Investısıalyq áleýetke el rıza
Oblystyq ishki saıasat basqarmasyna qarasty «Aqmola medıaortalyǵynda» kez kelgen menshik túrindegi qurylymdar basshylary men aýdan ákimderiniń esepterin tyńdaý dástúri bar. Bul kezdesýlerden gazet oqyrmandarynyń múddesine oraı, iriktep maqala, habarlar jazyp júrmiz. Bizdi aıryqsha qyzyqtyrǵany kúz basyndaǵy basqosý edi. Onda Ereımentaý aýdanynyń ákimi Ermek Nuǵymanov bıylǵy jarty­jyldyqta negizgi kapıtalǵa 9 mıllıard teńge qarjy tartylǵanyn, onyń ósimi ótken jylmen salystyrǵanda 2,5 ese ekendigin aıtyp ótti. Aýdan ortan belden tómengi deńgeıden birden úshinshi orynǵa kóterilgen. Onyń ústine, munyń negizgi bóligi mal sharýashylyǵynyń úlesinde eken. Eń bastysy, ábden saraptamadan ótkizilgen, bolashaǵy bar jobalarǵa ǵana qoldaý kórsetiledi. Eleń eterlik ári ekpin túsirerlik jaǵdaı.
Zamatta jetip bara almadyq. Tarıhy tereń, erteńi eren Ereımentaýǵa qazan aıynyń basynda jolymyz tústi. Osynymyz durys bolǵan eken. Eginin jınap, eńsesin tiktep alǵan jurttyń júzi jarqyn. Aýdan ákimi emen-jarqyn áńgime qozǵap «Búgin sizderge, aıaǵymyz jetkenshe, qystaqtardy kórsetemin. Bizde munyń sany – 50», dedi.
Qystaq demekshi, qystaǵyn saqtap qalǵan oblystaǵy birden-bir aýdan – Ereımentaý. Ańsarymyz aýyp otyr. Óıt­­keni, Aqmola óńirindegi búgingi kúngi zamanalyq sıpattaǵy sharýa­shylyq­tardyń barlyǵy maldy qorada ustaıdy. «Jaılaý», «qystaý» degenderdi umyta bastaǵandaımyz. Kókshetaýdan 500 sha­qyrym júrip kelgenimizdi umytyp, tap qazir qozǵalýǵa daıyn keıipte edik. Oılamaǵan jerden qońyraý shalyndy da, Ermek Bekenuly oblysqa shaqyryldy. Bul da telefonnyń túımesin basyp, óziniń birinshi orynbasary Alık Manadyrovty shaqyrdy…
Tań ata jolǵa shyqqanbyz. Kún shaı­daı ashyq. Aınala aıryqsha nurǵa bólenip, altyn kúzdiń alqalary erke jelmen jarysa syńǵyrlaıdy. Osynyń ózi kóńil aýanyn ajarlandyryp turǵandaı. Jolbasshymyz Alık Amanjoluly osy eldiń týmasy eken, sózsheń kórindi. Jol boıyna Ereımenniń arǵy-bergi tarıhyn, aýyzda júrgen azamattaryn, aýdannyń búgingi tynys-tirshiligin jiptikteı qylyp aıtyp otyrdy. Aýyl sharýashylyǵyna jaýapty bolǵandyqtan, osy jaǵyna oıysa beretinin de qup kórdik.
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń aldaǵy jyldary Qazaqstan boıynsha et eksportyn 60 myń tonnaǵa jetkizý jónindegi tapsyrmasyna oraı aýdannyń ishki baǵdarlamasy ja­sa­lypty. Aıaqalys jaman emes kó­ri­nedi. Jartyjyldyqta aýyl sharýa­shy­lyǵy boıynsha 3,7 mıllıard teń­geniń ishki ónimi esepke alynǵan. «Tor­ǵaı» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi «Aberdın-Angýs» ettik ba­ǵyt­taǵy mal ósirý» ınvestısıalyq jobasyn tabysty aıaqtap, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy mártebesin alsa, «Keńótkel NS» JSHS osy ataqty qorǵaý ústinde eńbektenýde. Al «Jańa Bereke» sharýa qojalyǵy «Novomarkovka aýy­lynda 3000 bas iri qaraǵa arnalǵan bordaqylaý alańyn qurý» boıynsha ınvestısıalyq jobany iske asyrypty. Qarjylandyrýdyń birinshi kezeńinde 1069 iri qara alynyp, onyń jalpy sany 1616-ǵa jetken. Munda zamanaýı zerthana, muzdatqysh qondyrǵylary men qasaphana, turmystyq bólim jumys isteıdi. Jobanyń jalpy quny 800 mıllıon teńgeni quraıtynyn bildik.
Sondaı-aq, dıktofonymyzǵa «Sy­baǵa», «Qulan», «Altyn asyq» sıaqty salalyq baǵdarlamalardyń aýyl óndirisin damytýǵa serpin bergeni jaıly málimetterdi jazyp aldyq. «Sybaǵaǵa» 34 sharýa qojalyǵy qatysyp, ettik baǵyttaǵy 3100 iri qarany óriske shy­ǵaryp otyr. Buǵan qosymsha 62,3 mıllıon teńgeniń 10 ótinishi atalǵan baǵdarlamany úılestirýshilerdiń qaraýyna berilgen. «Úmit-N» sharýa qojalyǵy «Aýyl sharýa­shylyǵyn qarjylaı qoldaý» AQ-tyń nesıelik qarajatymen 115 bas «Qy­zyl dalalyq» jáne «Sımmental» tuqymdy qunajyndardy satyp alyp, taýarly-sút fermasyn uıymdastyrypty. «Qulan» baǵdarlamasy aýdandaǵy jylqy sanyn 24200-ge jetkizýge septeskeni de aıtyldy. Aýdanda qoı sany 97 myń­ǵa jaqyndap qalypty. «Masaqbaı» JSHS, tipti, túbit óndirý maqsatymen 600 bas angor eshkisin ósirýde eken. Ákim­niń orynbasary buny «Altyn asyq» baǵdarlamasynyń tıimdiligimen baılanystyrady.
Investısıalyq ahýaldy taǵy da esine salǵanymyzda, aýdan basshysynyń birinshi orynbasary álgi 9 mıllıard teńgeniń 80 paıyzy jergilikti bıznes ókilderiniń jeke qarajaty men nesıe salymdaryna tıesili ekendigin aıtty. Bul ınvestorlardyń memlekettik saıasatqa jáne aýdan basshylyǵyna tolyq senimin bildiredi. Búgingi kúni «Ereımentaý-Qulan» JSHS 650 bas jylqy ósirip, 3000 iri qarany bordaqylaý kesheni ınvestısıalyq jobasyn, «Maltabar ranch» JSHS ettik baǵyttaǵy 500 iri qaraǵa kútim jasaý, «KazHorseMugalzhar» edilbaı tuqymdy 1500 bas qoı ósirý kesheni, «Asylhan» sharýa qojalyǵy mal ónimderin qaıta óńdeý kombınaty jobasyn júzege asyryp jatqany el ishin jaqsy oılarǵa jeteleıtini anyq.
Óndiristik sıpattaǵy qystaqtar
Aýdan ortalyǵynan 40 shaqyrymdaı júrgende jańadan salynyp jatqan «Astana – Pavlodar» kúre joly qury­lysymen túıisip, baǵytty en dala­ǵa ózgerttik. Endigi jerde malshylar qys­taǵyna jetý úshin osylaı júre­tini­mizdi biz de bilip otyrmyz. Biraq, bú­gip otyrǵan oıymyz qatelestirgendeı eken. Óıtkeni, oıqysh-uıqysh, selk-selkti áli sonshalyqty seze qoıǵan joqpyz. Sóıtsek, taý ishi qystaqtary bolmasa, kóbisin shaǵal tóselgen joldar jalǵastyratyndaı. Keı jerlerde elektr baǵanalary da bizben jarysa júgiredi. Demek, búginginiń qystaǵy bizdiń alys qıalymyzdaǵydan basqashalaý boldy ǵoı dep qoıamyz ishteı.
Álekeńniń aıtýy boıynsha, Ereı­menniń en jaılaýynda shashyraı qon­ǵan qystaqtardyń 80 paıyzy elektr jaryǵyna qosylǵan. Qalǵandary jel qondyrǵysyn, kún sáýlesin paıdalanady eken. «Otaý TV» habarlary qabyldanyp, ınternetke qosylǵandar bar. Babalardan qalǵan qudyqtar da sarqylmaǵan, bulaq kózderi de ýaqtyly arshylyp otyrady. Jaılaý men qystaqtyń sáni, hal­qymyzdyń sanaǵa qozǵaý salatyn qymbat dástúri osy ǵoı, dep qoıady jolbasshymyz. Áıtkenmen, zaman aǵymyndaǵy ózgeristersiz bola ma? Ony ýaqyt tala­byndaǵy jarasymdylyqqa balaǵan jón.
Órkeshti qyrattyń kúnshyǵys qa­batyna qulaı bergende kerile jambas­taǵan qora kórindi. Bul Botbaı qystaǵy (aýdandaǵylar 109 deıdi eken) bolǵany. Jaqyndaǵan saıyn eńselenip barady. Janynda qos qanat kirpish úı, eki garaj, shynjyr tabandy eskileý traktor, oshaqqana men otynhana, bóstek tóselgen balalar átkenshegi, taǵy basqa kákir-shúkir kózge ilindi. Qolǵa túsken syryqtarmen qorshalǵan oımaqtaı jerde osy úıdiń qyz-kelinshekteri kartop ósiretin sıaqty. Kólikten túsisimen, jolbasshymyz erkinsip, syrtyn brezentpen qaptaǵan esikke jaqyndaı bergeni sol edi, alpamsadaı ala ıt samarqaý ǵana «af» dedi. Júni jalbyrap, kózi qyzarǵanyna qaraǵanda, ábden qartaıǵan bolýy kerek. Esik aldyna kóldeneń túsken senimdi ıt qojaıyndarynsyz ishke kirgizbeıtinin anyq ańǵartty. Álekeń de qyzyq, aınala júgirip terezelerdi qaǵa bastady. Qaladan barǵan biz múldem basqa álemge tap kelgendeı rahattanyp qaldyq.
Aqyrynda bir tereze jaýap berdi.
– Bul kim eı? – degen kelinshek qolyn aljapqyshyna súrte shyqty. Sút tartyp otyrǵany baıqalyp tur. Zamatta «Oı-bý,oı-bý! Siz ekensiz ǵoı, tórletińiz», – dep báıek boldy da qaldy. Bizde sharýasy joq.
– Qýanysh qaıda? – bedeli túse jazdap, qaıtadan ákim qalpyna engen Álekeńniń alǵashqy saýaly osy boldy.
Qaınysy aýdanǵa ketken eken. Qystaq basshysynyń sharýasy kóp. Kelinshek aljapqyshynyń qaltasynan uıaly telefonyn alyp, «úıge kisi keldi» dep jatyr. Kóp uzamaı attyń dúbiri estilip, orta jastaǵy jigit endi. Bul Beıbit – Qýanyshtyń aǵasy. Óristegi maldy inisi Ardaqqa tapsyryp kelgen beti. Úsh aǵaıyndynyń úlkeni sóz­ge joq dese bolǵandaı. Kelinshegi ym­da­ǵanyna qaratpaı qazaqy ústeldi dóń­ge­letip ákelip, dastarqandy jaınatyp tastady. Malshy úıdiń shaıy únemi qaınap turatynyn sezdik. Sybaǵa kádesindegi salqyndatylǵan et te kele qaldy. Bizdiń yntyzarymyz býy burqyraǵan taba nanda. Sary maı, qoıý qaımaq, appaq irimshik, kúreń shaı – naǵyz rahatyńyz osy. Mundaıda, «Dıplommen – aýylǵanyń!» azamattary qaıdasyńdar?» degiń keledi eken.
Beıbit báribir eshteńe aıtpaıtynyn bilip, bloknotymyzdy búktep, qabyrǵadaǵy ramkadaǵy sýrettermen tanysa bastadyq. Onda osy úıdiń tarıhy tizbelengendeı. Úıelmeli-súıelmeli on balanyń sábı, oqýshy, soldat, úılengen sátteri kóz aldymyzdan ótip jatyr. Bu­lar­dyń balalarynyń sýretteri munda bolmaıdy, olardyń árqaısysyna jeke álbom arnalǵan shyǵar. Tórdegi jeke ramada bir-eki medalin taqqan otaǵasy Botbaı Bekbaevtyń kóneleý bórik kıip túsken sýreti tur. Otty janarly marqum ómir boıy qoı baqqan eken. Kózinen muń aralas táýbeshilik tógiletindeı. Er­terek ketkeni bolmasa, qystaqtyń otyn sóndirmeı otyrǵan balalaryna rıza­shylyq dep bildik muny.
Álekeń asyǵa bastady. Áli baratyn jerler kóp. Úıden shyqqanymyz da jaqsy bolypty. Qystaqtan kóp uzamaı úp-úlken «pıkap» mashınasy qarsy jolyqty. Bul álgi zaryqtyrǵan Qýanysh eken. «Bir úıden ártúrli bala shyǵady» degen ras. Ineniń kózinen ótetindeı. Oqyǵany da bar kórinedi. İshi-baýyrymyzǵa kirip barady. Jasandylyǵy joq erke inimizdeı. Tehnıkalardy qysqa daıyndaýdyń qamy­men júrgenin aıtady. Sharýa jaıyna kelgende, basty maqsat aldaryna salǵan 600 qoı, 250 iri qara, 120 bas jylqyny qystan aman alyp shyǵý ekendigin bildirdi. Aǵaıyndylar bes traktor, «Zıl» júk mashınasyn ózderi júrgizedi. Qysqy kezde Ereımentaý, Aqsý qalalaryndaǵy ápke-qaryndastary, jezde-kúıeý balalary kómekke keledi. Olardy qospaǵanda jaldamaly alty adamǵa turaqty jumys berip otyr. Qoı qyrqym, mal azyǵyn daıyndaý sıaqty naýqandarda olardyń qatary kóbeıe túsetini aıtpasa da túsinikti. Bizdi qaı­dam, daıyndyqtaryna kóńili tolǵan aýdan ákimi orynbasarynyń túıinine qarap, Botbaı qystaýynyń órenderi qystan qysylmaıdy degen tilek qostyq.
Osy joly Qoıtastaǵy Áýbáki­rovtiń, Tólegendegi sheshen aǵa Qo­saı Azıevtiń, Keńótkeldegi Bıim­ja­novtyń, Sársendegi Áldı­bekovtiń qystaýlaryndaǵy kóńil to­larlyq isterdiń kýási boldyq. No­vo­markovkadaǵy Ramazanovtyń bor­daqylaý alańy qystaý basy ıeleriniń tólderin qabyldasa, memleket tabyndy tolyqtyrýdaǵy eńbekteri úshin sýbsıdıa túrinde tabystaryn taǵy da eselep otyrǵany ǵanıbet. Iaǵnı, qystaq tirshiligi ekijaqty tıimdiliktegi óndiristik sıpat alǵany salanyń bolashaǵyn kemeldendire túspek.
Ekindiden aýa bere Saıdaly qys­taǵyna jettik. Qadyr Ahmetov aǵamyzdyń áýleti ataqonysty 60 jyldan beri mekendeıdi eken. Jeńgeı ekeýi 5 qyz, 3 ul tárbıelegen. Uldarynyń bári osy Saıdalyda úsh úı bolyp otyr. Úlkeni Berik ulttyq at sportyn damytýda oblys, respýblıkaǵa tanymal azamat. Kókpardan halyqaralyq dárejedegi jattyqtyrýshy. Qoly bosaı bermeıtindikten sharýa qojalyǵyn basqarýdy ortanshy inisi Serikke tapsyrǵaly da on jylǵa jaqyn­dapty. Jeńis te jumysker jigit kórindi.
– Buǵanam qatqan boıda aǵam Náji­meden Kóke­novtiń quryǵyn ustap qalyp edim, – deıdi bizben áńgimesinde Qadyr aǵa. – Búginginiń balalary baqytty ǵoı. Biz qorqyp-úrkip óstik, brıgadırden, komısıadan. Qoly jetkender at shanamen júretin. Qazir mashınań tańsyq bolmaı qaldy. Osy Saıdalyda jalǵyz jerkepe edi. Endi úsh balam úsh úı saldy. Ózim Seriktiń qolynda birjarym qabattysyndamyn. Monshamyz bar, sýdy qudyqtan sorǵymen tartamyz. Televızor, telefon, ınternetińiz istep tur.
Odan keıin Qadyr aǵa memlekettiń aýyl óndirisin damytýdaǵy qamqorlyǵy men kómegine rızashylyǵyn bildirdi. Adamdardyń jeke traktory, kombaıny bolady degenge, ónimińdi ótkizgeniń úshin qosymsha tólem alasyń degenge kim sengen. Ózim jekeshelendirýdi túsinbeı, bir kúrkemen shyqqanmyn. Qatar júrgenderdiń ózi qysastyq tanytatynyn kórdim. Biraq, kóńili darqan, týra jolǵa silteıtin, qateligińdi keshire biletin azamattar da kóp qoı. Solardyń arqasynda azdy-kópti abyroıymyz bar. Tórt túliktiń bárin ósiremiz. Qysqa daıyndyq jaqsy. Áıtkenmen, bir aı­ǵaıshy kerek. Osylardyń jaqsy atyn estip, qalqaıyp júre tursam, deıdi kópti kórgen aqsaqal.
Jalpy, aýdandaǵy jaıylymdyq ýchas­kelerde 27876 bas mal qystatylyp júr­genin aıtady Alık Manadyrov. Bul mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy úlken rezerv qana emes, dástúrli kásiptiń ómirsheńdigin kórsetetin qadam. Árıne, sheshilmegen jaılar da bar. Biz bolǵan qystaq ıeleriniń barlyǵy jaıylym tarlyǵyn alǵa tartty. Buǵan jaýap retinde Elbasynyń jer naryǵyn qurýǵa arnalǵan tapsyrmasyna sáıkes, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer túgendeýden ótkizilgeni aıtyldy. Máselen, óz maqsatynda paıdalanylmaıtyn nemese tıimsiz paıdalanylatyn 96,3 myń gektar jer anyqtalǵan. Onyń 54,3 myń gektary memleket menshigine qaıtarylypty.
Bul durys kóterilgen másele dep oılaımyz. Osy oraıda, Parlament qa­raýyn­da jatqan «Jaıylym týraly» zań jobasynyń tezirek qabyldanǵanyn qalaıdy malshy qaýym.
Biz jolǵa shyqqanda jańbyr jaýa bastaǵan. Qudaıdyń qudireti, Kókshetaýǵa jetkenimizshe alaı-túleı qar borap, bir kúnde qys tústi…

Derekkóz: Egemen Qazaqstan