Abaı, Shoqan. Ybyraı. Halqymyz rýhanıatynyń úsh báıteregi, úsh tiregi. Qostanaı óńirinde Shoqan men Ybyraıdyń kindik qany tamǵan. Ybyraıdyń súıegi Tobyl boıynda, ózi irgesin qalaǵan mektepten 7 shaqyrym jerde jatyr. Qostanaıdyń orys-qazaǵy Ybyraıdyń qurmetine Inspektor kóli dep atap ketken Tobyldyń bir ıini de osy jerde. Kónekózderdiń aıtýynsha, osy jerde Ybyraı Torǵaıdan kelgen soń ózine aǵashtan úı saldyrǵan deıdi. Onyń aǵashynyń jurnaǵy ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldaryna deıin saqtalǵan. Balǵoja bı áýletiniń qorymy da osy aınalada bolǵan desedi. Solaqaı saıasattyń jeli ótken ǵasyrda osynyń barlyǵyn typ-tıpyl etti. Ybyraıdyń atasy Balǵoja bı áýletiniń qorymy traktor tabanynyń astynda qalǵan. Tyń kóterý jyldary Qostanaı dalasyndaǵy qorymdar jyrtylyp, ondaǵy tastar garajdar men qoımalardyń irgetasyna qalandy. Já, aıta berse ózekti órteıtin aqtańdaq az emes.
Kenjebek Ýkın 1987 jyly Qostanaı oblystyq partıa komıtetiniń birinshi hatshylyǵy qyzmetine keldi. Oryssha bilim alǵanymen óz halqynyń tarıhyna, ádebıeti men mádenıetine, ónerine jetik Kenjebek Úkiuly qalanyń irgesindegi Ybyraı Altynsarın beıitine tek basshy retinde emes, kemeńger aǵartýshynyń rýhyna táý etýdi maqsat etip bardy. Tas joldan jalǵyz beıit jatqan jerge deıin jol joq, shóp qaý bolyp ósip ketken. Jalǵyz aıaq jolmen, beı-bereket ósip ketken butalardy qolymen qaıyryp, Ybyraı beıitine de jetti. Bıiktigi eki jarym metrdeı plıtkaǵa Ybyraı týraly málimetter jazylǵan eken. Biraq onyń ózi kómeskilene bastaǵan, bireýler myltyqpen atyp, plıtkany qyryq-shurq tesken, eskirgen. Kemeńger aǵartýshy beıitiniń kútimsiz qalǵan keıpi birinshi hatshynyń kóńilin qulazytyp jiberedi. Sol kúni hatshy iske kirisken. Kelesi jyly Ybyraı Altynsarın beıitine qyzyl kirpishten kesene salyndy, tas jol tóseldi, sol mańaıdyń aǵashy, shóbi retke keltirilip, tazalanyp, mektep oqýshylary mádenı sharalar ótkizýge laıyqtaldy. Qazir otaý qurǵan jastar kesenege kelip, kemeńgerdiń rýhyna táý etedi.
Kenjebek Úkın Torǵaı, Qostanaı oblystarynyń basshylyǵynda júrgen ótken ǵasyrdyń 80-90 jyldary saıasatta da, ekonomıkada ǵana emes, qazaqtyń rýhanıaty úshin de ólara kezeń edi. Qostanaı óńirinde tarıhymyzǵa, mádenıetimizge baılanysty kóptegen muralar aıaqasty bolǵan, tilimiz ben dinimiz esikten qarap qalǵan júdeý kez bolatyn. El tutqasyn ustaǵan azamattar qaırat etip, ulttyq rýhty kóterý kerektigin túsingenniń biri Úkın edi.
Alash arystary aqtalyp, ortamyz tolyp jatqanda Torǵaı kentinen Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovqa eskertkish ornatýǵa muryndyq boldy. Táýelsizdigimiz úshin kúresken, mert bolǵan qos arystyń aramyzǵa qaıtyp oralýyna baılanysty Torǵaıda úlken jıyn ótkizdi. Oǵan akademık Ómirzaq Sultanǵazınnen bastap Serik Qırabaev, Shota Ýálıhanov, Qýanysh Sultanov, aqyndar Ǵafý Qaıyrbekov pen Syrbaı Máýlenov kelip, ólgeni tirilip, óshkeni janǵan Torǵaı jurtymen toı qyzyǵyn birge qyzyqtaǵan edi. Jıynda olar aıtqan áńgimeler, sóılegen sózder sýsaǵan halyqtyń rýhyn kıiz úıdiń túndigindeı serpip kóterip tastaǵany kúni búgingideı este. Altynnyń synyǵyndaı bolyp Ahmettiń qyzy Sholpan men Mirjaqyptyń qyzy Gúlnar apaılar da torǵaılyqtardyń qoshemetine bólengen bolatyn.
Jasyratyny joq, Kenjebek Úkınniń bastamasymen qazaq óneriniń janashyry İlıas Omarovtyń 80 jyldyǵyn onyń týǵan jerinde ótkizgenge deıin, oblystyń jalpy jurty halqymyzdyń birtýaryn dál qazirgideı bildi desek artyq aıtqan bolar edik. Búgin atynda teatr, sharýashylyq, kóshe bar İlıas qostanaılyqtardyń aýzynan túspeıdi. Kenjebek Ýkın odan keıingi jyldary da Qostanaı óńirinen túlep ushqan halqymyzdyń birtýar tulǵalary S.Máýlenov, Ǵ.Qaıyrbekov, M.Seralın, S.Kóbeevtiń esimi mektep, kóshelerge berilýine kóp jumys jasady, yqpal etti. Qostanaıda fılarmonıaǵa aınalyp ketken júz jyldyq tarıhy bar jalǵyz meshitti qalpyna keltirip, jamaǵatqa qaıtarýǵa da Ýkınniń eńbegi zor bolǵan edi. Elimiz táýelsizdiginiń aldynda, onyń alǵashqy jyldary da solaqaı saıasat sanasyn ýlaǵandar mundaı ulttyq rýhty oıatý úshin jasalǵan jumystarǵa búdjettiń qarjysyn syltaýratyp, qarsy shyǵatyn. Sonyń barlyǵyna bilikti basshy shýlatpaı, túsindirý jumysyn júrgizetin. Tipti, Altynsarın kesenesiniń salynýyna qarjy jaǵyn oılap, qarsy sóılegender de tabylǵan.
– Ybyraı babamyzdyń kesenesi men murajaıyn salǵanda meniń shydamym jetpeı, «Tabytty ilip qoıǵandaı eki metr plıtany qandaı arhıtektýra dep tursyz?» dep daýysymnyń qatty shyǵyp ketkenin de sezbegen edim, – dep eske alady Kenjebek aǵa. Qazir Ybyraı Altynsarınniń memorıaldyq murajaıy tolyǵyp, baı mádenıet ordasyna aınaldy. Al sonaý 90-shy jyldary oblystyq fılarmonıada Ýkınniń yqpalymen ómirge kelgen «Aqjeleń» ansambli óńirde ulttyq ónerdiń damýyna tamasha qyzmet etse, búginde qazaqtyń ult aspaptar orkestri quryldy.
– Barlyǵy da jas urpaq úshin. Rýhanı azyqtyń tini úzilmeýi tıis. Sonyń ishinde ana tilimizdiń orny bólek. Tilsiz ne bolamyz – halyq, ult bolýdan qalamyz. Bizdiń qazaq tiliniń ishki qýaty ǵajap qoı. Sonaý VII ǵasyrdaǵy Kúltegin eskertkishindegi jazýdyń ózin baıyptap oqysań, sonyń basym bóligine erkin túsinesiń. Bul tilimizdiń asyldyǵynan emes pe?—deıdi Kenjebek aǵa.
Qazir Qostanaı oblysynda qazaq mektepteri jyl saıyn kóbeıip, qanatyn jaıyp keledi. Alaıda, memlekettik tildiń qoldanysy, árıne, býyny qatpaǵan sábıdeı kibirtikteı basady. Jınalystar, májilister orys tiline basymdyq beredi. Bul keýdesi altyn sandyq urpaqtyń ókili Kenjekeńdi de jıi oılandyrady.
– Ulttyq rýh, ulttyq namys, ulttyq sana bolmaı, sony qalpyna keltirmeı tilimizdiń jaǵdaıy qalaı bolar eken dep júdeımin. Muny jasyrmaımyn. Elbasy aıtqandaı, qazaq pen qazaqtyń ana tilinde sóılesýine asa mán berýimiz qajet. Ol árkimge jaýapkershilik júkteýi tıis. Tárbıe tizginin qatty ustaǵanymyz abzal. Ana tildiń damýyn ózimiz qolǵa almasaq, ol basqa eshkimge kerek emes. Bıik minberge kóterilgender, Parlamenttegi halyq qalaýlylary qazaq tilinde sóılese jarar edi. Olardyń halyqqa aıtar qandaı oıyn da jetkizýge qazaq tiliniń ishki qýaty jetedi, – deıdi Kenjebek Ýkın.
Búginde Kenjebek Úkiuly oblystaǵy ardagerler keńesin basqarady. Jas urpaqtyń patrıottyq tárbıesi úshin munda da atqarylǵan jumystar barshylyq. Ol óz aldyna bólek áńgime jelisi bolarlyq.
«Egemen Qazaqstan».
