Bıylǵy jyl el úshin aýyr jyl bolyp otyr. Qazaq jeriniń tabıǵı baılyǵyn esepsiz satyp, saýsaǵynyń ushyn qımyldatpaı kelgen bılik munaı baǵasynyń kúrt tómendeýinen kádimgideı eseńgirep qaldy. Búdjetke túsetin kiris tómendep, úıip bergen ýádelerdiń oryndalýy ekitalaı halge jetti. «Sýǵa ketken tal qarmaıdynyń» kebimen tyǵyryqtan shyǵýdyń joldary jedel qarastyryla bastady. Álemdik naryqtaǵy shıkizat baǵasynyń aýytqýlary kúni-burtyn eskerilmeı, qosalqy qam-qareket jospary aldyn-ala jasalmaǵannan keıin aıaq asty ne oılap taba qoısyn?! Taǵy da sol ońaı jol, úırengen ádetine basty. Syrtqa satylatyn ónimnen túsetin qarjyny ulttyq valútanyń baǵasyn tómendetý arqyly ulǵaıtý joly tańdaldy. Birqatar sarapshylar eldiń qazirgi qalyptasyp otyrǵan ekonomıkalyq jaǵdaıynda budan basqa amal da qalmaǵanyn aıtady. Sóıtip, aǵymdaǵy jyldyń ekinshi jartysynda elde ústi-ústine eki birdeı devalvasıa boldy.

Devalvasıa bolǵanda da bizde ár nárseni óz atymen ataý baıaǵyda umytylǵan ǵoı. Jumystaǵy qysqartýlardy halyqaralyq termınologıadan «optımızasıa» degen sóz taýyp alyp, «ońtaılandyrý» dep aýdaryp júrmiz. «Aınalymdaǵy aqshanyń resmı baǵamyn tómendetý» maǵynasyna ıe «devalvasıany» uıalǵan tek turmastyń qylyǵymen «ulttyq valútany erkin aınalymǵa jiberdik» degendi shyǵardy. Bul da shatqaıaqtap ketken ekonomıka úshin, naryq qyspaǵynda qalǵan áreketsizdik úshin halyq aldynda aqtalýdyń bir syıqy.

«Boıaýshy boıaýshy degen saıyn saqalyn boıaıdy» degendeı, bıliktegiler qyzdy-qyzdymen óz ótirikterine ózderi senip, bolbyraǵan qur bylshyldan kádimgideı ekonomıkalyq teorıa jasaǵylary keletin sıaqty. Búginde «devalvasıadan ulttyq ekonomıkaǵa esh kesir kelmeıdi» degen saý adamnyń sózinen góri sandyraqqa jaqyn ýáj túrli joldarmen qoǵamǵa  jol tartýda. «Seniki durys!» dep arqasyn qaǵyp qoısań, aýzy kópirip maqtan áńgime sapyratyn aýyl alqashtary elesteıdi osyndaıda kóz aldyńa. Tól valútany quldyratyp, otandyq óndirýshilerdiń jaǵdaıyn jasaımyz degen qısyndy Qytaı aıtsa jarasady, sirińkeni soltústik, tis shuqyǵyshty shyǵystaǵy kórshiden alyp otyrǵan bizge ne joq?!

Bárimiz biletindeı elde ishki tutynymǵa qajet dúnıeler shyǵaratyn óndiris oryndary joqtyń qasy. Qarapaıym turmystyq tehnıkadan bastap kıim-keshek, óndiris jabdyqtary, kólik, olardyń qural-saımandary bári syrttan ákelinedi. Iaǵnı, buryn bir dollardyń dúnıesin 185 teńgege alsańyz, qazir ol úshin 300 teńge beresiz. Osynyń qaı jerinen paıda kórip tursyz?

«Dollar qymbattady dep taýar baǵasyn ósirgender qatań jazalanady» degen áýbastaǵy keýde de basylyp qaldy. Qazir Úkimet deńgeıinde qymbatshylyqty aqtaý naýqany bastalyp ketti. Kúni keshe ǵana aýylsharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov halyqqa nannyń qalaı, qaıda ázirlenetinin, tipti, kim qansha nan jeıtinin, kim qansha teńgege satyp alýy kerektigine deıin táptishtep túsindirip berdi. 

Syrttan keletin dúnıe óz aldyna, bulaı kete berse, tipti otandyq shaǵyn bıznes ókilderi óndiretin usaq-túıek te ózimizge buıyrmaı qalatyn túri bar. Nege deseńiz, ol bylaı. Byltyr Reseı rýblin qunsyzdandyrǵanda barlyǵymyz sol jaqqa aǵylyp kólik tasydyq. Qunsyzdanǵan rúbl shetel valútasymen barǵandarǵa orys taýaryn sý tegin etip tastady. Bul jaǵdaı bizde qaıtalanbaıdy dep kim aıta alady? Qazaqstanda óndiriletin et pen sút, basqa da azyq-túlikti qunsyz teńgeni sapyrǵan reseılik alyp-satarlar sypyryp áketse qaıtemiz? Jaz aılarynda ońtústiktiń kókónis ónimderi ortalyq pen soltústik Qazaqstanǵa toqtamaı, kerýen-kerýen bolyp Reseı asyp júrgenin jaqsy bilemiz ǵoı. Devalvasıa osylaı azyq-túlik qaýipsizdigi úshin de birqatar tosyn syı usynbaq.

Sonymen, anany bir mynany bir aıtyp tapyraqtaǵan memlekettik menedjerler ekonomıkany turaqtandyrýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn tómendetpeýge baǵyttalǵan qandaı da bir tıimdi sharalar qoldanýdan buryn, ózderiniń esepsiz jasalǵan sátsiz qadamdaryn qısyndy-qısynsyz aqtaýmen áýre bolýda. Ony kúnde kórip otyrmyz. Alaıda, ókimettiń devalvasıa atty «jarty fabrıkatqa» ótirik qosyp daıyndaǵan bul bylamyǵy ashqursaq qoǵamnyń jumyryna juq bolmaıtyn sıaqty. Búgingi aıtqan sózi erteńge jaramaı jatqan bılik teńgege degen halyq senimin qalyptastyramyz dep júrip, ózine degen senimnen birjola aıryldy osymen. Eń bastysy  kúndelikti naryqtyq máselelerge basy qatqan el aǵalary uzaq jyl betperde etip kelgen «Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» degen strategıalyq qaǵıdalarynyń kúl-talqany shyqqanyn baıqamaı da qaldy.

Al, qaıda sol ekonomıka?

Darhan Muqan