osyndaı keleńsizdikter boıynsha biz sol organnyń basshylyǵyna tártiptik shara qoldaný jóninde usynys beremiz. Qazirgi kezde, ásirese, qarjy-ekonomıka salalaryn­daǵy is-qaǵazdarynyń aınalymy boıynsha kemshilikter jıi tirkeledi. 
Bir aıta ketetin jaıt, qazirde Mádenıet jáne sport mınıstrliginde ótkiziletin bar­lyq is-sharalar tek memlekettik tilde júrgi­zilýde. Osy jyldyń 1 toqsanynyń qory­tyn­dysy boıynsha bizdiń mınıstrlikte memle­kettik tildegi is-qaǵazdar aınalymy 100 paıyzǵa jetti. Osylaısha biz ózimiz úlgi bola otyryp, barlyq memlekettik organdarǵa is-qaǵazdarynan bólek ótkiziletin jınalystar, alqa májilisteri, dóńgelek ústelder men semınarlar, qajettiligine qaraı, ilespe aýdarmasy qamtamasyz etile otyryp, memlekettik tilde ótkizilsin degen usynystar jiberip otyrmyz. 
– Qujat aınalymyndaǵy memlekettik til­diń úlesi jyldan-jylǵa ósip, 88 paıyzǵa jet­keni kóńil qýantarlyq kórsetkish eken. Áı­teýir, seń sógilip jatqany baıqalady. Alaı­da, biz osy san qýamyz dep, sapaǵa, ıaǵnı is-qaǵazdardyń saýatty jazylýyna mán bermeı ketken joqpyz ba? Olaı deıtinim, keıde saýatsyz jazylǵan qu­jattardy oqyp, eriksiz qynjylasyń. Memlekettik tildi meńgergen mamandar tapshy ma, álde?
– Iá, memlekettik organdar is-qaǵazda­rynda eleýli kemshilikter bolyp jatatyny ras. Mundaı jaıttardyń barlyǵyn tekseris barysynda anyqtap, tıisti eskertýler berip jatamyz. Mamandarǵa keletin bolsaq, 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha memlekettik organdardaǵy is-qaǵazdardy memlekettik tilde jáne orys, aǵylshyn tilderinde júrgize alatyn mamandardyń sany resmı túrde anyqtaldy. Ókinishke qaraı, kórsetkish kóńil kónshiterlik deńgeıde emes. 
Qazirde biz Qaztest júıesi boıynsha aza­mattardyń til bilý deńgeıin belgileýge ba­symdyq beremiz. Atalǵan júıe boıynsha sertıfıkat alǵan memlekettik qyzmetshi­lerdiń sanyn 2017 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa, 2020 jylǵa qaraı 100 paıyzǵa jetkizýdi josparlap otyrmyz. Óz tarapymyzdan, ıaǵnı Mádenıet jáne sport mınıstrligi ózine qarasty barlyq mekemelerdegi qyzmetkerler mamyr aıynda dıagnostıkalyq testileýden ótpek. Bul shara mınıstrlikke qarasty barlyq mekeme qyzmetkerleriniń til bilýin 5 deńgeı boıynsha anyqtaý úshin qajet. Aldaǵy ýaqytta bizdiń tarapymyzdan ózge de mem­lekettik organdarda qyzmetshilerdi osyndaı dıagnostıkalyq testileýden ótkizý jóninde usynystar ázirlenýde. Bul shara memlekettik qyzmetkerlerdiń tildi bilýge degen qajet­tiligin arttyryp, aıtarlyqtaı jaýapkershilik júkteıtini anyq.
– Qazir jer-jerde til oqytý ortalyqtary ju­mys isteýde. Tilderdi damytýǵa bólinetin qar­­jynyń biraz bóligi osyndaı ortalyqtarǵa jum­salatyny belgili. Olardyń nátıjesi qan­daı?
– Búgingi tańda elimiz boıynsha barlyǵy 351 tilderdi oqytý ortalyǵy bar. Onyń ishinde 91-i memlekettik, ıaǵnı respýblıka­lyq jáne jergilikti búdjetten qarjylan­dy­­ry­lyp qurylǵan ortalyqtar. Al qalǵany jeke kásipkerlerlerdiń úlesinde. 2011 – 2012 jyly memlekettik oqytý ortalyqtarynyń sany 57 bolsa, 2013 jyly 89-ǵa jetti. Byltyr olar­dyń sany taǵy 2 ese kóbeıdi. Olardyń ishinde 20 ortalyq memlekettik tildi oqytady. Mem­lekettik tildi jáne aǵylshyn tilderin oqytatyn ortalyqtardyń sany 47 bolsa, úsh tildi oqytatyny – 24. Búgingi tańda til oqytý ortalyqtary men memlekettik organdarda tildi úırenýshilerdiń qatary jyl sanap kóbeıip keledi. 
2011 jyldan beri QAZTEST jobasy ju­mys istep keledi. Bul joba boıynsha oqytý baǵdarlamalary ázirlendi. Ony Komıtet qarjylandyryp júzege asyrdy. Qazir barlyq til oqytý ortalyqtary osy jobaǵa júginedi. Onda memlekettik tildi meńgerýdiń 5 deńgeıi boıynsha baǵalaý júrgiziledi, atap aıtqanda, qarapaıym, bazalyq, orta, ortadan joǵary jáne joǵary deńgeıler. Atalǵan til meńgerý deńgeıleri eýropalyq tildik refe­renttilik júıesine sáıkestendirilgen. Qazirgi kezde QAZTEST júıesi boıynsha qazaq tilin meńgerýdiń erekshelikterine sáıkes 100 myń­ǵa jýyq test tapsyrmalary qalyptas­tyryldy.
Qazaqstan Respýblıkasynda Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011 – 2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy júze­ge asyrylýynyń bir tetigi – qazaq tilin oqytý. Bul respýblıka boıynsha barlyq ob­lys­tar men Almaty, Astana qalalarynda óńirlik memlekettik tildi oqytý ortalyq­tarynyń qyzmeti arqyly júzege asyrylady. 
Sonymen qatar bul – memlekettik tildi meńgergen eresek turǵyndardyń úlesin 2020 jylǵa qaraı – 95 %-ǵa jetkizý ındıkatory kórsetkishiniń biri. 
Qazirgi tańda ortalyqtardyń memlekettik tildi oqytý jumystary jandandyrýdy qajet etedi. Máselen, til úırenýshilerdiń basym kon­tıngenti ornalasqan soltústik, ortalyq, shyǵys aımaqtarda qazaq tilin oqytatyn ortalyqtardyń jumysyn jandandyrý, mem­lekettik til oqytý ortalyqtarynyń deń­ge­ıin kóterý, memlekettik til oqytý ortalyqtaryn jekeshelendirýdi toqtatý máselesin qosymsha qaıta qaraý, Sh. Shaıahmetov atyndaǵy Til­derdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń jumysyn júıe­lendirý, oqytý ádistemesiniń biryńǵaı júıe­sin ázirleý maqsatynda negizgi úılesti­rýshi organ retinde Ortalyqty belgileý, memlekettik organdarda uıymdastyrylatyn tilderdi oqytý kýrstary boıynsha máseleler jóninde Ortalyqpen baılanys ornatý qajet. 
Joǵaryda aıtyp ótkendeı, aǵymdaǵy jyldyń sáýir aıynda 91 ortalyqtyń ókilde­rine arnalǵan keńes ótti. Onda til oqytý ortalyqtaryn júıelendirý, olardyń qol­danystaǵy ádistemelerin retteý jáne oqytý salasynda qordalanǵan basqa da usynystar talqylanyp, hattamalyq sheshim qabyldandy. Endigi kezekte osy qabyldanǵan sheshim bo­ıynsha jumystardy tıanaqty júrgizsek, biz úlken mindet atqarǵan bolar edik. Bul óz kezeginde til oqytý júıesin retteýdegi jańasha reforma dep aıtar edim. 
– Memleket basshysy «Qazaqstannyń bo­la­shaǵy – qazaq tilinde» ekenin, sondaı-aq ol bar­sha qazaqstandyqtardy biriktirýshi faktor bo­lyp tabylatyndyǵyn únemi eske salyp oty­rady. Elimizde memlekettik tildi oqytýmen qa­tar, dıaspora ókilderiniń tilderine de arnaıy mek­tepter qarastyrylǵany belgili. Atalǵan mek­tepterde negizinen qaı ulttyń tilderi oqy­ty­­lady? Ondaǵy oqytý júıesi qalaı júrgiziledi? 
– Iá, qazirgi tańda elimizde ulttyq-má­denı birlestikterdiń jeksenbilik mektep­teri jumys isteýde. Atalǵan mektepterde «Qa­zaqstan halqy assambleıasynyń respýb­lıkalyq qorymen» jasalǵan shart negizinde 20 etnostyń tili oqytylady, atap aıtsaq, armán, assırıa, ázirbaıjan, balqar, bash­qurt, grek, grýzın, dúngen, ıngýsh, káris, kúrd, qarashaı, nemis, orys, polák, tatar, túrik, ýkraın, uıǵyr, sheshen tilderi. Osy baǵytta 2014 jyly Qazaqstan halqy assambleıasynyń usynysymen ázirlengen elimizdegi etnıkalyq toptardyń tilderin oqytý boıynsha kóptildi ınovasıalyq ádisteme ázirlendi. Jalpy, ózge ult ókilderiniń memlekettik tildi erkin meńgere otyryp, sonymen birge óz tilderin de umytpaýǵa meılinshe jaǵdaı jasalǵan. 
Elimizdegi dıaspora ókilderine arnal­ǵan túrli baıqaýlar, olımpıadalar dástúrli túr­de uıymdastyrylady. Bıyl ózderińizge málim, elimizdiń turaqtylyǵy men yntymaq-birli­giniń kepili bola bilgen Qazaqstan halqy assambleıasyna 20 jyl toldy. Elbasy Jar­lyǵymen «2015 jyl – Assambleıa jyly» dep jarıalanyp otyr. Osy mereıli kúnge oraı aqpan aıynda  Astanada «Til – tatýlyq tiregi» atty etnos ókilderi arasynda respýblıka­lyq baıqaý uıymdastyryldy. Oǵan elimizdiń ár óńirinen 20 delegattan qatysty. Baıqaýda etnos ókilderi shyǵarma jazý, ózin tanystyrý talaptary boıynsha synǵa túsip, júldeli oryndarǵa ıe boldy. Sonymen qatar Memle­ket basshysy Nursultan Nazarbaev halyqqa Joldaýynda eldegi toleranttylyq pen úsh­tuǵyrly til saıasatyn qoldaýǵa basymdyq berýdi tapsyrǵany málim. Osy baǵytta da kóptegen is-sharalar ótkizilip júr. Máselen, jyl saıyn atap ótiletin Tilder kúnine oraı byltyr 18 qyrkúıekte «Máńgilik el – már­tebeli til» is-sharasy ótti. 
– Memlekettik tildi damytýǵa bıylǵy jyly búdjetten bólingen qarajat qandaı maq­sattarǵa jumsalmaqshy?
– Bıylǵy jyly Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa búdjetten baǵdarlamaǵa sáıkes qarjy qarastyrylyp otyr. Baǵdarlama aıasynda www.til.gov.kz portalyn qamtamasyz etý, aýdarma jáne oqý ádistemelik quraldar, en­sı­k­lopedıalar, sózdikter, balalarǵa ar­nalǵan aýdıokitaptar shyǵarý josparlanýda. Odan bólek, memlekettik tildi nasıhattaýǵa baılanysty otyzǵa jýyq is-shara, dóńgelek ústelder, ǵylymı keńester men konfe­rensıalar, semınarlar, ártúrli baıqaýlar ótkizilip otyrady. 
Sondaı-aq memlekettik tildi oqytýdyń ınteraktıvtik, onlaın ádisterin jasap shyǵarýǵa, termınologıa jáne onomastıka salasynyń jumystaryn uıymdastyrý men úılestirýge de qarjy qarastyrylǵan. Mınıstrliktiń qoldaýymen shyǵatyn «Bala­pan álemi», «Til jáne qoǵam», «Týǵan til», termınologıalyq jáne onomastıkalyq habarshylar bar. Balalarǵa arnalǵan anımasıalyq fılmderimiz de az emes. 
Ótken jyly «Kúnikeı qyz jáne onyń dostary» atty 50 bólimnen turatyn jańa anımasıalyq fılm shyqty. Ol «Balapan» telearnasy men ınternet portaldar arqy­ly da kórsetilýde. Qysqasy, memlekettik búd­jetten bólinetin qarjy atalǵan ıgi joba­larǵa jumsalady. Tilderdi damytýǵa bóline­tin qarjynyń árbir tıyny ózin-ózi aq­taıtynyna shúbá joq.
– Termınologıa salasynda da qordalanǵan másele shash etekten. Birizdilik joq, termı­no­logıalyq ortaq qor qalyptaspaǵandyqtan árkim termınderdi óz betinshe tárjimalap, sóz qurap alatyn boldy. Tereń zertteýdi, zerde­leýdi qajet etetin salanyń túıindi máseleleri qalaı sheshilýde?
– Termınologıa – memlekettik tildi da­mytýdyń negizgi faktorynyń biri. Ókinish­ke qaraı, áli kúnge deıin bul sala kenjelep ke­ledi. Rasynda, bizde qazaq tilinde termıno­logıalyq qor qalyptaspaǵan, onyń naqty sanyn eshkim dóp basyp aıta almaıdy. Bul – bir. Ekinshiden, termın degenińiz – tiri aǵza sekildi, qoǵamǵa tikeleı baılanysty. Belgili bir ýaqyt ishinde paıdalanylyp, keıin joǵa­lyp ketýi de múmkin. Jaqynda osy termıno­logıaǵa qatysty Qazaqstan tarıhynda bu­ryn-sońdy bolmaǵan aýqymdy dúnıe jasa­dyq. 
Atalǵan problemalardyń barlyǵyn zerdeleı, zertteı kele, termınologıalyq qordy qalyptastyrdyq. Úsh jyldan beri osy termınologıalyq qordy qalyptastyrý jumystaryna mınıstrlik tarapynan qarjy jumsalyp, elimizdegi 350-ge jýyq sala ma­man­daryn, ǵalymdardy jumyldyra otyryp, 30 tomdyq salalyq termınologıalyq sózdik ázirlep shyǵardyq. Osynyń nátıjesin­de qazaq tiliniń 300 myńnan asa salalyq ǵylymı termınder qory jasalyp, qazaq tili ter­mınologıasynyń ǵylymı negizde damyp, kemeldene túsýine negiz qalandy. 
Aıta ketý kerek, TMD elderinde mundaı termınologıalyq sózdik joq. Tipti Reseı ǵalymdarynyń ózi buǵan qyzyǵýshylyq ta­ny­typ, Lomonosov atyndaǵy Máskeý memle­kettik ýnıversıtetinde tusaýkeserin ótkizeıik degen usynystaryn bildirip jatyr. Bul sózdikter barlyq memlekettik organdar men oblys ákimdikterine taratyldy. Aldaǵy ýa­qytta salalyq termınologıalyq sózdik jasaıtyn ǵalymdar men mamandar tyńnan túren salmaı, osy qordy negizge alyp, ony jetildirip, tolyqtyrý maqsatynda jumystar júr­gizetin bolsa, onda qazaq tili shyn má­ninde, órkenıetke ıek artqan, qaı ýaqytta bol­syn zaman talabyna saı damyp-jetilip oty­ratyn tilderdiń sanatynda bolar edi. Bul bárimizdiń ortaq asyl arman-muratymyz der edim. 
– Rasynda da, taý-taý qumnan túıir-túıir al­tyndy arshyp alǵandaı beınetti de aýqymdy ju­mys atqarylǵan eken. Áıtkenmen, termıno­lo­gıa salasynda taǵy basqa qandaı másele bar?
– Álemdik tájirıbeni alyp qaraıtyn bolsaq, damyǵan elderde termınologıa salasyna qatty kóńil bólinedi. Ásirese, Germanıa, Japonıa elderinde termınder Úkimet qaýlysymen bekitilip, mindetti sıpatqa ıe bolady jáne sol termındi qoldanbaı, basqa termındi paıdalansa, oǵan aıyppul salynady eken. Bizge ondaı deńgeıge jetýge áli biraz bar.
Sebebi bizde naqty osy máselemen aınalysatyn mekeme nemese organ joq. Til komıteti tek úılestirýshi ǵana. Osy búkil termınologıa salasy boıynsha bizdiń komıtette bir ǵana maman qyzmet atqarady. Al Termınkomnyń músheleri qoǵamdyq negizde jumys isteıdi, arnaıy jalaqy almaıdy.
Byltyrdan beri biz osy máseleni «Nur Otan» partıasynyń jınalysynda, Parlament Májilisiniń otyrysynda da qozǵap, naýryz aıynda Úkimet qaýlysymen memlekettik tapsyrys aıasynda Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵyna qarjy bólinýine qol jetkizdik. 
Qazir atalǵan ortalyqtyń ishinen osy sala boıynsha eki bólim ashyp jatyrmyz. Buıyrsa, arnaıy mamandar jasaqtalyp, mamyr aıynda termınologıa bólimi tolyq­taı jumysqa kirispek. Bul bólim termınolo­gıa­lyq qordy retteý, ıaǵnı standarttaý jumys­taryn júrgizedi. Ony halyqqa jarıa etedi, oı-pikirlerin jınastyrady, arna­ıy sala mamandarymen jumys jasaıdy, basqa da halyqaralyq tájirıbelerdi zerttep, olarmen baılanys ornatady.
Sondaı-aq bıyl sáýir aıynan bastap «Qazaqstan» Ulttyq arnasynan arnaıy 1 sa­ǵattyq «Termın jáne qoǵam» degen baǵdarla­ma shyqpaqshy. Baǵdarlama aıasynda Ter­mın­kom bekitken termınderge taldaý jasalyp, olardyń shyǵý tarıhy, balamasy, halyqqa túsindirý jumystary júrgiziledi. «Qazaq ra­dıo­synan» da osy baǵdarlamanyń radıo­nus­qasy óz jumysyn bastamaq. Taǵy bir jańa­lyq, Termınkom bekitken termınder te­le­arnada júgirtpe jol arqyly berilip otyratyn boldy. Bul sharalar termınderdi birizdendirip, júıeleý úshin qajet. 
– Jasyratyny joq, biz aýylǵa, kóshege kisi esimin berýge qumarmyz. Kóp jaǵdaıda eńbegi sińdi me, sińbedi me, baıybyna baryp jatpaımyz. Jer-sý, kóshe ataýlaryn ózgertýge qaıta-qaıta shekteý qoıylǵanyna qaraǵanda, másele tym kúrdeli sıaqty ma, qalaı?
– Iá, bul salada da kúrmeýi qıyn kúrdeli máseleler barshylyq. 2007 – 2012 jyldar ara­lyǵynda elimizde onomastıkalyq ju­mystardy júrgizýge, nysandarǵa ataý be­rýge jáne olardy qaıta ataýǵa ýaqytsha moratorıı jarıalanǵan bolatyn. Osyndaı olqylyq­tardan keıin, ataý berý máselesi ýaqytsha toqtatylǵan edi. Artynsha 4 zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilip, alty norma­tıv­tik quqyqtyq akti Úkimet qaýlysymen be­kitilgen bolatyn. 2013 jyly bul moratorıı kúshin joıdy.
Budan keıin onomastıkalyq komıs­sıa­nyń qaraýyna kelip túsken 609 usynystyń 470-i Respýblıkalyq onomastıka komısıasy tarapynan qoldaý tapty. Degenmen, bul baǵytta áli de bolsa sheshimin tappaǵan máseleler jeterlik. 
Osy maqsatta sala mamandary, onomas­tı­ka ǵalymdary, jergilikti jerlerdegi praktık mamandar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilde­ri tartylǵan jumysshy top óz jumysyn júr­gizýde. Basty mindet– elimizdegi onomastıka salasyn retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi pysyqtap, olardy retke keltirý. Sondaı-aq respýblıkadaǵy barlyq ákimshi­lik-aýmaqtyq birlikterge, eldi mekenderdiń quramdas bólikterine, basqa da fızıka-geografıalyq obektilerge taldaý jasaı otyryp, ortaq elektrondyq baza jasaý. 
Atalǵan toptyń búgingi tańda 2 otyrysy ótkizildi. Bul jumys óte mańyzdy, kúrdeli ári aýqymdy. Degenmen, elimizdegi onomastıka salasynyń tóńireginde júrgen barlyq azamattardan quralǵan jumysshy top naqty sheshý joldaryn usynady dep oılaımyn. 
– Elektrondy buqaralyq aqparat qural­daryndaǵy memlekettik tildiń úlesin arttyrýǵa qatysty qandaı sharalar júzege asýda?
– Jasyratyny joq, telearnalar ara­synda zańda kórsetilgen «memlekettik tildiń úlesi kem degende 50 paıyzdan tómen bolmaýy kerek» degen talapty oryndamaı kelgenderi de bar kóp jaǵdaıda. Alaıda, búgingi tańda atalǵan norma boıynsha talap kúsheıtilip, telearnalar tili biraz qazaqshalanyp qaldy. 
Atalǵan másele jóninde Úkimette eki ret arnaıy jıyn ótkizildi. Bul jıyndarda zańǵa sáıkes naqty tapsyrmalar berilip, hat­tamalyq sheshimder qabyldandy. 
2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha memlekettik tapsyrysty 100 buqaralyq aq­parat quraldary júzege asyrdy. Olardyń ishin­de, barlyq telearnalar (efırdiń 50 paıyzy qazaq tilinde), 18 gazet, 21 jýrnal jáne 20 ınternet-resýrs qazaq tilindegi aqpa­ratty jaryqqa shyǵardy. Jalpy alǵanda, 2014 jyly memlekettik BAQ-ta qazaq tilin­degi kontenttiń úlesi 55 %-dy qurasa, 2015 jyldyń 1-toqsanyndaǵy málimet boıyn­sha 69 paıyzdy qurap, telearnalardaǵy zańnama buzýshylyqtyń sany 29%-ǵa azaıdy. 
Bir aıta keterligi, bizdiń qoǵamymyzda ınternettiń roli ýaqyt ótken saıyn artýda. Qazaqstandaǵy ınternetti paıdalaný­shylardyń sany da jyl ótken saıyn kóbeıýde. Álemdik jelidegi qazaq tilindegi kontentti arttyrý zaman talaby bolyp otyr. 
Qazaq tildi ınternet-resýrstardy, kon­tent­terdi damytý memlekettik tildiń qolda­nys aıasyn keńeıtý maqsatynda 2014 jyldan bastap memlekettik tildi onlaın rejıminde úıretetin «Memlekettik tildi damytý» qory­nyń uıymdastyrýymen «Soyle.kz» ınternet portaly óz jumysyn atqaryp keledi. 
Sonymen qatar “WikiBilim” qoǵamdyq qory Beeline kompanıasymen birlese GoogleTranslate – avtomattandyrylǵan aýdarma jú­ıesi qyzmetin júzege asyrdy. Vıkıpe­dıa­daǵy qazaqsha jazylǵan maqalalar sany búgingi tańda 208 myńǵa jetip, Vıkıpedıanyń tilder reıtıńisi boıynsha 32 orynǵa kóterildi.
Sondaı-aq «WikiBilim» qory Qazaqstan­nyń ashyq kitaphanasy (kitap.kz) jobasyn júzege asyryp, 5000-ǵa jýyq shyǵarmanyń elektrondyq nusqasyn ornalastyrdy. 
2014 jyly Qazaqstan naryǵyna óz ónimderi men servısterin usynatyn jetekshi halyqaralyq kompanıalarmen memlekettik tildiń ıntegrasıalanýy turǵysynda kelissóz júrgizildi. Kelissózge Baılanys, aqparat­tan­dyrý jáne aqparat komıteti, «Ulttyq aqpa­rattyq tehnologıalar», «Kazkontent» aksıonerlik qoǵamdary men «Microsoft Kazakhstan», «Wikibilim», Qazaqstandaǵy «Lenovo» kompanıasynyń «IBM Shyǵys Evropa/Azıa» JSHS-nyń, «Qazaqtelekom»AQ-nyń, Qazaqstandaǵy IT-kompanıalar Qaýym­dastyǵynyń ókilderi qatysty.
Kompanıa ókilderi kelissózder bary­synda aqparattyq tehnologıalar sala­synda atqarǵan jumystary men memlekettik tildiń ıntegrasıalanýy prosesinde kezdesetin problemalary men usynystaryn talqylady.
Aldaǵy ýaqytta memlekettik tildiń már­tebesin kóterýge jáne qazaq tiliniń saýatty qoldanylýyna septigin tıgizetin www.sauat.kz aqparattyq-anyqtamalyq portalyn ash­paqpyz. Joba mektep oqýshylaryna, qazaq tilin meńgerýge nıetti qalyń kópshilikke ar­nalǵan. Búgingi tańda kompúterlik lıng­vıstıka til biliminiń irgeli salasyna aı­naldy. Tehnologıa tildi saýatty paıdalanýǵa, qate bolsa, ony birden taýyp jóndeýge múmkindik beretin dárejege jetti. Buǵan deıin qazaq tiliniń erejeleri jáne problemalaryna arnalǵan saıt bolǵan joq. www.sauat.kz portaly qazaq tiliniń kúndelikti ómirde, iskerlik qarym-qatynasta keńinen saýatty túrde paıdalanýǵa yqpal etedi dep kútilýde. 
– Baspasózde kóshege ilinetin jar­na­ma­lar­daǵy kemshilikter máselesi jıi synalady. Mun­daı óreskel qateler memle­kettik tilimizge nuq­san keltiretini ras. Atalǵan keleńsizdikterge jol bergen tıisti adamdarǵa talapty kúsheıtken jaǵ­daıda ǵana qazaq tilinde jazylǵan mátin­der­ge óte muqıat ári jaýapty qaraýdy mindet­teı ala­tynymyz sózsiz. Jalpy, osy ýaqytqa deıin aı­tyla-aıtyla jaýyr bolǵan máseleni bir ret­teı­tin ýaqyt jetken sıaqty. Siz qalaı oılaı­syz?
– Kóshede ornalasqan mańdaısha jar­namalarynda ketken qatelikterdi qadaǵalaý zań boıynsha jergilikti atqarýshy organ­dardyń quzyryna berilgen. Zań buzylǵan jaǵdaıda, jergilikti atqarýshy organdary tarapynan arnaıy hattama toltyrylady jáne ákimshilik quqyq buzý kodeksine sáıkes aldymen eskertý beriledi, eger zań buzýshylyq qaıtalanǵan jaǵdaıda tıisti eseptik kórsetkish boıynsha aıyppul salynady. 
Taǵy bir aıta ketetin másele, aımaqtardyń ataýlary áli kúnge deıin qate, burynǵy keńestik kezde jazylǵan qalpy kórsetilýde. Máselen, temirjol bıletterine Jambyl «Djambýl» dep, Shymkent «Chımkent» dep jazylýda. Osy másele aqparat quraldarynda únemi synǵa iligip júrse de, aıaqsyz qalyp qoıyp júrgen. Bizdiń usynysymyz boıynsha elimizdegi temirjol beketteri men razezde­riniń ataýlary birizdilendirilip, bir júıege keltirilmekshi. Buǵan qatysty tıisti sharalar júrgizilip jatyr, alǵysharttary daıyn. Arnaıy qaýly shyǵyp, ol bekitilgen soń, barlyǵyn da retteıtin bolamyz. 
– Áńgimeńizge raqmet! 
Suhbattasqan Berdibek Habaı