مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلىندەگى قۇجات اينالىمىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان ەلەكتروندى بازاسىن ازىرلەپ شىعارۋ تۇجىرىمداماسى
وزەكتىلىگى: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى (1995)، «ءتىل تۋرالى» زاڭى (1997)، «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» رەسپۋبليكاداعى ءتىل ماسەلەلەرىن رەفورمالاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا نەگىز بولدى. ءتىل جۇمىسىندا ءار مينيسترلىك، ءاربىر مەكەمە، ۇيىمدار، جەكە ادامدار وزدەرىنىڭ ناقتى ىستەرىن كورسەتەتىن شارالار بەلگىلەپ، سونى جۇزەگە اسىرا باستادى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى، ەڭ الدىمەن قولعا الىنعانى – قازاق ءتىلىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن مەملەكەتتىڭ بۇكىل اۋماعىندا، قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. ال سونىڭ ىشىندە ءىسقاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ ەڭ وزەكتى ماسەلەگە جاتادى.
قازىرگى كەزدە ءىسقاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋ – ءپان رەتىندە جوعارى جانە ورتا دارەجەلى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلادى. بۇل ءپاننىڭ مىندەتى: ءىسقاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋدىڭ مەملەكەتتىك قۇندىلىعىن، الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىن، ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قىزمەت ەتۋىنىڭ العى شارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ۇعىندىرۋ. ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدىڭ تاريح، ساياساتتانۋ، مۇراعات ءىسى، ءتىل ءبىلىمى، پەداگوگيكا سياقتى عىلىم سالالارىمەن بايلانىستى. جالپى ءىسقاعازدارىنىڭ قوعام ومىرىندە قولدانىلمايتىن سالاسى جوق. ادام دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ باقيلىق بولعانعا دەيىنگى بۇكىل ءومىرى قۇجاتپەن بايلانىستى. ءوز ومىرىندە ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋمەن بەتپە-بەت كەلمەگەن جان جوق. ادام بالاسى كامەلەتتىك جاسقا تولعاننان كەيىن قىزمەتكە تۇرۋ ءۇشىن ءوتىنىش جازۋدان باستاپ، ۇرپاعىنا ارناپ وسيەت قالدىرعانعا دەيىن قانشاما قۇجات تولتىرادى، قانشاما قۇجاتقا قول قويادى. الايدا مۇنىڭ ءبارىن ارنايى رەتپەن، بەلگىلەنگەن تارتىپكە، جۇيەگە سايكەس جۇرگىزبەسە، بۇل قۇجاتتار كوپتەگەن كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن داۋ-جانجالدارعا دا سەبەپ بولادى. سوندىقتان دا ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋ نەگىزدەرىن ءبىلۋ تەك ءار الۋان مەكەمەدەگى قىزمەتكەرلەرگە عانا ەمەس، ءاربىر ازامات ادام ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. بۇل جوبانىڭ وزەكتىلىگى وسى بۇقارالىعىندا جاتىر.
ءىسقاعازدارىنىڭ مازمۇنىنا قويىلاتىن تالاپتار
ا) قوعامداعى قاجەتتىلىگى:
- جەكە تۇلعالار اراسىنداعى قاتىناستى رەتتەۋشى؛
- جەكە ادام مەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستى رەتتەۋشى؛
- ءار ءتۇرلى مەكەمە، ۇيىمداردىڭ ءوزارا بايلانىسىن رەتتەۋشى؛
- مەكەمە، ۇيىم جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبىن نەگىزدەۋشى؛
- جەكە ادام مەن قوعام ومىرىنە قاتىستى وقيعالاردى ايعاقتاۋشى؛
- مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىن جۇيەلەۋشى؛
- مەكەمە مەن ۇيىمنىڭ اتقارعان ىستەرىنىڭ كورسەتكىشى؛
ءا) قۇجاتتاۋ ءۇردىسى:
- قۇجاتتاردى دايىنداۋ؛
- قۇجاتتاردى جولداۋ، تىركەۋ؛
- سىرتتان كەلگەن قۇجاتتاردى قابىلداۋ، تىركەۋ؛
- قۇجاتتاردى قولدانۋعا دايىنداۋ؛
- قۇجاتتاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلاۋ؛
- قۇجاتتاردى مۇراعات قورىنا دايىنداۋ.
ب) ءىسقاعازدارىنىڭ سيپاتتارى:
- ساياسي (مەملەكەتىشىلىك، مەملەكەتارالىق، حالىقارالىق قاتىناستاردا)؛
- الەۋمەتتىك (قوعامدىق-الەۋمەتتىك قاتىناستاردا)؛
- ۇيىمداستىرۋشىلىق (باسقارۋ قىزمەتى جۇيەسىندە)؛
- قۇقىقتىق (زاڭدىق جانە جەكە تۇلعالار اراسىنداعى قاتىناستاردا)؛
- تاريحي (ءار ءداۋىردىڭ، قوعامدىق ساتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە ساي قاتىناستاردا).
- رەسميلىك (مىندەتتى تۇردە زاڭدىق تۇرعىدا تىركەلۋىندە).
ۆ) رەسمي قۇجات ستيلدەرىنە ءتان بەلگىلەر:
- مازمۇنىنىڭ قىسقا ءارى تۇجىرىمدى باياندالۋى؛
- تۇجىرىمداردىڭ ءدال، ناقتى بولۋى؛
- سوزدەر مەن تەرميندەردىڭ ناقتى، تۋرا ماعىناسىندا پايدالانىلۋى؛
- تەرميندەر مەن تۇراقتى ورامداردىڭ بىرەگەيلىگى؛
- تەرميننىڭ ەڭ قولدانىلۋ جيىلىگى جوعارى، مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسى (مەمتەرمينكوم) بەكىتكەن نۇسقاسىنىڭ پايدالانىلۋى؛
- قالىپتاسقان مازمۇندىق-قۇرىلىمدىق نورمالاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋى.
ماقساتى: بازانى قولدانۋشى ارنايى تەرەزە ارقىلى وزىنە كەرەك مالىمەتتى ەنگىزە وتىرىپ بۇيرىقتىڭ، حاتتىڭ جانە ت.ب. رەسمي قۇجاتتاردىڭ ۇلگىسىن تولتىرا الاتىن، جۇمىس بارىسىندا ءىسقاعازداردىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنان قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنا نەمەسە كەرىسىنشە وڭاي اۋىسا الاتىن اۆتوماتتاندىرىلعان ەلەكتروندى باعدارلاما جاساپ تاراتۋ.
العا قويعان ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن العا مىناداي ناقتى مىندەتتەر قويىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى تۋرالى دەرەكتەر جيناپ، تالداۋ؛ ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋگە قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتارعا تالداۋ جاساۋ؛ ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدىڭ نورماتيۆتىك ادىستەمەلىك نەگىزىن انىقتاۋ؛ ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋگە؛ بىرىزدەندىرۋگە، ستاندارتتاۋعا قاتىستى رەسمي قۇجاتتاردى سارالاۋ.
قازاقشا ءىسقاعاز تەرميندەرىن جاساۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ. ءىسقاعازدارىندا قولدانىلاتىن تەرميندەر مەن كاسىبي سوزدەردىڭ ۇقساستىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتۋ، نورماتيۆتىك-جارلىقشى قۇجاتتاردا تەرميندەردىڭ اۋدارىلۋ ەرەكشەلىكتەرىن تابۋ، ءىسقاعازدارىندا قولدانىلاتىن تەرميندەردى اۋدارۋداعى سەمانتيكا-سينتاكسيستىك جانە لەكسيكا-سەمانتيكالىق ترانسفورماسيا ماسەلەسىن قاراستىرۋ، سالالىق تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋدا قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسىندا ەسكەرىلەتىن وزەكتى ماسەلەلەردى انىقتاۋ.
قازاق ءىسقاعازدارىنىڭ جانرلىق جانە مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋ؛ ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋ ءپانىنىڭ وبەكتىسى، ماقسات-مىندەتتەرى، نەگىزگى ۇعىمدارىن ايقىنداۋ؛ قازاق ءىسقاعازدارى – فۋنكسيونالدىق ءستيلدىڭ دەربەس جانرى رەتىندەگى ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتۋ، قازاق ءىسقاعازدارىنىڭ جىكتەمەلىك سيپاتىمەن، ءىسقاعازدارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى انىقتاۋ، رەسمي-ىسكەري ءستيلدىڭ الەۋمەتتىك-لينگۆيستيكالىق سيپاتىن كورسەتۋ، رەسمي-ىسكەري ءستيلدىڭ لەكسيكا-سەمانتيكالىق جانە گرامماتيكالىق سيپاتىن اشۋ.
باعدارلاما جادىنا ەنگىزىلەتىن ءىسقاعاز ۇلگىلەرىن جانە اتقارۋشى ورگانداردا ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەر، تەرميندەر، ءسوز تىركەستەرى مەن سويلەمدەردى جيناپ، ورىسشا-قازاقشا، قازاقشا-ورىسشا اۋدارمالارىن سايكەستەندىرۋ.
ەلەكترون بازانىڭ قۇرىلىمى: ونلاين (سايت) جانە ءموبيلدى قوسىمشا (playmarket، appstore) فورماتىنداعى ەلەكترون بازا مىناداي قۇرىلىمداردان تۇرادى: «باسقى بەت»، «ىزدەۋ»، اۆتوماتتاندىرىلعان «قۇجاتتار توپتاماسى»، «ماقالالار»، «كىتاپحانا»، «تەرميندەر»، «كورنەكى كۋرستار»، «قۇقىقتىق نەگىز» «فورۋم» سۇراق-جاۋاپ.
«باسقى بەتتە» - بۇل بلوكتا ەلەكتروندى بازانىڭ قۇرىلىم اتاۋلارى ياعني ءمازىر، نەگىزگى بلوكتار مەن جاناما بلوكتار، سونىمەن قاتار «Emle. kz»، «Termincom.kz»، «Tilalemi.kz»، «Atau.kz»، «Tilortalyq.kz» سايتتارىنىڭ سىلتەمەلەرى ورنالاستىرىلادى.
قۇجاتتار توپتاماسى: وندا قازاق-ورىس جانە ورىس-قازاق تىلىندەرىندەگى ءىسقاعاز ۇلگىلەرىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان ەلەكتروندى باعدارلاماسى قازىرگى زامانعا ساي web-تەحنولوگيالارمەن (HTML، JavaScript، PHP، MySQL، JSON، Ajax) جاسالادى.
بۇل بولىمدەگى قۇجاتتار ءۇش فورماتتا بولادى: PDF (كورۋ)، WORD (جۇكتەۋ) جانە سايتتىڭ وزىندە اۆتوماتتا اشىلۋ (قۇجاتپەن ونلاين جۇمىس ىستەۋ). پايدالانۋشى ەڭ سوڭعى نۇسقانى اشقاندا قۇجات اۆتوماتتى تۇردە سايتتا دايىن قۇجاتقا بىردەن وزىنە قاتىستى دەرەكتەردى تولتىرىپ، شىعارىپ الاتىنداي اشىلادى.
ماقالالار: وندا قازاقشا ءىسقاعاز تەرميندەرىن جاساۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە، ءىسقاعازدارىندا قولدانىلاتىن تەرميندەر مەن كاسىبي سوزدەردىڭ ۇقساستىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە، نورماتيۆتىك-جارلىقشى قۇجاتتارداعى تەرميندەردىڭ اۋدارىلۋ ەرەكشەلىكتەرىنە، ءىسقاعازدارىندا قولدانىلاتىن تەرميندەردى اۋدارۋداعى سەمانتيكا-سينتاكسيستىك جانە لەكسيكا-سەمانتيكالىق ترانسفورماسياعا، سالالىق تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋدا قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسىندا ەسكەرىلەتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى. رەسپۋبليكامىزعا تانىمال مامانداردىڭ ماقالالارى جاريالانادى. سونداي-اق قازاق ءىسقاعازدارىنىڭ جانرلىق جانە مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىنە، ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋ ءپانىنىڭ وبەكتىسىنە، ماقسات-مىندەتتەرىنە، نەگىزگى ۇعىمدارىنا، قازاق ءىسقاعازدارى – فۋنكسيونالدىق ستيلىنە، ءىسقاعازدارىنىڭ جىكتەمەلىك سيپاتىنا، ءىسقاعازدارىنا قويىلاتىن تالاپتارعا، رەسمي-ىسكەري ءستيلدىڭ الەۋمەتتىك-لينگۆيستيكالىق سيپاتىنا، رەسمي-ىسكەري ءستيلدىڭ لەكسيكا-سەمانتيكالىق جانە گرامماتيكالىق سيپاتىنا قاتىستى وزەكتى ماقالالار دا وسى بولىمدە جيناقتالادى.
كىتاپحانا: وندا وسى ۋاقىتقا دەيىن شىققان ءىس قاعازدارعا جانە اۋدارماعا قاتىستى ادەبيەتتەردىڭ ەلەكترون بازاسى جيناقتالادى. قولدانۋشى «ىزدەۋ» تەتىگى ارقىلى قاجەتتى كەرەك ادەبيەتىن تەگىن جۇكتەپ الۋعا نەمەسە ونلاين وقۋعا مۇمكىندىك الادى.
تەرميندەر: باعدارلاما جادىنا ءىسقاعاز ۇلگىلەرىندە جانە اتقارۋشى ورگانداردا ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەر، تەرميندەر، ءسوز تىركەستەرى مەن سويلەمدەر جينالىپ، ورىسشا-قازاقشا، قازاقشا-ورىسشا اۋدارمالارى سايكەستەندىرىلىپ ەنگىزىلەدى. قولدانۋشىلار ونى ءىسقاعازدار جۇرگىزۋ بارىسىندا ەلەكتروندى سوزدىك رەتىندە پايدالانا الادى.
كورنەكى كۋرستار: وندا ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋ بويىنشا ماستەر كلاسس وتكىزىپ جۇرگەن رەسپۋبليكامىزعا تانىمال ماماندار رەسمي قۇجاتتاردى دۇرىس جۇرگىزۋدىڭ ۇلگىلەرىن كورسەتىپ، ءدارىس ساباقتارىن جۇرگىزەدى. كورنەكى ماتەريالدار كورسەتىلەدى. ءىس جۇرگىزۋشىلەرگە پايدالى اقىل كەڭەستەر بەرىلەدى. ىسجۇرگىزۋشىلەر مەن جالپى قىزىعۋشىلىق تانىتقان كوپشىلىك بەينە ماتەريالداردى ەركىن پايدالانا الادى.
قۇقىقتىق نەگىز: وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزى تۋرالى دەرەكتەر جينالادى. ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋگە قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار، ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدىڭ نورماتيۆتىك ادىستەمەلىك نەگىزىنە قاتىستى قۇجاتتار، ءىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ: بىرىزدەندىرۋ، ستاندارتتاۋعا قاتىستى رەسمي قۇجاتتار جيناقتالادى.
فورۋم (سۇراق-جاۋاپ) - بۇل بلوكتا بازانى قولدانۋشى ونلاين رەجيمى ارقىلى ءىسقاعازدارىنا قاتىستى تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ءجيى قويىلاتىن سۇراقتارىن قويا الادى. ءاربىر قويىلعان سۇراققا بىلىكتى مامانداردان تولىق جاۋاپ بەرىلەدى.
كۇتىلەتىن ناتيجە: باستى ناتيجە – كوپشىلىكتى ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ نەگىزدەرىمەن، قۇجات راسىمدەۋ ۇلگىلەرىمەن تانىستىرۋ، قازاقشا ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ داعدىلارىن مەڭگەرتۋ، ۇيىمدارداعى ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇيەسى جونىندە جالپى تۇسىنىك بەرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلە كورنەكى كۋرستاردا ايتىلادى.
باعدارلاما جادىنا ءىسقاعاز ۇلگىلەرىندە جانە اتقارۋشى ورگانداردا ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەر، تەرميندەر، ءسوز تىركەستەرى مەن سويلەمدەر جينالىپ، ورىسشا-قازاقشا، قازاقشا-ورىسشا اۋدارمالارىن سايكەستەندىرىلىپ ەنگىزىلەدى.
قولدانۋشى ارنايى تەرەزە ارقىلى وزىنە كەرەك مالىمەتتى ەنگىزە وتىرىپ بۇيرىقتىڭ، حاتتىڭ جانە ت.ب. رەسمي قۇجاتتاردىڭ ۇلگىسىن تولتىرا الاتىن، جۇمىس بارىسىندا ءىسقاعازداردىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنان قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنا نەمەسە كەرىسىنشە وڭاي اۋىسا الاتىن اۆتوماتتاندىرىلعان ەلەكتروندى باعدارلاما جاسالادى.
قولدانۋشى جوعارىدا كورسەتىلگەن بىرنەشە «ىزدەۋ» بلوكتارىنىڭ ءىشىن ارالاپ، ماتەريالدارمەن تانىسىپ كەرەگىن تەگىن جۇكتەپ الا الادى.
جوبا ارقىلى ءىسقاعازدارىنىڭ ورىسشا-قازاقشا ۇلگىلەرى لينگۆيستيكالىق نورماعا ساي ۇسىنىلىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا رەسمي قۇجاتتاردىڭ قازاقشا ۇلگىلەرى بىرىزدەندىرىلەدى، سان مىڭداعان قولدانۋشىلارعا مەملەكەتتىك تىلدە قۇجات تولتىرۋ بويىنشا دۇرىس ءارى تەز جاردەم كورسەتىلەدى. سايت ۆيدوەروليگى: https://cloud.mail.ru/public/
