Janat AITİLEÝ, Almaty qalasy Arhıtektýra jáne qala qurylysy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary:
– Janat myrza, qazir Alma­ty­da árbir ǵımarattyń súrilýi nazar­dan tys qalmaıdy. Árbir eski ǵı­ma­rat súrilgen saıyn qorǵaý­shy­la­ry attandap shyǵady. Tamyz aıy­nyń bas kezinde Jeltoqsan men Bó­genbaı batyr kósheleriniń qıy­lysyndaǵy 1954 jyly salynǵan ǵı­marattyń janynda fleshmob ót­kizildi. Siz muny maman retinde qa­laı qabyldaısyz?
– Atalǵan mekenjaıda or­na­lasqan ǵımarat buryn mem­le­ket­tiń qaraýynda bolǵanmen, qazir jekeshelenip ketken. Seısmo­log­tar ony kúrdeli jóndeýden ót­ki­zip, seısmıkalyq beriktigin qaıta qaraý kerek degendi kópten aıtyp júrgen bolatyn.
– Biraq súrip tastap, basqa ǵı­ma­rat salynady ǵoı...
– Ol ras. Ǵımaratty qulatqan soń, onyń ornyna alty qabatty bıznes ortalyǵy salynady. Ony jo­balaýshylar qurylys arhı­tek­týrasy bastapqy úlgisine uqsama­sa da, Almaty qalasynyń tarıhı kel­betinen alshaqtap ketpeıtin­di­gine ýáde berip otyr. Munda qa­la bıliginiń de, qurylys ere­je­leriniń de talaptary saqta­la­dy. Ol joba Almaty qalasynyń Qala qurylystyq keńesinde qaraldy.
– Qazirgi zamanǵy arhıtek­tor­lar «1940-1950 jyldarda salyn­ǵan ǵımarattar qalanyń qazirgi kel­betine saı kele bermeıdi» deıdi. 
– Ár ýaqyttyń óz ereksheligi bo­lady. Ol kezde «Túri ulttyq, maz­muny sosıalısik» degen qa­ǵıda barlyq salada ústemdik etti. Burynǵy ǵımarattar qazirgi za­manǵa sáıkes bolmaýy múmkin. Sebebi qazir qurylys tehnologıa­sy jetildi. Biraq sol zamannyń bel­gisi dep tanylǵan ǵımarat­tar­dy tarıhı eskertkish retinde saq­tap qalý týraly Úkimettiń sheshimi bar. Qazir bizdiń qolymyzda tarı­hı eskertkishterdiń respýb­lı­ka­lyq jáne Almaty qalasy deń­geıindegi eki tizimi bar. Tarıhı es­­kertkish bo­­lyp tabylatyn ǵı­marat, ol kim­niń menshiginde bol­sa da, Úki­met­tiń qorǵaýynda tur. Ony bu­zyp, túrin ózgertýge esh­kim­niń qu­qy joq.
– Osydan birer jyl buryn Res­­pýb­lıkalyq saraıdyń syrt kel­beti búgingi zamanǵa saı jań­ǵyrtyldy. Biraq qalalyqtardyń ba­sym kópshiligi onyń tabıǵı ulý tas­pen bezendirilgen burynǵy kel­beti jaqsy edi deıdi. Óner orda­sy­nyń syrt kelbetin ózgertý qandaı qa­jettilikterden týdy, álde to­zyp, syr berdi me?
– Saraı buzylǵan joq, biraq qaı­ta jańǵyrtýdan ótti.
– Ózgertilgen nusqasyn kórip otyr­myz. Sonda saraıdyń burynǵy kelbeti kimge jaqpaı qaldy?
– Respýblıka saraıynyń paı­dalanýǵa berilgenine jarty ǵasyrdaı bolyp qaldy. Ótken ýa­qyt ishinde ǵımarattyń qas­bet­teri men ishki ıntererleri kó­ner­di, ınjenerlik kommýnı­kasıa­lary jaramsyz bolyp qaldy, akýs­tıkalyq qondyrǵylaryn óz­gertý qajet boldy. Arada ótken jar­ty ǵasyr az ýaqyt emes, qa­byr­ǵalary syr bere bastady. Res­pýblıka saraıy buzylǵan joq, tek jańǵyrtylyp, kúrdeli jón­deýden ótti. İrge tasy sol qal­pynda tur. Qazirgi kelbetiniń shy­nymen qaptalǵan aldyńǵy qas­beti ártúrli is-sharalarda paı­dalanylatyn úlken monıtor bo­lyp tur.Ol ishki akýstıkanyń kú­shin álsiretip, qabyrǵaǵa áserin jeńildetedi. Ras, «Qazaqstan» qo­naqúıi, «Kóktóbe» telemunarasy, «Respýblıka» saraıy Almatynyń sımvoly bolyp qalyptasyp qal­ǵan edi. Sol sebepti saraıdy jań­ǵyrtý jobasyna onyń burynǵy av­torlary – Toqtar Eralıev bas­­taǵan «Kazgor» jobalaý akade­mıa­synyń arhıtektorlary qa­tys­ty.
– Almatynyń 2020 jylǵa de­ıin bas jospary qalanyń kel­betine qandaı ózgerister alyp keledi? Onda qalaǵa keıin qosylǵan aýdan­dardyń seısmıkalyq jaǵdaıy eskerilgen be?
– 2020 jylǵa deıingi qalanyń Bas jospary 2002 jyly, 33 myń gek­tar aýmaqqa laıyqtalyp ja­sal­dy. Ol kezde qalanyń aýmaǵy sondaı bolatyn. Qazirgi aýmaq 70 myń gektar jer, eki esege deıin ósti. Sondyqtan Bas josparda qa­zirgi jańadan qosylǵan aýdan­dar eskerilgen joq, biz ol kezde qosylatynyn bilmedik te. Qazir Bas josparǵa túzetý jumystary júrgizilip jatyr. Ony bıyl bi­tirýimiz kerek edi. Seısmologıa ıns­­tıtýty Almatynyń seısmı­ka­lyq kartasyn jańadan jasap ja­tyr. Jumys aıaqtalǵan soń, Bas jos­pardyń túzetý jumystaryn aıaq­taımyz. 
– Ázirge qandaı ózgerister en­gizýdi josparlap otyrsyzdar? Se­bebi keıbir basylymdarda «qa­lanyń ákimshilik ortalyǵy birinshi Almatyǵa nemese qalanyń shyǵy­syn­da jańadan boı kótergen yq­sha­maýdandarǵa qaraı oıy­sady, Almaty-2 óziniń áleýetin aq­tap bitirdi» degen pikirler ja­rıa­landy. Aldaǵy ýaqytta Alma­ty 3-tiń paıda bolýy múmkin be? 
– Men bul suraqqa jaýap ber­mes­ten buryn, Bas jospardyń ne­gizgi baǵytyn aıta ketsem deı­min. Qaı jerde turǵyn úıler, qaı jerde óndiris oryndary orna­la­satyny, barlyq fýnksıonaldyq aımaqtardyń ornalasý reti Bas josparda kórsetiledi. Biz Almaty ortalyǵynyń jobasyn jasap j­atyrmyz. Ortalyqta kóptegen ar­hıtektýralyq eskertkishter or­natylǵan. Sol sebepti, biz qala or­talyǵynyń negizgi beınesin jas urpaqqa saqtap qalamyz. Jo­ba barysynda eski 3 jáne 4  qa­bat­­­ty úılerge jóndeý jumystary júr­giziledi. Sonymen qatar qala­nyń ortalyǵyndaǵy eski bir qa­batty úıler qulatylyp, olar­dyń ornyna jańa úıler salynady. Biraq jańa úıler 5 qabattan as­paıtyn bolady. Odan keıin qala­nyń ınjenerlik, transporttyq magıstraldary anyqtalady. Qa­lanyń ortalyǵy, negizinen qa­lyptasty. Qala ortalyǵyn basqa jaq­qa kóshiredi degen áńgime joq. Biraq 70 myń gektar jerdi qalaǵa ju­mys istetý kerek. Sondyqtan  qa­lanyń ortalyǵy qazirgi qal­pyn­da qalady da, shet jaqtarda ha­lyqqa yńǵaıly bolýy úshin ákim­shilik ǵımarattar, mádenıet, saýda ortalyqtary, mektepter sa­­lynady. Shet jaqtaǵy aýmaq­tar­­dyń ózderiniń kishigirim orta­lyqtary qalyptastyrylady. On­da ortalyqtaǵy memlekettik qu­rylymdardyń fılıaldary sa­lynady. Demek, shet jaqta tura­tyn almatylyqtar ózine qajetin turǵan jerinde turyp-aq ala be­redi.
– Almatynyń 1980-1990 jyl­darǵa deıingi arhıtektýrasynda onyń tabıǵı erekshelikteri saqta­la­tyn edi. Sol sebepti Alataýdan es­ken jel qalany jelpip ótetin. Ma­mandar «Arhıtektýralyq zań­dylyqtar saqtalmaǵandyqtan, Al­maty ekologıasy buzyldy» de­gen pikirdi jıi aıtady. 
– Men bul pikirmen kelis­peı­min. Bas jospar boıynsha Alataý men Almatyny jalǵastyryp tur­ǵan úlkendi-kishili birneshe dá­lizder bar. Ol – kishi jáne úlken Almaty, Esentaı ózeni, Dostyq pen Seıfýllın dańǵyldary, Fýrmanov, Áýezov, Rozybakıev, Dýlatı, Naýaı kósheleri. Taýdan es­ken samal jel sol ózender men kó­shelerdiń boıymen keshke qa­raı qalaǵa qaraı soǵady, al kúndiz qa­ladan Alataýǵa qaraı soǵady. Bas josparda, negizinen sol dá­liz­derdi biz saqtap qaldyq.
– Qazir qalada kóp qabatty úı­ler kóbeıip kele jatyr. Mysa­ly, Abylaı han dańǵyly men Qa­banbaı batyr kóshesiniń qıyly­syn­daǵy 17 qabatty úı sol dálizde or­nalasqan.
– Bul dálizderdiń boıyna úı salý­ǵa bolmaıdy. Ulttyq kitap­hana da, Opera teatry da óte bıik ǵı­ma­rat emes, taý dálizine kish­kene kedergi. Al Bógenbaı batyr kóshesi boıynda ornalasqan 17 qa­batty turǵyn úı de Abylaı han kó­shesinen – Taý dálizinen sha­ma­ly qıys ornalasqan. Al taýdan es­ken jel Abylaıhan dańǵy­ly­nyń boıymen júredi.
– Ǵalymdar Almatynyń seıs­mıkalyq qaýipsizdigi 25 qabatty úı­ge deıin eseptelgen dep keldi. 1990-2000 jyldardan bergi ke­zeń­de bıik úıler kóptep salynyp ja­tyr. Bul qurylys tehnologıasy jańar­dy, jetildirildi degendi bil­dire me?
– Bizde 10 qabattan joǵary úı qu­rylysyn salýǵa bolmaıdy de­gen túsinik bar. Bul ólshem tek­to­nıkalyq jaryq aımaqtarynyń ornalasýyna baılanysty. Bizdiń Bas jospar boıynsha eń bıik ǵı­marattar 16 qabattan aspaý kerek edi. Biraq tehnıka damydy, qazirgi za­manaýı tehnıka odan da bıik ǵı­marattar salýǵa múmkindik be­redi.
– Biraq bıik-bıik úıler salý ar­qyly taýdan esken samal jeldi bógeý Almatyǵa tıimdi me?
– Daǵdarystan endi shyǵyp ke­le jatqan ýaqytta, odan bólek jer tapshylyǵyna baılanysty keı­bir qurylys kompanıalary 40 qabatty úıler saldy. Biraq maman retinde men 16 qabattan aspaıtyn ǵı­marattar bolý kerek dep oılaı­myn.
– Birqatar elder qurylysty júr­gizgen kezde, ulttyq  naqysh­tar­­dy qaldyrǵysy keledi. Muny Qy­taıda Beıjiń, Tokıo, Seýldegi ar­­hıtektýralyq ansámblderden baı­qaýǵa bolady. Sizder qurylys sa­lasyna kelgen sheteldik ın­ves­torlardan qurylysty jobalaǵan kezde ulttyq naqyshty, qalanyń tarıhı kelbetin eskerińizder degen talap qoıa alasyzdar ma?
– Árıne, syrttan kelgender óz­deriniń jobasyn ótkizgisi ke­ledi. Biraq biz Almaty qalasynyń erekshelikterin saqtańyzdar dep ta­lap qoıamyz. Ol jobalaýǵa be­ri­letin sáýlettik-josparlaý tap­syr­masynda kórsetiledi.
– Almatynyń transporttyq, mıg­rasıalyq júgin jeńildetetin se­riktes qalalar týraly ne aıta­syz? Ondaı múmkindikter kóp qoı. My­saly, birinshi Almaty, qalaǵa jańa­dan qosylǵan aýdandardyń azyq-túlik beldeýi mindetimen qosa mıg­rasıalyq-transporttyq  áleýe­tin jeńildetýge múmkindigi bar. Spýtnık qalalar jobasy Al­ma­tynyń qolda bar múmkindigin sha­shyratyp almaı ma?
– Almaty bıligi bul usynysqa basynan qarsy boldy. Sebebi spýtnık qalalar salynǵan kúnde, onyń turǵyndary Almatyda ju­mys isteıdi, qalanyń dú­ken­de­rine, teatrlary men kınoteatr­la­ryna, demalys oryndaryna ke­le­tin bolady. Sondyqtan spýtnık qa­lalar da «Almatynyń uıyq­taı­tyn bólmeleri» bolyp qalady. Mun­daı usynysty qazir de qol­da­maımyz. Jalpy spýtnık qa­la­lardy salý týraly ıdeıanyń paıda bolǵanyna 10 jyldaı boldy. 10 jyl­da birde-bir turǵyn úı salyn­ǵan joq. Bul ýaqytta elimiz dúnıe júzi tanyǵan Astanany saldy.
– Almatynyń etek-jeńin úl­keıte bergennen, taý baýraıyndaǵy jat­­qan ádemi, turǵyny 1,5 -2 mıl­lıon­nan aspaıtyn tap-taza qala re­­­­tinde saqtap qalý áldeqaıda tıim­­­di sıaqty...
– Árıne, bizdiń de oıymyz – sol. Almatyǵa eldi mekenderdi qo­sa bergennen góri, olardyń jaǵ­daıyn qala deńgeıine deıin kó­terý kerek dep oılaımyn. Son­da kópshilik Almatyǵa qarap um­tyl­maıdy, ózderiniń turǵan je­rinde kásibimen aınalysa beredi.
– Almatynyń bas jospary úshin qosymsha qarajattar qaras­ty­rylǵan ba, oǵan naryqtyq-eko­nomıkalyq qarjylyq jaǵdaılar keri áser etip júrmeı me?
– Almaty qalasynyń Bas jos­­pary úshin jergilikti búd­jet­ten kerekti qarjy bólinip qoıǵan. Biz sol bólingen qarjy boıynsha Bas jospardy kezeń-kezeńimen oryndap jatyrmyz. Almatyǵa bólingen qarjy toqtap qalmaıdy.
– Áńgimeńizge raqmet!

"Qamshy"silteıdi
Derekkóz: Aıqyn-aqparat