Qusmuryn-SHoqqaraǵaı temirjolyn salýdy qolǵa jaqynda ǵana Hromtaýda ashylǵan temirjol rels zaýyty ónimderiniń toqtaýsyz shyǵýyna, suranystyń artýyna da septigin tıgizedi. Dál osyndaı máseleni Hromtaý-Aqtóbe arasyna qatysty da aıtýǵa bolady. Eki baǵytqa bas-aıaǵy 200 shaqyrymdyq temirjol relsi kerek. Qostanaı men Aqtóbe óńirleri temirge de, hromǵa da baı. Sondyqtan «Temirdi qyzǵan kezde soq» degendeı, elimiz ekonomıkalyq daǵdarysqa tap bolǵan kezde, osyndaı iri jobalardy «Nurly jol» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde jalǵastyra alsaq, óte durys sheshim bolar edi.
Qazaqstan – shyǵysy Altaıdan batystaǵy Jaıyqqa, ońtústigi Alataý men qazynaly Qarataýdan soltústiktegi oıdym-oıdym ormany jaıqalǵan Sibir oıpattaryna deıin sozylǵan keń baıtaq el. Jeriniń terıtorıasy kóleminen álemde 9 orynda. Terıtorıasynyń baıtaqtyǵymen qatar Azıa men Eýropanyń kindiginde ornalasqan tranzıttik tıimdiligi taǵy bar. Biraq kezinde Qazaqstannyń ishki aımaqtarynyń transporttyq, temir jol arqyly ózara baılanysy kemshin damydy. Sebebi KSRO Qazaqstan Respýblıkasyn shıkizat óndiretin odaq múshesi retinde qabyldady da, barlyq transporttyq joldar shıkizatty óńdeıtin Reseıge qaraı tikeleı baǵyttalyp salyndy. Sondyqtan Qazaqstannyń ońtústigimen soltústigin tikeleı baılanystyratyn ıa temirjol, ıa kólik joly bolmady. Kúre joldar ıa ońtústik ólkeni jaǵalap burylatyn, al batystan soltústikke qaraı shyǵatyn temirjol da, avtojolda joq bolatyn.
Ras, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin mundaı kúrdeli máseleler birtindep sheshile bastady. Mysaly, Qazaqstannyń soltústigi men batys ólkesin jalǵaıtyn Altynsarıno-Hromtaý temirjoly salyndy. Biraq bir ókinishtisi, soltústikten shyqqan temirjoldy Hromtaý men Aqtóbe arasyndaǵy 90 shaqyrymdyq bólikke túsirmeı, burynǵy Qandyaǵash arqyly júretin jolǵa qosa salǵan. Sonyń saldarynan Astanadan Aqtóbege shyqqan jolaýshy Qandyaǵash arqyly 7-8 saǵat aınalyp júredi. Jol alǵash ashylǵanda Astanadan Aqtóbege bet alǵan jolaýshylar japyryla Hromtaýdan túsip qalyp, taksı arqyly bir saǵat ishinde Aqtóbege jetip baratyn. Kók vagondy poıyzdar ári qaraı saldyrap bos ketetin.
«Baıdyń asyn baıǵus qyzǵanady» degendeı, taksıshilerdiń kún kórip júrgen nápaqasyn artyq kórgen, dálirek aıtqanda, óz paıdasynan aıyrylǵan QTJ kompanıasy Hromtaýǵa poıyzdardy toqtamaıtyn etip tastady. Batysqa bet alǵan poıyzdar qazirgi tańda búıirdegi Qandyaǵashqa ótińkirep, Nıkeltaý stansıasyna baryp biraq aıaldaıdy. Muny biz nege tápishtep jazyp otyrmyz. Sebebi bul kórinis biz qozǵap otyrǵan taqyrypqa tikeleı qatysy bar. Bul – bir.
Ekinshiden, bizdegi iri jobalar keı ýaqytta taza ekonomıkalyq tıimdilikti oılap, adamǵa tikeleı qolaıly máselelerdi, ıaǵnı janama paıdalardy eskere bermeıdi. Bul óz kezeginde sóz álemdegi eń basty baılyq–adamı resýrstardy (kapıtaldy) tıimdi paıdalana bilmeýge ákelip soqtyrady. Keıbir tusta tikeleı tıimdilikten ýaqyt sala kele arta túsetin janama áserlerdi de eskergen abzal.
Dál osyndaı kórinis – Qazaqstannyń soltústik-batys óńirine ornalasqan Qostanaı aımaǵyna da qatysy bar. Biraq bul - jańa Qazaqstannyń olqylyǵy emes, keńes dáýirinen mura bolyp qalǵan jaǵdaı. Oblys ortalyǵy Qostanaıǵa ońtústik óńirden keletin temirjol batysqa qaraı edáýir boılap baryp, Tobyl stansıasy arqyly Qostanaıǵa keıin sheginip burylady. Sebebi ótken ǵasyrdaǵy Stalındik ındýstrıalızasıa kezeńinde Tobyl stansıasy Qazaqstannyń ońtústigi men ortalyǵynan shyǵatyn qorǵasyn, mys, kómir shıkizattaryn Reseıdiń ońtústik Oral óńirindegi zaýyttarda óńdeý úshin tasymalǵa qajetti jol retinde salynǵan edi. Sondyqtan Qazaqstan ishindegi jol qatynasy esepke alynbaı, oblys ortalyǵy Qostanaı bir búıirde qalyp qoıady. 50-jyldardyń sońynda Tobylǵa Qostanaı baǵyty qosylady. Sol sebepti qazirgi tańda Qostanaı qalasynyń týra ókpe tusynda turǵan Qusmuryn, Amanqaraǵaı stansıalary jolaýshylarǵa «qol bulǵap» qala beredi. Osylaısha ońtústik óńirden nemese Astanadan Qostanaıǵa kelgen jolaýshy 5 saǵattyq ýaqytty aınalma jolǵa «qurban» etedi. Almaty, Astanadan Qostanaıǵa bet alǵan keıbir qoly uzyn, múmkindigi keń jolaýshylar Amanqaraǵaıdan túsip qalyp kólikke otyrady nemese Astanaǵa baratyn bolsa Amanqaraǵaıǵa deıin kólikkpen baryp, ári qaraı poıyzǵa minip ketip jatady. Óıtkeni avtojolmen júrgende Qostanaı men Amanqaraǵaı arasy - 100 shaqyrym. Bul - joǵaryda bizder sóz etken Hromtaýdaǵy kóriniske asa uqsas.
Táýelsiz Qazaqstan keńestik dáýirden qalǵan osy bir «murany» jóndep, oblys ortalyǵyn úlken temirjol baǵyttaryna qosý qajet. Bul - saıası de, ekonomıkalyq máni bar másele.
Qazaqstan Prezıdentiniń 2015 jylǵa arnalaǵan Qazaqstan halqyna joldaýynda qabyldanǵan «Nurly jol – bolashaqqa bastar» baǵdarlamasy bas qala Astanadan baıtaq elimizdiń tórt qubylasyna (batys, shyǵys, soltústik, ońtústik) qaraı ishki baılanysyn nyǵaıtatyn kólik, temir, áýe joldaryn tereńdete damytý bolyp tabylatyny belgili.
Buryn Máskeýge qarap saǵat túzegen búgingi táýelsiz Qazaqstan endi barlyq baǵytyn Elordadan túıindelgen maqsattarǵa oraı qımyldaýy tıis. Osy oraıda, Astana arqyly ońtústik óńirdi Qostanaı qalasymen baılanystyratyn temirjoldy Tobyl arqyly aınaldyrmaı Qusmuryn (Amanqaraǵaıǵa jaqyn stansıa) tusynan burynǵy «Selınnyı» temirjolyna (ortalyq Qazaqstandy soltústikpen baılanystyratyn jol, qazirgi Kókshetaý-Qostanaı baǵyty) «Shoqqaraǵaı» stansıasy tusynan qosyp, tóte jol salynsa, jol qashyqtyǵy edáýir qysqarar edi. Bul aralyq, shamamen, 90 shaqyrymdaı. Eger osy aralyq temirjolmen jalǵassa, onyń mynadaı ekonomıkalyq-áleýmettik paıdasy bolar edi:
1. Astana men Qostanaı arasy edáýir qysqaryp, jolaýshylardyń ýaqyty ári qarjysy únemdeledi. Bul - adam kapıtalyn damytýǵa qosylǵan erekshe úles. Jolaýshynyń jol shyǵynynan únemdelgen qarjysy basqa salalarǵa salynyp, ásirese, adamnyń ózin-ózi jetildiretin salaǵa baǵyttalar edi (bilim, densaýlyq, týrızm t.b.). Qazirgi tańda Astana-Aqtóbe, Atyraý baǵytynda júretin «Talgo» júrdek poıyzy Tobyl stansıasyna deıin 7 saǵat júredi. Eger ol Qusmurynnan Qostanaıǵa týra ketse, ári ketkende sol 7 saǵattyń o jaq, bu jaǵynda oblys ortalyǵynan tóbe kórseter edi. Qysqarǵan qashyqtyq elordasy Astana men astyqty aımaqtyń ortalyǵy Qostanaı arasyndaǵy alys-beristi jańa jolǵa qoıatyny sózsiz. Sonymen qatar Torǵaı aımaǵynyń ortalyǵy bolyp sanalatyn Arqalyq pen Qostanaı arasyndaǵy temirjol qashyqtyǵy da keminde 5 saǵatqa qysqarar edi. Arqalyq qalasy Shubartaý-Beıneý temirjolyna qosylatynyn jáne aldaǵy ýaqytta ol jolmen jolaýshylar poıyzy da júretinin eskerý qajet. Tobyl arqyly júretin temirjoldyń Qusmuryn men Qostanaı stansıalary arasyndaǵy qashyqtyǵy – 140 km bolsa, Tobyl men Qostanaı arasy 100 shaqyrym. Barlyǵy – 240 shaqyrym. Al Qusmuryn men Shoqqaraǵaı, arasy joǵaryda atalǵandaı, 90 shaqyrym. Aıyrmashylyq – edáýir;
2. Astanadan Batys Qazaqstanǵa qaraı júretin poıyzdar oblys ortalyǵy Qostanaı arqyly ótip (qazir olar búıirdegi Qostanaıǵa burylmaı, Tobyl stansıasy arqyly ótip jatyr) qalanyń tranzıttik múmkindigi artar edi. Bul – bir. Ekinshiden, bul jumystar óz kezegide bir búıirde oqshaý turǵan Qostanaıdy Qazaqstannyń ońtústik jáne batys aımaqtarmen túrli baǵytta tyǵyz baılanysýyna jol ashyp, bıznestik baılanys, áriptestiktiń jandanýyna septigin tıgizeri anyq;
3. Qusmuryn stansıasy mańynda tez janatyn qońyr kómir keniniń úlken qory bar. Oǵan kórshi Reseıdegi Troısk GRES-i qyzyǵýshylyq tanytyp júr. Temir jol týra Qostanaıǵa tartylsa, Troıskige shyǵatyn qashyqtyq qysqarady. Kómir keniniń ekinshi tynysy ashylady. Al soltústik aımaqtaǵy eń úlken kól Qusmuryn balyq sharýashylyǵyn damytýǵa da qolaıly;
4. Qusmurynnan oblys ortalyǵyna týra tartylǵan temirjol tabıǵaty sulý Qostanaıdyń eń ádemi jerleriniń biri, kýrortty aımaq «Sosnovyı bordan» (Araqaraǵaı ormanynyndaǵy «Shoqqaraǵaı» stansıasy) ótýi tıis. Bul degen sóz «Sosnovyı bor» kýrortyna ońtústik jáne batys óńirlerden keleýshilerdiń sanyn kúrt asyrady. Qazirgi tańda olar atalmysh kýrortqa jetý úshin Qostanaıǵa kelip, ári qaraı 50 shaqyrym kólikpen barýǵa týra kelip júr, ekinshi sózben aıtqanda, qıynshylyq, jol azabyn tartyp júr. Aıtpaqshy, «Sosnovyı bor» kýrortynyń emdik sýynyń qasıeti dańqty Karlovo Varodan kem emes. Eýropanyń atalmysh kýrortyna emdeletin kisilerge dárigerler «Sosnovyı bordy» da usynady;
5. Jańa temirjol egin jáne mal sharýashylyǵymen aınalysatyn Áýlıekól, Qarasý, Altynsarın aýdandarynyń tynys-tirshiligine temirjol ózgeshe ekpin, ózgerister alyp keleri sózsiz. Óıtkeni temirjol Áýlıekól, Altynsarın aýdandarynyń ústinen ótip, Altynsarın aýdanynyń ortalyǵy Obaǵannyń arqyly Shoqqaraǵaıǵa aıaldaıdy. Shaǵyn Shoqqaraǵaı Kókshetaýdaǵy Býrabaı stansıasy syndy alys-berisi mol temirjol beketine aınalyp, sol mańdaǵy shaǵyn aýyldardyń tirshiligin jandandyrar edi (taksıshiler, saýda oryndary, qyzmet kórsetý t.b.). Dál osyndaı nárse tabıǵaty sulý, qazynaly Qusmurynǵa da týary anyq;
6. Qusmuryn men Qostanaı qalasy aralyǵyn «Sosnovyı bor» ústimen temirjol arqyly qosý ishki týrızmdi (ólketanýlyq saıahat, balyq aýlaý, tabıǵat aıasyndaǵy demalys) jandandyrady. Sebebi Qusmuryn – ormandy, tabıǵaty kórkem, jeri baı tarıhı meken. Munda ataqty Abylaı hannyń nemeresi Shyńǵys Ýálıhanov Amanqaraǵaı okrýginiń dýanbasy bolyp qyzmet etip, qazaqtyń ataqty ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń balalyq shaǵy ótken. Bala Shoqan osy ólkede túrki halyqtaryna ortaq mura, ataqty «Edige batyr» jyryn jazbaǵa túsirgen. Qusmuryn kóliniń mańynan demalys oryndaryn da ashýǵa ábden bolady. Oǵan oblys ortalyǵynyń turǵyndary da, «Sosnovyı bor» kýrortyna kelgen demalýshylar da qydyryp barý múmkindigi ashylady;
7. Elimizde 2014 jyldan bastap Elbasy N. Nazarbaevtyń «Máńgilik el» ıdeıasyn júzege asyrýdy jáne elimizdiń bolashaǵy jastardy jumyspen qamtamasyz etýdi kózdeıtin, «Máńgilik el jastary - ındýstrıaǵa» degen urandy janyna jalaý etken «Serpin-2050» áleýmettik jobasy qolǵa alynǵan bolatyn. Jobanyń basty maqsaty – jumyspen qamtamasyz etýdegi áleýeti tómen, biraq demografıalyq ósimi joǵary ońtústik pen batys óńiri jastaryn ındýstrıaldy-ınnovasıalyq baǵdarlamanyń iri jobalary júzege asyrylyp jatqan soltústik jáne shyǵys aımaqtarda ornalasqan joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa járdem etip, keıin olardy sol óńirdegi bos jumys oryndaryna ornalastyrý. Basqasha aıtqanda, eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalanýdy jolǵa qoıý. Eki jyldyń ishinde Qostanaıdyń JOO-lary men kolejderine 1200 jýyq jasóspirimder kelip, bilim alýda. Olardyń aldy ındýstralızasıa kartasyna engen nysandarǵa jumysqa ornalasyp ta jatyr. Biraq Qostanaıǵa «Serpin -2050» jobasymen kelýshi jastarǵa da, olardyń ata-anasynyń janyna batatyn jaǵdaı – joldyń alystyǵy. Qalǵan nárseniń barlyǵy aýanyń tazalyǵy, tabıǵattyń sulýlyǵy, eldiń mádenıeti, oqý oryndarynyń jaǵdaıy – bári olarǵa unaıdy. Joldyń qashyqtyǵy qysqarsa, ońtústiktegi aǵaıyndardyń soltústikke kelip ornalasý aǵyny arta túser edi. Qostanaı syndy shekaralyq aımaqtyń demografıalyq, eńbek resýrstary turǵysynan qaýipsizdigi - «Máńgilik el» ıdeıasynyń tereń astarynyń biri. Sondyqtan bul ólkege Qazaqstannyń óziniń ishki resýrstary esebinen ınvestısıa salý – eldiń bolashaǵyna baǵyttalǵan naqty qadam. Sondaı ınvestısıanyń biri – «Qusmuryn – Shoqqaraǵaı» temir joly;
8. Qusmuryn-SHoqqaraǵaı temirjolyn salýdy qolǵa jaqynda ǵana Hromtaýda ashylǵan temirjol rels zaýyty ónimderiniń toqtaýsyz shyǵýyna, suranystyń artýyna da septigin tıgizedi. Dál osyndaı máseleni Hromtaý-Aqtóbe arasyna qatysty da aıtýǵa bolady. Eki baǵytqa bas-aıaǵy 200 shaqyrymdyq temirjol relsi kerek. Qostanaı da, Aqtóbe óńirleri temirge de, hrom da baı. Sondyqtan «Temirdi qyzǵan kezde soq» degendeı, elimiz ekonomıkalyq daǵdarysqa tap bolǵan kezde, osyndaı iri jobalardy «Nurly jol» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde jalǵastyra alsaq, óte durys sheshim bolar edi;
9. Qusmuryn-SHoqqaraǵaı temirjoly elimizdiń ishki baılanysyn arttyra otyryp, ınfraqurylymdardy damytýǵa da, shetel ınvestısıasyn keń tartýǵa da jol ashady.
Krızıstiń aýyr kúrzisin ońtaıly ádispen, shalt qımylmen tikeleı tıgizbeý – daǵdarysqa qarsy júrgizetin basty sharalardyń biri. Tarıhı meken, qazynaly Qusmuryn men Qostanaı aralyǵyn temirjol arqyly qosý – daǵdarysqa qarsy baǵyttalǵan týra soqqy bolyp, jumyssyzdyqpen kúresetin tıimdi ádistiń biri bolyp tabylar edi. Qudaıǵa shúkir, qazirgi tańda Qazaqstan temirjol tóseýge qajetti shıkizattardy (qum, qıyrshyq tas), daıyn ónimderdi (rels, shpal, sement) ózi tolyq óndire alatyn jaǵdaıǵa jetti. Endigi kezeke ony eldiń bolashaǵyna baǵyttalǵan úlken jobalarǵa baǵyttaı bilýimiz qajet.
Almas Ábsadyq, fılologıa ǵylymdarynyń doktory, Qostanaı qalasy.
