Saıyn BORBASOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń O.Súleımenov atyndaǵy áleýmettik-gýmanıtarlyq bilim berý jáne tárbıe ınstıtýtynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, profesor:
– Ulttyń keleshegi bolashaqtaǵy azamattardyń is-qımylyna baılanysty. «Ultym» deıtinder kóp bolsa, ulttyń bolashaǵy bar. Siz bolashaq azamattardyń bet-beınesin qalaı elestete alasyz? 
– Qazirgi býyn el bolashaǵyn oı­laıtyndyǵyna senimdi. Al shyn máninde, biz el qamyn jep, halyqtyń bolashaǵyn oılaı alyp, ony qamtamasyz etetin ister jasap júrmiz be? Bul máseleniń tóńi­reginde oılaný kerek sıaqty. Ekonomıka, áleýmettik ınfraqurylym, ǵylym men tehnıka damýda. Olardyń keler urpaqqa qyzmet etetini anyq. Al «sol urpaqtyń bolashaqtaǵy rýhanı bet-beınesi, adamı bolmysy men minez-qulqy qandaı bolmaq» degen máseleni sheshe almaı kelemiz.
 Ultjandy qazaq zıalylary bolashaq azamattardyń kelbetin, beınesin by­laısha elestetetin sıaqty: ol ana tilin bilip, qurmettep, kúndelikti qyzmeti men ómirinde qoldanyp otyrady. Sonymen qatar aǵylshyn tilin, orys tilin biledi, paıdalanady. Kópshiligi – kóptildi qyzmetkerler. Ekinshiden, olar ózderiniń qazaq ekendigin jaqsy sezinip, negizgi ulttyq qundylyqtardy saqtap, ózinen keıingi urpaqqa qaldyrýǵa múddeli. Úshinshiden, olar óz salasyndaǵy kásipti jaqsy meńgergen maman, eńbekqor, adal eńbegimen otbasyn asyrap, halyqqa qyzmet etýdi oılaıtyn. Tórtinshiden, ol jańalyqqa jany qumar, álemdegi ǵylym, bilim, óner salasyndaǵy ozyq úlgilerge den qoıatyn kreatıvti tulǵa. Besinshiden, qazaq azamaty ádilet pen zańdy usta­natyn, ótirik pen ósekti is qylmaıtyn parasatty tulǵa. Altynshydan, qazaq azamaty – Allany súıgen, óziniń dini men diline berik azamat. Jetinshiden, ol eli úshin, jeri úshin, halqy úshin kúreske daıyn, otanshyl patrıot.
 Mine, osyndaı tulǵalar Qazaqstan memleketi men qazaq ultynyń kósegesin kógertip, ony ǵasyrlardan-ǵasyrlarǵa alyp júretin urpaqtar tizbegin jasasa eken dep kókseımiz. Bizdiń pikirimizshe, memleket pen qoǵamnyń aldynda turǵan eń ózekti áleýmettik mindet – búgingi urpaqty joǵaryda atalǵan talaptar turǵysynda tárbıeleý. Osylaı ete alsaq, ult bolashaǵy baıandy bolyp, Qazaqstan uzaq tarıhı keńistikte ómir súre alady. Ulttyq rýhanı qundylyqtar men ulttyq murattar tóńireginde toptasýy memle­kettik qaýipsizdikti kúsheıtetin, ony syrtqy jaýlarǵa bermeıtin mańyzdy sýbektıvti faktorǵa aınaldyratyny daýsyz.
– Desek te, kóp nárse urpaq tárbıe­sine kelip tireletin sıaqty.
– Iá. Urpaq tárbıesindegi oryn alyp otyrǵan kelesi varıant – ulttyq, etnı­kalyq belgileri ekinshi kezekke ketken, azamattyq qundylyqtary basym urpaqty tárbıeleý. Tárbıeniń bul baǵytyn ana tilin bilmeıtin, orysshyldanǵan halyq­tyń toby jaqtaıdy. Olar úshin Qazaqstan azamatynyń memlekettik tildi bilýi mindetti emes. Ol ózi eliniń patrıoty bolsa jetkilikti. Ulttyq dúnıetanym, tarıhı sana, salt-dástúrler men máde­nıet mańyzdy emes, jalpy adamzattyq máde­nıet pen qundylyqtar bolsa jetki­likti. Halyqtyń ulttyq, etnıkalyq belgileri mańyzdy emes, ol ózin qazaq­stannyń azamatymyn dep eseptese jetkilikti. Adamzattyń dini, qudaı­shyldyǵy mańyz­dy emes, ol bilikti, adal, parasatty bolsa boldy. Oǵan qazaq­standyq memlekettik múddeni qorǵaý qajet, biraq ol álem azamaty retinde el, jer múddesin jahan­dyq múddelerge jyǵyp berýge daıyn.
 Qarasaq, tárbıeniń ekinshi varıanty da qorqynyshty emes sıaqty. Ókinishtisi, halyq bulaısha bolýynyń úlken qaýipti jasyryp turǵandyǵyn túsinbeı keledi. Qazaqstan halqynyń teń jartysynan astamy osyndaı jalpyadamzattyq qun­dylyqtar jeteginde. Qaıshylyqqa toly álem jaǵdaıynda Qazaqstan memleketin qutqaratyn, ony kúsheıtetin – tek ulttyq, etnıkalyq tárbıe men memle­kettik tildiń ústemdiligi. Ekinshi tárbıe varıanty Qazaqstan halqyn birikpegen, bosań tobyrǵa aınaldyrady. Ol syrtqy qaýipterge tótep berýge qabiletsiz bolady. Olar úshin syrttan kelgen jaýǵa qarsy qarýmen shyǵýdan góri, ómirdi saqtaý mańyzdy. Al ulttyq qundy­lyqtarmen toptasqan halyq úshin memlekettiń táýelsizdigi jeke bastyń ómirinen ma­ńyzdy. Sebebi ulttyń, keler urpaq­tar­dyń saqtalýyna tek táýelsiz memlekettiń saqtalýy kepildik beredi. Ulttyq ıdeıalar men memlekettik qun­dylyqtar ıdeıa­larymen toptaspaýǵa halyqtar únemi jeńiliske ushyrap, memleketteriniń kúırep qalýyna jol berip otyrǵan. Oǵan Uly Túrki qaǵana­tynyń, Vızantıanyń, Altyn Ordanyń, Keńes Odaǵynyń, Iraktyń, Lıvıanyń, t.b. elderdiń tarıhı tájirıbesi dálel bola alady.
Tárbıe, nasıhat jáne ıdeologıa ulttyq toptasý men jınaqtalý úshin qajet. Tárbıeniń negizgi maqsaty sóz joq adamı sapalardy qalyptastyrý. Osy­lardy tárbıeleý barysynda ulttyq sananyń jáne memleketshildik sananyń irgetasy qalanady. Sondyqtan bala­baqshada, mektepte, kolejde, JOO-da tárbıeniń mazmunyn aldymen ulttyq úlgilermen, qundylyqtarmen toltyryp alyp, sosyn baryp jalpyadamzattyq qundylyqtarmen baıytqan durys dep esepteımiz.
– Ulttyq qundylyqtardan jalpy­adamzattyq qundylyqtar qaınap shyǵýy tıisti. Al ulttyq mazmunynan aıyrylǵan qandaı da bolmasyn qundylyqtar aza­mattardy aralyq deńgeıge nemese marı­gınaldandyrýǵa bastaıdy emes pe?
– Sóz joq, kelisemin. Óziniń ana tilin bilip, ultynyń rýhanı baılyqtaryna enbegen tulǵa óz memleketin qorǵaýǵa qu­lyqsyz. Ol úshin qandaı memleket bol­ǵany mańyzdy emes. Ol úshin óziniń jáne otbasynyń amandyǵy men baı-qýatty ómiri mańyzdy. Al bolashaq urpaqtardyń qandaı bolatyndyǵy olar úshin ekinshi kezekte. Mine, osy máselede úlken qatelik pen zor qaýiptiń jasyryn turǵan­dyǵyn aralyq, dúbára tulǵalar sezin­beıdi, túsinbeıdi. Onyń urpaq­tarynyń, tipten balalarynyń baqytty ómirin tek táýelsiz memleket ǵana iske asyra alady. Mysaly, marıgınal qazaq Reseıde, Qytaıda, Ózbekstanda ómir súrsin. Olar – ol elder úshin báribir kirme, kelimsek, «ekinshi sortty» azamat. Zań aldynda barlyq azamattar birdeı bolǵanymen, álemniń basym kópshilik memleketterinde sol eldiń tarıhı ıesi bolyp sanalatyn ulttar ǵana ózderiniń tolyqqandy basymdy­lyǵyn sezinip ómir súretini aqıqat. Jekelegen mysaldar bul zańdy­lyqqa qarsy shyqqanymen, negizinen, avtoh­tondy ulttyń basym bolýy daýsyz jaǵdaı. Tipten demokratıanyń otany AQSH pen Batys Evropanyń damyǵan memleketteri ózderiniń tól azamatta­rynyń qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda basym bolǵanyn júzege asyryp otyrady.
 Sondyqtan árbir elde adamdardyń sol eldiń tarıhı ıesi bolyp sanalatyn etnostyq ulttyq qundylyqtary men dás­túrleriniń, dúnıetanymy men ıdeo­lo­gıasynyń negizinde tárbıe alǵany durys jáne bolashaqtyń kepili. 
– Bizdiń jaǵdaıda qaıtpek kerek?
– Qazaqstannyń bolashaǵyna qyzmet etetin jas urpaqty tárbıeleýden ótken mańyzdy mindet joq. Otanshyl, jershil, halyqshyl jáne memleketshil urpaq­tardy tárbıeleı alǵan elderdiń bolashaǵy baıandy ekendigin álem tarıhy udaıy dáleldep keledi. Osy qaǵıdattyq shyn­dyqqa jaýap beretindeı jumystar júrgizbesek, Qazaqstannyń bolashaǵy bulyńǵyr bolmaq. Memleketi úshin halqy kúrespese, ol álemdik qaqtyǵystardyń, bólinisterdiń qurbanyna aınalady. Sondyqtan bolashaqty oılasaq, jas urpaqtyń densaýlyǵynyń jaqsy bo­lýyna, onyń sapaly bilim alýyna, sanaly tárbıelenýine qamqorlyq jasalynýy kerek. Bul jumys birinshi kezekte jetim balalarǵa degen memle­kettik qamqor­lyqtan bastalǵany abzal. El boıynsha 90-100 myńdaı jetim bala­lardy tolyqtaı memlekettik qamqor­lyqqa alýǵa aqsha da, oryn da tabýǵa bolady. Ol úshin el kólemindegi toı-tomalaqqa jumsaıtyn qarjyny azaıtý jetkilikti.
 Tárbıe júıesinde birinshi kezekte ulttyq izgilikti qundylyqtardy nası­hattaý, jas urpaqqa sińdirý paıdaly. Otanshyldyq – ulttyq qundylyqtar men jalpyadamzattyq qundylyqtardyń úndesýi. Ár azamat óziniń týǵan ultynyń izgi jaqsylyqtaryn bilip, kemshilikteri men qatelikterine synı kózben qarap baryp neniń jaqsylyq, aqıqat pen ádilet ekendigin túsinýge jetedi. Demek, ulttyq belgiler men sapalardyń saq­talýy jalpyadamzattyq qundylyq­tardyń saltanat qurýynyń alańy bolmaq. Bul eki qubylys birin-biri tolyqtyryp, qatar­lasyp júredi. Bireýi ekinshisin joqqa shyǵarǵysy kelse, aýytqý bastalady. Ol ulttyq egoızmnen, shovınızmnen, na­sızmnen kórinis tabady. Al jalpy­azamattyq qundy­lyqtardy jeleý etip, ulttyq maqsat-murattardy joqqa shy­ǵarýǵa tyry­sýshylyq kerisinshe áser berip, ulttyq ómirdiń jandanýy jo­lyndaǵy kúreske ákeledi. Sondyqtan ulttyq ómir men jalpy adamı ómirdiń úndestik zańdaryn saqtaý mańyzdy. Seniń ulttyq qundylyqtaryń: tiliń, diniń, salt-dás­túrler men mádenıetiń basqa haly­qtar­dyń, azamattardyń ómir súrýine bóget bolmaıdy; qandaı da bolmasyn ulttyq qaıshylyq máselelerin beıbit jolmen, barlyq múddeli taptardyń ózara kelisimimen, aqyldasýymen sheshýge umtylys; memleket múddesiniń, onyń terıtorıalyq tutastyǵynyń barlyq daýly máselelerden basym turýy; táýel­sizdikti ult máselesindegi eń basty, eń qymbat qundylyq retinde baǵalaý, saqtaý; álem halyqtaryn jáne olardyń máde­nıetterin teń kórý jáne qurmetteý; álemdik tártipterdegi ádiletsizdikterge zorlyq-zombylyqqa, kúsh kórsetýlerge tózbeý, álemdegi beıbitshilik pen ty­nysh­tyq jolynda úzbeı kúresý; tabıǵı, tehnogendik apattarǵa ushyraǵan elderge kómek berýge daıyn bolý; tabıǵat pen eko­nomıkanyń úndestigin saqtaýǵa um­tylý, ekologıalyq máselelerdi belse­ne sheshýge kirisý sıaqty mańyzdy isterdi aıtýǵa bolady. Jalpyadamzattyq damý men ulttyq damýdyń túıiser jerleri budan da kóp. Másele sol baǵyttardyń biriniń-biri damytylýynda ózara kómekke kelýi.
– Bolashaqty oılasaq barshaǵa ortaq qundylyq otbasyny nyǵaıtý máselesi birinshi orynǵa shyǵady. Qazaqtyń qazaq bolyp qalýy qazaqı mazmuny bar otbasyn saqtaý jáne kúsheıtýge táýeldi emes pe?
– Árıne. Ulttyq tildi, dástúr men mádenıetti saqtap, balalaryn osy rýhta tárbıelegen otbasylary ulttyq ómirdiń qaınar bulaǵy. Jas urpaq úlkenge qarap ósedi. Sondyqtan otbasy tárbıesiniń tıimdi bolýy ata-ananyń úlgisine táýeldi. Ákesi men sheshesiniń ótirik aıtatyndy­ǵyn, aramdyq isteıtindigin, ádiletsiz­dikter jasaıtyndyǵyn kórip, bilip ósken bala jaqsy azamat bolmaıdy. Otbasyn­daǵy jaqsylyq pen ádilet, tynyshtyq pen súıispenshilik balanyń baqyty ǵana emes, onyń bolashaǵy da. Shynshyldyq pen ádiletti, eńbekqorlyq pen uqypty­lyqty, tazalyq pen tıim­dilikti ómirlik prınsıpterine aınal­dyrǵan otbasy­lardyń balalary rýhanı baı azamattar bolyp ósedi.
 Árbir otbasy balany ımandylyqqa baýlýy mańyzdy. Imandylyq bar jerde ǵana jaqsylyq pen ádilet, tynyshtyq pen tatýlyq saltanat quratyny aqıqat. Imandylyqtyń bastaýy – Qudaıdy súıý, Allanyń jolymen júrý. Júreginde Allanyń nuryn jınaqtaǵan bala uıa­synan ushqannan keıin de jaman isterge bar­maıdy. Oǵan urlyq, ótirik, ósek, maqtan­shaq, jalqaýlyq sıaqty qylyqtar jat bolady. Imandy adam óz jaqyn­daryn, Otanyn, eli men jerin súıedi. Ol – eńbek­shil, adal jáne ádiletti tulǵa. Báse­kege qabiletti bolý úshin Qazaqstanǵa keregi osyndaı azamattar. 
 Ultjandylyq pen otanshyldyq – halyqtyń uıýynyń, birigýiniń ǵana bastaýy emes, memlekettiń búgingi qýatyn arttyrýdyń jáne keleshekte damýynyń da bastaýy. Másele qazirgi ashyq qoǵamda, naryqtyq qatynastar jaǵda­ıynda ult­jandylyq pen otanshyldyq ustanym­dardy tárbıeleý tetikterin tabýǵa kelip tirelýde. Keıingi kezde kóńilge qonymdy «Qazaqstandyqtar qazaqstandyq taýar­lardy satyp alaıyq» degen bastama osy otanshyldyqqa bas­taıtyn bastama. Osyndaı úlgiler alda­ǵy ýaqytta otandyq kınoǵa, otandyq BAQ-qa, otandyq ónerge, memlekettik tilge qatysty kúsheıe tússe, memlekettiń irgesi nyǵaıa berer edi. «Qazaqstan táýelsizdigi qazaq halqymen birge barlyq Qazaqstan halqy úshin baqyt» degen qaǵıda eldiń árbir azama­tynyń ómirlik ustanymyna aınalsa, Qazaqstan naǵyz Máńgilik el sanasyna ıe bolary daýsyz.
– Ókinishke qaraı, ashyq qoǵam, naryq­tyq ekonomıka, jahandaný úrdisterine ultjandylyq pen memleketshildikti ulastyrý máselesi sheshilmeı keledi. 
– Sóz joq, aǵylshyn tilin bilý qa­jettilik. Biraq aǵylshyn tilin engizý qazaq tiliniń damýyna eshqandaı bóget bolmaýy kerek. Balalar mektepte ana tilderin tolyq meńgerip alyp, aǵyl­shyn­sha oqı bastasyn. Birinshi synypta qazaq, aǵylshyn, orys tilderin qatar oqytýǵa eshqandaı zárýlik joq. Bulaı bolýy oılanbaı, asyǵys istelgen qate sharýa. Osy qatelikti túzemeý úlken tildik daǵ­darysqa ákeledi. Qatelikten ultqa zor zıan kelýi qaýipti. Keıde ultqa qarsy, ulttyq toptasýǵa qarsy sharalar maqsat­ty túrde uıymdastyrylyp jatqandaı kórinedi. Kelesi mysal BAQ keńistigindegi Reseıdiń ústemdigine baılanysty. Adam sanasyn BAQ bılegen zamanda eshbir memleket saıası plúralızm prınsıpin tolyqtaı basshylyqqa ala almaıdy. Reseı BAQ-tary Qazaqstan halqyn tolyqtaı Reseı ıdeologıasy men saıasatyna baǵyndyryp barady. Sonda táýelsiz eldi qaıtadan Reseıdiń bodan eline aınaldyrýymyz qajet pe?
 Kerisinshe, táýelsizdik ıdeologıasyn uran etken Qazaqstan BAQ-tary eldiń aqparattyq keńistiginde 80-90 paıyzdyq basym úleske ıe bolyp otyrýy kerek. Sonda ǵana bolashaq urpaqta qazaqstan­dyq patrıotızm sanasy men memle­ket­shildik psıhologıa tárbıelenedi. Qazir damyǵan memleketterde mektepter men BAQ, negizinen, ana tilinde sóıleıdi, qyzmet etedi. Mysaly, Fransıada 80 paıyz fransýz tilinde, Ispanıa, Italıa, Polshada da osyndaı. Reseıde bul kórsetkish 90 paıyzdan astam.
 – Kóbine tárbıeniń tıimdi bolýy tárbıe berýshilerdiń, úlgi-ónege kórsetetin adam­dardyń bedeline baılanysty dep jatady... 
– Bedel – óte yqpaldy rýhanı quby­lys. Adamdar bedeldiniń sońynan erýge daıyn. Bedel kúsh kórsetýdi, úgitteýdi ekinshi orynǵa syryp tastap, úlgi-ónege men abyroıdy birinshi kezekke shyǵarady. Halyq bedeldi basshynyń sońynan erse, jas urpaq bedeldi pedagogtardyń sózine qulaq túredi. Bedel – tulǵaǵa berilgen qorshaǵan adamdardyń áleýmettik baǵasy. Qazir bedeldi jasaýǵa ımıjdi jasaý da kómekke kelýde. Imıjeologıa saıası ǵylymnyń bir salasyna aınalyp otyr.
 Desek te, búgingi qoǵamda shyn bedel bar jáne qoldan jasandy jasalynatyn jalǵan bedel bar. Naǵyz durys tárbıe shyn bedel bar jerde ǵana múmkin. Ja­sandy bedelge den qoıý jastardyń ómirlik ustanymdaryn buzatyn qaýipti qubylys. Keńes Odaǵy kezinde kommý­nıstik ıdeo­logıa jalǵan bedel jasaýǵa qumar boldy. Qoǵamdy ótirik pen jal­ǵandyq jaılap aldy. Keńes Odaǵynyń asa zor resýrstary bola tura kúırep qalýynyń túpkilikti sebebi jalǵan sóıleý, shyndyqty burma­laý men jas­tardy jalǵan bedelder arqy­ly tár­bıeleýge baılanysty. Ókinishke qaraı, osy jalǵandyq búgingi Qazaqstanda da oryn alýda.
 Jas bala adal, eńbekqor, shynshyl adammen tárbıelik qatynasta bolsa osy izgilikti salalardy qabyldaıdy. Ótirikti, ósekti, jalǵan sóıleýdi, ádiletsizdikti ustanǵan adamdardy kórip ósse, solardyń jamanshylyqtaryna úıir bolady. Naǵyz bedel eńbekqorlyqta, ádilettilikte, shyn­shyldyqta ǵana yqpaldy bolady. Sondyqtan jas balany qorshaǵan orta­syndaǵy moraldyq-psıhologıalyq atmosferanyń izgilikti qundylyqtarmen tolǵany abzal. Bedeldi tárbıeshiler izgilikti qundylyqtardy ómirlik qaǵıdat­taryna aınaldyra bilgen jaqsy adamdar. Qoǵamda jaqsy adamdar kóp bolsa, onyń damýy baıandy, jaqsylyǵy kóp bolady. Mundaı qoǵamda adamı qundylyqtar basym bolyp, qaıshylyqtar, qaıǵylar men ókinishter az bolady.
 Qazaqstandaǵy tárbıe jumysy adamgershilik ıdeologıasy uǵymynyń tóńireginde jınaqtalýy kerek dep bilemiz. Adamgershilik ıdeologıasynyń tiregi Abaıdyń synshyl kózqarastaryna negizdelgen «kemel adam», «tolyq adam» konsepsıasy, Shákárimniń «shyn adam» konsepsıasyndaǵy «ar ilimi» bola alady. Abaı, Shákárimniń gýmanısik ıdeıalary ál-Farabı, J.Balasaǵun, Q.A.Iassaýı sıaqty otandyq oıshyldardyń jáne álemdik adamgershilik ıdeıalarynyń ozyq úlgilerimen baıytylady.
 Álemdik izgilikti oıdaǵy «barlyq baı­lyqtar men ıgilikter tek qana adal, tıim­di, belsendi eńbekpen ǵana keledi» degen qaǵıda ústemdik qurǵany abzal. Qoǵam taza, adal eńbekpen tolyqqanda ǵana ımandylyq ústem bolady. Imandylyq arly adam bolýdyń negizi ekendigi belgili. Imandy qoǵam ulttyq salt-dástúrlerge súıenetin qoǵam. Áke – áke, sheshe – sheshe, bala – bala bolýy shart. Áke – asy­raýshy, basqarýshy. Sheshe – otba­synyń ıesi, balanyń tárbıeshisi. Bala – ata, anasyna kómekshi, olardyń aıtqa­nyn oryndaýshy. Mine, osyndaı qarapa­ıym shyndyqtardyń qyzmet etýi otba­synyń nyǵaıýy úshin eń qajetti nárse. Otbasy qundylyqtarynyń myzǵymas mańyzy týraly Qytaı oıshyly Konfý­sııdiń ustanymdaryn paıdalaný abzal.
– Árıne, burynǵy zamannyń avtorıtar­lyq otbasyn tolyqtaı qalpyna keltirý múmkin emes.
– Qazirgi eki jynystyń teńdigine negizdelgen bıoarhattyq qundylyqtar júıesi kúrdeli. Biraq tyǵyryqtan shyǵar jol – burynǵy patrıarhaldyq otbasy júıesiniń paıdaly jaqtaryn búgingi shyndyqta jandandyrý. Batysta otbasy bolý qazir óz mańyzyn joıýda. Damyǵan elderde azamattardyń kópshiligi bala tárbıesi bolýy úshin tolyq otbasynyń bolýy mindetti dep eseptemeıdi. Adam tabıǵatyna jat mundaı qate, zıandy ustanymdar sońynan ilesip ketýge bolmaıdy.
 İzgilikti adamzat jınaqtaǵan gýmanı­tarlyq qundylyqtarda otbasy tárbıesi, ata-ana úlgisi birinshi kezekte turady. Sondyqtan Qazaqstan qoǵamy adamger­shiliktiń ornyna pragmatızmdi birinshi kezekke qoıatyn batystyq tárbıe úlgi­leriniń qate jolyna túspeýi kerek. Taǵdyrlyq tańdaýda ulttyq tárbıe júıesiniń qatelespegeni durys.
 Tárbıeniń negizgi dińgegi – ulttyq tárbıe. Ár halyqtyń ókiline óziniń etnıkalyq úlgileri jaqyn, tabıǵaty tanys. Jas náresteniń óziniń genetı­kalyq kodynda belgilengen ana tilinde tárbıe alýy óte úlken ıgilik. Balany qorshaǵan orta, otbasy men mektepte eń aldymen ana tili ulyqtalýy mindet­ti. Qazaq balasy otbasynda sheshesine – anashym, ákesine – ákeshim dep qarym-qatynas jasaýynyń ózi tárbıedegi úl­ken qadam, balany jylylyqqa, jaqsylyq­qa bastaıtyn qadam. «Mama, papa» degen ógeı sózderge qaraǵanda «anashym, ákeshim» degen sózder áldeqaıda tár­bıelik, adamı, izgilik qýatqa ıe. Qazaqy tárbıe alǵan jas otbasylar «anashym men ákeshim» sózine mańyz bere bastady. Bul izgilik úrdisin qazaq qoǵamy qoldaýy mindet. «Anashym men ákeshim» dep ósken urpaq «apashym men atashymdy» da qurmet tutatyn urpaq bolary sózsiz.
 Sondyqtan adamnyń shyn baqyty onyń otbasyndaǵy tynysh, tatý ómiri ekendigin udaıy eske salyp otyrý ma­ńyzdy. Áleýmettik ómirdiń tiregine otba­syndaǵy tárbıe negiz bola alady. Atanyń atalyq úlgisi, ákeniń ákelik úlgisi, ájeniń ájelik úlgisi, ananyń analyq úlgisi árqaısy mańyzdy. Olaı bolýy úshin eń aldymen úlkender tárbıeli bolýy shart.
 Bizge deıingi urpaqtar aqylsyz bol­maǵan. Olar bizdiń uly atalarymyz ben analarymyz ımandy urpaqty qalaı tárbıeleýge bolatyndyǵyn taıǵa tańba basqandaı etip kórsetip ketken. Tárbıe­shilerdiń ózekti mindeti – ótken ata, baba tárbıesiniń ozyq úlgilerin qalpyna keltirip, búgingi urpaqqa usyný. Tarıhtan sabaq alý degenimiz osy. Egoızmdi, ındı­vıdýalızmdi, qatygezdikti, jalqaý­lyqty, qylmyskerlikti tek adal eńbek etetin ımandy halyq qana aýyzdyqtaıdy. Al eńbek tárbıesi, ıman tárbıesi otbasynan bastalady. Ata, ana ózine qajetti úlgini ulttyq tárbıedegi qundylyqtardan ǵana taba alady. Ótkenniń ozyǵyn búgingi kúnniń teńdigi, ádilettiligi, ózara sılas­tyǵy, ózara túsinisý qundylyqtarymen baıyta bilsek qana jańa zamanǵa sáıkes otbasy qalyptaspaq.