2017 جىل قازاقستان ءۇشىن ەلدەگى اۋقىمدى رەفورمالار مەن حالىقارالىق ارەنادا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزىپ، دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە كوتەرىلگەن جىل بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىس كەستەسى دە ءوزىنىڭ مازمۇنى مەن تىعىزدىعى جونىنەن سوعان ساي كەلدى دەپ حابارلايدى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى ەگەمەن قازاقستانعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ.
وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ شەتەلدەرگە جانە وڭىرلەرگە ساپارلارىن، قاتىسقان ءتۇرلى وتىرىستار مەن كەڭەستەردى، حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فورۋمداردى، كونفەرەنسيالار مەن سەزدەردى، شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسۋلەردى، جۇرتشىلىق پەن ەڭبەك ۇجىمدارى وكىلدەرىمەن جۇزدەسۋلەردى، ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار مەن الەۋمەتتىك نىسانداردى ارالاپ كورۋدى قوسا العاندا، جالپى، 700-دەن استام پروتوكولدىق ءىس-شارالار بولدى.
ەلباسى 11 كەڭەس وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا، ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا – 2، جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا – 1، مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندە – 1، قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا – 1؛ ۇلتتىق بانك قىزمەتىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا – 1؛ استانا قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە ازىرلىك ماسەلەلەرى بويىنشا – 2؛ استانا قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى «جاسىل بەلدەۋدى» دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا – 1؛ الماتى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ماسەلەلەرى بويىنشا – 1؛ وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەس ءوتتى.
سونداي-اق ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ ءتوراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن 1 وتىرىسى، مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ 2 وتىرىسى، «نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن 1 وتىرىسى جانە «نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى»، «نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» مەن «نازاربايەۆ قورى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جوعارى قۇرىلتايشىلىق كەڭەسىنىڭ 1 وتىرىسى وتكىزىلدى.
پرەزيدەنت جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندار ماسەلەسىنە وراي قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 3 وتىرىسى جانە شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 1 وتىرىسى بولدى. جىل ىشىندە پرەزيدەنت پارلامەنتتىڭ 3 وتىرىسىنا قاتىستى، سونداي-اق سەنات پەن ءماجىلىستىڭ توراعالارىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزىپ، دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن تىعىز جۇمىس ىستەدى.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ءوڭىرلەرىنە 13 جۇمىس ساپارىن جاسادى: سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسىنا ەكى رەت، اقمولا وبلىسىنا ەكى رەت باردى، سونداي-اق قاراعاندى، ماڭعىستاۋ، وڭتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان، جامبىل، الماتى، اقتوبە، قىزىلوردا جانە قوستاناي وبلىستارىندا بولدى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت استانا قالاسىنىڭ دا تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ، نىساندار مەن كەشەندەردى ءجيى ارالاپ كوردى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار اياسىندا شەتەلدەرگە جاسالعان 8 ساپاردى، 11 مەملەكەتارالىق سامميت پەن 3 حالىقارالىق فورۋمدى قوسا العاندا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 150-دەن استام حالىقارالىق سيپاتتاعى كەزدەسۋلەر مەن ءىس-شارالار ءوتتى.
ن.ءا.نازاربايەۆ 1 باسپا ءسوز كونفەرەنسياسىن، 9 بريفينگ وتكىزىپ، وتاندىق جانە شەتەلدىك باق-قا 6 سۇحبات بەردى ءجانە 2 بەينەۇندەۋ جاسادى. ءساۋىر ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى قازاقستاننىڭ باستى باسىلىمدارىندا جاريالاندى، سونداي-اق جەلتوقساندا «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كىتابى جارىق كوردى.
جىل ىشىندە پرەزيدەنت 88 زاڭعا، 210 جارلىققا، 66 وكىمگە، 19 كەڭەس حاتتامالارىنا قول قويىپ، 1072 قىزمەتتىك قۇجات پەن ازاماتتاردىڭ 291 ءوتىنىشىن، 3،5 مىڭ تالدامالىق جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالداردى قارادى.
جالپى العاندا، بۇل 5 مىڭنان استام قۇجاتتى قامتىدى. مەملەكەت باسشىسى وسى كەزەڭ ىشىندە 54 كۇن، سونىڭ ىشىندە 21 كۇن شەتەلدەردە، 33 كۇن قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىندە ءىسساپاردا بولدى.
* * *
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا بولۋگە باعىتتالعان كونستيتۋسيالىق رەفورما ەلدىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندەگى باستى وقيعا بولدى.
پرەزيدەنتتىڭ 11 قاڭتارداعى وكىمىنە سايكەس پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ءا.ر.جاقسىبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنتتىڭ، ۇكىمەتتىڭ، جوعارعى سوتتىڭ جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، سونداي-اق زاڭگەرلەر قاۋىمى مەن عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىقتىڭ وكىلدەرى ەندى.
جۇمىس توبى كونستيتۋسيالىق رەفورما جوباسىن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ بارىسىندا ۇسىنىستاردى جيناقتاۋ جانە ولاردى تالداۋ جونىندە اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزدى. جالپى، ازاماتتاردان كونستيتۋسيانىڭ 63 بابىنا قاتىستى 6 مىڭنان استام ۇسىنىس ءتۇستى.
10 ناۋرىزدا اتا زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ءتيىستى زاڭ كۇشىنە ەنىپ، مەملەكەتتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىنىڭ جاڭا قادامى جاسالدى. اتاپ ايتقاندا، ۇكىمەتتى جاساقتاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى پارلامەنتتىڭ ءرولى ارتتى، ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانى باسقارۋداعى دەربەستىگى ايتارلىقتاي ۇلعايدى، قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جەتىلدىرىلدى، كونستيتۋسيالىق باقىلاۋ جۇيەسى كۇشەيتىلدى، سونداي-اق مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ، ءبىرتۇتاستىعىنىڭ، اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ مىزعىماستىعىنا قاتىستى كونستيتۋسيالىق كەپىلدىكتەر بەكەمدەلدى.
ەلباسى ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى كونستيتۋسيالىق رەفورمانىڭ قيسىندى جالعاسىنا اينالدى. ونىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى 12 ساۋىردە مەرزىمدىك باسىلىم بەتتەرىندە جارىق كورگەن پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كورىنىس تاپتى. مۇندا كوتەرىلگەن بىرەگەيلىك، ءداستۇر، ءتىل، ۇلتتىق تاريح سياقتى ماسەلەلەردى قامتىعان كەڭ اۋقىمدى جانە مۇددەلى جالپىۇلتتىق ديالوگ وسى باعدارلامانىڭ قوعامعا دەر كەزىندە ۇسىنىلعانىن ءارى قاجەت ەكەنىن كورسەتتى.
ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى.
ن.ءا.نازاربايەۆ وسى باعىتتاعى العاشقى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە لاتىن قارپىندەگى قازاق ءالىپبيىن ءازىرلەۋگە باستاماشى بولدى. پرەزيدەنت بۇل رەفورمانىڭ وزگە تىلدەردىڭ دامۋىنا زالالىن تيگىزبەۋگە جانە ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋگە ءتيىس ەكەنىنە توقتالا كەلىپ: «لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى يدەيا ءبىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدە تۋىنداعان بولاتىن... بۇل – وتە كۇردەلى پروسەسس. ونىڭ ماقساتى ءتىلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ جانە الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىككە شىعارۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى...»، دەپ اتاپ كورسەتتى.
جەتەكشى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ، عىلىمي ورتا مەن جۇرتشىلىق وكىلدەرىءنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى قازاق ءالىپبيىنىڭ جوباسى پرەزيدەنتتىڭ 27 قازانداعى جارلىعىنا ءسايكەس بەكىتىلدى. سونداي-اق قازاق ءتىلى ءالىپءبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ، وعان بۇل ۇدەرىستى 2025 جىلعا دەيىن ۇيىمداستىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق»، «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم»، «تۋعان جەر»، «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى»، «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق ءمادەنيەت» جوبالارىن ىسكە اسىرۋ باستالدى.
«قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى قوعامدا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. 1،5 ملن قازاقستاندىق قاتىسقان ونلاين-داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تابىسقا جەتكەن ءارتۇرلى جاستاعى، ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى مەن ءتۇرلى كاسىپ يەلەرىءنىڭ ىشىنەن 102 جەڭىمپاز ىرىكتەءلىپ الىندى. ن.ءا.نازاربايەۆ 1 جەلتوقساندا جەڭىمپازدارمەن وتكىزگەن كەزدەسۋىندە: «ادامدار ءسىزدەرءدىڭ ونەگەلەرىڭىزدەن شابىت الۋى ءۇشىن ءارقايسىڭىز فيلمگە، كىتاپقا ارقاۋ بولۋعا لايىقتىسىزدار. سىزدەر – بىرەگەي تۇلعاسىزدار. تاۋەلءسىزءدىگىمىز سىزدەرگە تالانتتارىڭىزدى شىڭداپ، بولاشاققا جول سالۋعا مۇمكىندىك بەردى. سىزدەر وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى بولاسىزدار»، دەدى.
ءساۋىر ايىندا پرەزيدەنتتىڭ ءتوراعالىعىمەن وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى – تۇراقتىلىق، بىرلىك، كەلىسىم» اتتى ححV سەسسياسى اياسىندا قوعامىمىزدى رۋحاني-يدەولوگيالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋ تاقىرىبى ودان ءارى دامي ءتۇستى. مەملەكەتتىڭ يدەولوگيا سالاسىنداعى جاڭا باعىتىنا جان-جاقتى توقتالعان ەلباسى اسسامبلەيانىڭ وسى جۇمىسقا بەلسەندى اتسالىساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
بۇل ماسەلەلەر 39 الىس جانە جاقىن شەتەلدەن كەلگەن 750 دەلەگات پەن قوناقتىڭ قاتىسۋىمەن ماۋسىمدا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى V قۇرىلتايىنىڭ كۇن ءتارءتىبىنە دە ەنگەن بولاتىن.
جىل باسىندا الماتى قالاسىندا وتكەن 28ء-شى بۇكىلالەمدىك قىسقى ۋنيۆەرسيادا ەلدىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى ەستە قالارلىق جارقىن وقيعاعا اينالدى. ن.ءا.نازاربايەۆ الاۋدى تۇتاتۋ ءراسىمىندە ۋنيۆەرسيادا تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇكىل تاريحىنداعى اسا ءىرى سپورت سايىسى ەكەنىن جانە ونىڭ وتكىزىلۋى قازاقستاننىڭ ەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ءىس-شارالاردى اتقارا الاتىنىن تاعى دا دالەلدەگەنىن اتاپ ءوتتى. 11 التىن مەدالدى قوسا العاندا، بارلىعى 36 مەدالمەن جالپىكوماندالىق ەسەپتە ەكىنشى ورىندى يەلەنگەن ۇلتتىق قۇرامامىز دا ءوزىنىڭ لايىقتى ۇلەسىن قوستى.
استانا قالاسىندا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەءسىنىڭ وتكىزىلۋى جىلدىڭ جالپىۇلتتىق ءمانى بار باستى وقيعاسى بولدى. تمد جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى اراسىندا العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ، «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىنا ارنالعان كورمەگە 150-گە جۋىق ەل، حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ترانسۇلتتىق كورپوراسيالار قاتىستى. ولار وزدەرىنىڭ «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاڭا ازىرلەمەلەرى مەن تەحنولوگيالارىن ۇسىندى. كورمە جۇمىس ىستەگەن 3 اي ىشىندە وعان 4 ملن-عا جۋىق ادام كەلدى، سونىڭ 600 مىڭنان استامى – الەمنىڭ 187 ەلىنەن كەلگەن شەتەلدىك تۋريستەر.
پرەزيدەنت 10 قىركۇيەكتە كورمەنىڭ سالتاناتتى جابىلۋ راسىمىندەگى قورىتىندى سوزىندە ەكسپو كورمەسى وتكىءزىلۋىءنىڭ ەكونوميكالىق، ساياسي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق تۇرعىدان وڭ اسەرى بولعانىن ءارى جاھاندىق كەڭىستىكتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى جانە «قازاقستان» ۇلتتىق برەندىن تانىتاتىن جاڭا ءبىر بيىك بەلەسكە اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى الەمدە گەوساياسي شيەلەنىستىڭ كۇشەيە تۇسكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندە دايەكتى ساياسات جۇرگىزدى.
بۇل رەتتە، ەلباسىنىڭ توراعالىعىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 3 وتىرىسى وتكىءزىلىپ، تەرروريزمگە، كيبەرقاتەرلەرگە، اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى زاڭسىز پايدالانۋعا قارسى ءىس-قيمىل، تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردا ارەكەت ەتۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە قويىلدى.
سونداي-اق ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ، جات ءدىني اعىمدارعا قارسى ءىس-قيمىل، حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ، مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ، ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندارعا قاتىسىپ، 1 شىلدەدەن باستاپ اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارىن 25%-عا ارتتىرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى.
7 مامىردا جوعارعى باس قولباسشى وتان قورعاۋشى كۇنى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان اسكەري شەرۋگە قاتىستى.
ن.ءا.نازاربايەۆ اسكەري قىزمەتشىلەردى قۇتتىقتاي وتىرىپ، بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇكىل تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى شەرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «شەرۋگە 5 مىڭنان استام ادام جانە 400 اسكەري تەحنيكا قاتىسۋدا. بۇل ايبىندى ارميامىزدىڭ داڭقى اسقاق جانە ماقتان تۇتۋعا تۇرارلىق ەكەنىن كورسەتەدى. وسى جىلداردا مەملەكەت اسكەريلەرگە جان-جاقتى قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. العاشقى اسكەري قۇرىلىمداردان باستاپ قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋعا دەيىنگى ۇلكەن جولدان وتتىك. مەملەكەت قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە قازاقستان ارمياسى ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى»، دەدى پرەزيدەنت.
جىل سوڭىندا ن.ءا.نازاربايەۆ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسءتى. وندا مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋ جانە اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى 2017 جىلعى قىزمەت قورىتىندىلارى تۋرالى مينيسترلىكءتىڭ ەسەبىن تىڭداپ: «ءبىز بيىل اسكەري قۇرىلىمنىڭ باعىتى مەن ونى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ ستراتەگياسىن، اسكەري دوكترينانى، قارۋلى كۇشتەردى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتتىك. وسى قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2020 جىلعا قاراي قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك قۋاتى 1،5 ەسە وسۋگە ءتيىس. ارناۋلى وپەراسيالار كۇشىنىڭ مۇمكىندىكتەرى 3 ەسە ارتاتىن بولادى»، دەپ تۇيىندەدى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە ونىڭ قوعامداعى كورىنىستەرىنە توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى دە جىل بويى مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىندا بولدى. وسى كەزەڭدە 3،5 مىڭعا جۋىق قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، سونىڭ 1 مىڭنان استامى سوتقا جولداندى. كەلءتىرىلگەن 15 ملرد تەڭگە زالالدىڭ 11 ملرد تەڭگەسى مەملەكەتكە قايتارىلدى. 7 ملرد-تان استام تەڭگە كولەمىندەگى مۇلىككە تىيىم سالىندى.
تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى ەلوردانى استانا قالاسىنا كوشىرۋدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ارنالعان مەرەيتوي جىلىنىڭ باستالعانىن جاريالادى. سونىڭ اياسىندا 2018 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق، اقپاراتتىق-يميدجدىك، مادەني-بۇقارالىق، سپورتتىق، اباتتاندىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ تۇتاس ءبىر كەشەنىن وتكىزۋ كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا، تاقىرىپقا قاتىستى دوڭگەلەك ۇستەلدەر، عىلىمي كونفەرەنسيالار، كورمەلەر، فەستيۆالدار، قازاقستاندىق جانە الەمدىك ونەر جۇلدىزدارى قاتىساتىن كونسەرتتەر، سپورت جارىستارى، قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى مەكەمەلەرىندە سالتاناتتى قابىلداۋلار جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ جونىندەگى جۇمىستارعا بايلانىستى كوپتەگەن شارالار وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
ن.ءا.نازاربايەۆ 22 جەلتوقساندا وتاندىق جەتەكشى ب ا ق وكىلدەرىمەن وتكەن كەزدەسۋدە جىلدىڭ باستى وقيعالارىن قورىتىندىلادى. وتكەن جىلى قازاقستاندىقتاردى تولعاندىرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەر دە پرەزيدەنتتىڭ نازارىنان تىس قالمادى. مەملەكەت باسشىسى سولارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ ورىندى ەكەنىن، كۇزدەگى جانار-جاعارماي تاپشىلىعىنىڭ سەبەپتەرىن، ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى قورىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرىلەتىنىن، قازاقستان-قىرعىزستان قارىم-قاتىناستارىنىڭ احۋالىن، ۋنيۆەرسيادا مەن ەكسپو-نى وتكىزۋگە كەتكەن شىعىنداردىڭ اقتالعانىن جانە بۇل نىسانداردىڭ كەلەشەكتە پايدالانۋعا بەرىلەءتىنىن، ەلورداعا گاز جۇرگىزۋ مۇمكىندىكتەرىن جانە ت.ب. ماسەلەلەر جونىندە ايتتى.
* * *
پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قارقىندى ترانسفورماسياسى اياسىندا ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ۇسىندى.
ن.ءا.نازاربايەۆ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنءشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە ءقابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا: «الەمدە كەزەكتى، ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋسيا باستالدى. ەكونوميكانى جاپپاي سيفرلاندىرۋ تۇتاس سالانىڭ جويىلۋىنا جانە مۇلدە جاڭا سالانىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا بولىپ جاتقان ۇلى وزگەرىستەر – ءارى تاريحي سىن-قاتەر، ءارى ۇلتقا بەرىلگەن مۇمكىندىك. بۇگىن مەن قازاقستاندى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ جونىندە ءمىندەت قويىپ وتىرمىن. ەلدىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا مودەءلىن قۇرۋ قاجەت»، دەپ مالىمدەدى.
ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى بەس باسىمدىعى بەلگىلەندى. ولار: ۇلتتىق ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ؛ ىسكەرلىك ورتانى جاقسارتۋ؛ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق؛ ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ؛ ينستيتۋسيونالدىق وزگەرىستەر، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس.
پرەزيدەنت وسىلاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىمەن ۇكىمەتكە 2025 جىلعا دەيىن «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تەحنولوگيالىق باستاماسى» ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىرىپ، ءبىرقاتار جۇمىس كەڭەستەرىن وتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتوراعالىعىمەن اقپان ايىندا ءۇشىنشى جاڭعىرۋ اياسىنداعى جولداۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنە ارنالعان ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. ەلباسى ەكونوميكامىزدىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن الەۋەتىمىز بار ەكەنىن ايتىپ، ءىجو-نىڭ 5% دەڭگەيىندەگى تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن اكىمدەر تاراپىنان شەشىلۋگە ءتيىس باستى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بيزنەس سالاسىنداعى زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋدى؛ مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋدى، مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىن دامىتۋدى؛ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا يمپورتتى الماستىرۋعا جانە وتاندىق ءوندىرىستىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن جاعدايلار جاساۋدى؛ ەل ەكونوميكاسىندا اگرارلىق سەكتوردىڭ الەۋەتىن ۇتىمدى پايدالانۋدى؛ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى؛ 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە، ءۇش تىلدە وقىتۋعا جانە ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەستىلەۋ جۇيەسىنە كوشۋدى؛ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى ءتيىمدى پايدالانۋدى اتاپ ءوتتى.
ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ توراعالىعىمەن اقپاندا وتكەن كەڭەستە ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ، جاڭا يندۋستريانى دامىتۋ جانە بازالىق سالالاردى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قايتا جابدىقتاۋ كەشەنىن ازىرلەۋ جونىندەگى شارالار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى بولىپ بەلگىلەندى.
مەملەكەت باسشىسى 22 اقپاندا الماتى قالاسىندا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى سەسسيادا ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ مىندەتتەرىن شەشۋ ءۇشىن كەڭىنەن پايدالانۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
قىركۇيەكتەگى سيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كەڭەستىڭ بارىسىندا پرەزيدەنتكە «سيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ۇسىنىلعان بولاتىن. ەلباسىنىڭ ەسكەرتپەلەرى ەسكەرىلگەن سوڭ باعدارلاما جەلتوقساندا قابىلداندى.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى دامۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارىن ۇسىنا وتىرىپ، ۇلتتىق ەكونوميكانى وزىق عىلىمي ازىرلەمەلەر مەن تەحنولوگيالاردىڭ بازاسىندا جاڭعىرتۋعا تىڭ سەرپىن بەردى. بۇدان باسقا، كورمەنى وتكىزۋ كەزىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن مۇناي حيمياسى، فارماسيەۆتيكا، ەنەرگەتيكا سالالارىندا ءبىرقاتار ءىرى كەلىسىمشارتتار جاسالدى.
كورمە ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سەكتورىنا مۋلتيپليكاتيۆتىك تۇرعىدان وڭ اسەر ەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. كورمە نىساندارىن سالۋ جانە ونىڭ كەيىنگى جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىندا ەلءدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 1،5 مىڭنان استام كاسىپورىندارى 640 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى كولەمىندەگى تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە تاپسىرىستار الدى. كورمە كەشەنىن سالۋعا ەلىمىزدىڭ 196 كومپانياسىنىڭ 200 مىڭعا جۋىق جۇمىسشىسى تارتىلدى. تەك قانا كورمە جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 21 مىڭنان استام ادام قىزمەت ەتتى. تۋريستىك سەكتور جانداندى. تۋروپەراتورلاردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىس ەكى ەسە ارتتى. استاناداعى قوناقۇيلەردىڭ سانى 30%-عا ارتىپ، ولارعا قوناقتاردىڭ ورنالاسۋ كورسەتكىشى 60%-عا دەيىن ءوستى. ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قوناقۇي-مەيرامحانا بيزنەسى سۋبەكتىلەرىنەن تۇسەتىن قارجى 2،5 ەسە ارتتى. تەمىر جول، اۆتوموبيل جانە اۋە كولىكتەرىمەن جولاۋشىلار تاسىمالداۋ ءىسى جانداندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن كورمە جۇمىسى اياقتالعان سوڭ ونىڭ اۋماعىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (احقو) قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى.
احقو وڭىرلىك قارجى حابىنا اينالۋعا ءتيىس. ونىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى – ۇلتتىق باعالى قاعازدار نارىعىن قالىپتاستىرۋ، ونى حالىقارالىق قور نارىقتارىمەن ينتەگراسيالاۋ، ينۆەستيسيا تارتۋدىڭ بيرجالىق تەتىكتەرىن دامىتۋ، زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ اكتيۆتەرىن باسقارۋ، كەڭ اۋقىمدى قارجى قۇرالدارىن ۇسىنۋ.
وسى ماقساتپەن احقو الاڭىندا قور بيرجاسى ۇيىمداستىرىلدى. ول 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ساۋدا-ساتتىق ىسىنە كىرىستى. ءى توقساندا مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكسيالارىن (IPO) شىعارۋ جانە ولاردى بيرجادا ورنالاستىرۋ جوسپارلانۋدا.
احقو بيرجاسى «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ كومپانيالارىنا جەكەشەلەندىرۋدى جۇرگىزەتىن جانە «باسەكەگە قابىلەتتى كوشباسشىلار – ۇلتتىق چەمپيوندار» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ باعالى قاعازدارىن ورنالاستىراتىن نەگىزگى ورىن بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. احقو اعىلشىن قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارىنا جانە جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ستاندارتتارىنا نەگىزدەلگەن ەرەكشە قۇقىقتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. پرەزيدەنت 7 جەلتوقساندا ولاردىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تاۋەلسىز قارجىلىق سوت پەن حالىقارالىق اربيتراجدىق ورتالىق سۋديالارىنان انت قابىلدادى.
قازىرگى كەزدە قىتايدىڭ دامۋ بانكى، شانحاي قور بيرجاسى، جىبەك جولى قورى، ساۋد ارابياسىنىڭ، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن تاياۋ شىعىستىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىنىڭ يسلام بانكتەرى جانە باسقالار وسى ورتالىق اۋماعىندا ءوز وكىلدىكتەرىن اشۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە.
بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وسىنداي جالعىز قۇرىلىم سانالاتىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ 2015 جىلى قابىلداعان ساياسي شەشىمنىڭ ارقاسىندا ءجۇزەگە اسىپ وتىر. وسىعان سايكەس ەلىمىزءدىڭ كونستيتۋسياسىنا قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى، كونستيتۋسيالىق زاڭ قابىلداندى، اعىلشىن قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارىمەن احقو سوتىنىڭ تاۋەلسىز بولۋىنا جاعداي جاسالدى، سونداي-اق اعىلشىن ءتىلى ورتالىق قىزمەتىنىڭ جۇمىس ءتىلى بولىپ بەلگىلەندى.
X استانا ەكونوميكالىق فورۋمى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ ححح وتىرىسى ەلىمىزدىڭ يننوۆاسيالىق-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ءارى قاراي دامۋىنىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ءوڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرىن، اسىرەسە ەلىمىزدىڭ ءبىرقاتار ونەركاسىپ كاسىپورىندارىندا بولعان ەڭبەك داۋلارى جاعدايىنا وراي ۇدايى باقىلاۋدا ۇستادى. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر پرەزيدەنتتىڭ وڭىرلەرگە جاساعان جۇمىس ساپارلارى بارىسىندا وبلىس اكتيۆتەرىمەن، ەڭبەك ۇجىمدارىمەن، جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋلەرىندە باستى نازاردا بولدى.
سونداي-اق ن.ءا.نازاربايەۆ ءوڭىرلەرءدى دامىتۋ جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرىن پارلامەنت، ۇكىمەت، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىلارىنىڭ، وبلىستار، استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدەرىنىڭ، ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن اقمولا وبلىسىنىڭ بۋراباي كەنتىندە تامىز ايىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق كەڭەستە قارادى.
پرەزيدەنت ەكونوميكا دامۋىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىمەن پرەمەر-مينيستردى، ۇكىمەت مۇشەلەرىن، وبلىستاردىڭ، استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرىن جىل ىشىندە بىرنەشە مارتە قابىلدادى. ۇلتتىق بانكتىڭ، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ، «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ، ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ەسەپتەرىن تىڭدادى.
* * *
قازاقستان 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە ءوز مىندەتتەرىنە كىرىسىپ، ونىڭ جۇمىسىنا بىردەن بەلسەنە ارالاسا باستادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى قىزمەتتەگى نەگىزگى باسىمدىقتارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 11 قاڭتارداعى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ارناعان ساياسي ۇندەۋىندە تۇجىرىمدالعان بولاتىن. وندا الەمنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات بولۋىنا قول جەتكىزۋ؛ جاھاندىق سوعىس قاتەرىن جويۋ جانە جەرگىلىكتى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ؛ وڭىرلىك ءقاۋىپسىزدىكتى جانە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ بارىسىندا ورتالىق ازيانىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ؛ تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل؛ افريكاداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى؛ قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋ اراسىنداعى اجىراماس بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ؛ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن بۇۇ-نىڭ بارلىق جۇيەسىن ءححى عاسىردىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرى مەن سىن-تەگەۋرىندەرىنە بەيىمدەۋ سياقتى ماسەلەلەر قامتىلدى. قازاقستان سيريا قاقتىعىسىن رەتتەۋشى باستى ديالوگ الاڭى رەتىندە تانىلعان سوڭ، ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىتىمگەرشىلىك قىزمەتكە باسا نازار اۋداردى. سيريا ۇكىمەتى مەن قارۋلى وپپوزيسيانىڭ وكىلدەرى رەسمي دەڭگەيدە العاش رەت كەزدەسىپ، وتكىزگەن سيرياارالىق كەلىسسوزدەر قازاقستاننىڭ شيەلەنىستى ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا بەدەلدى مەدياتور رەتىندەگى ابىرويىن ارتتىرا ءتۇستى.
سونداي-اق قازاقستان جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىس ليدەرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كحدر-دىڭ ساياساتىنا قاتىستى ءپرينسيپتى كوزقاراس ۇستانىپ، ونىڭ يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋىن قاتاڭ ايىپتادى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ بازاسىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن 29 تامىزدا سالتاناتتى تۇردە اشىپ، يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ يدەياسىنا بەرىك ەكەندىگىن ءىس جۇزىندە كورسەتتى. قازاقستان مەن ماگاتە اراسىنداعى ءتيىستى كەلىسىمگە 2015 جىلى قول قويىلعانى بەلگىلى. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا جانە يادرولىق وتىندى ءقاۋىپسىز جەتكىزۋدىڭ بىرەگەي تەتىكتەرىن قۇرۋعا قوسقان ۇلەسى بولدى.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ودان ءارى نىعايتا تۇسۋگە الىس جانە جاقىن شەت مەملەكەتتەرمەن تابىستى ەكىجاقتى بايلانىستار دا ىقپال ەتتى.
قازاقستاننىڭ تمد ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسى تاتۋ كورشىلىك جانە سەنىم اياسىندا دامىدى.
ن.ءا.نازاربايەۆ رەسەيمەن ءداستۇرلى دوستىق جانە ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى نەگىزگە الا وتىرىپ، جىل ىشىندە ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتاعى ءتۇرلى حالىقارالىق ءىس-شارالار اياسىندا پرەزيدەنت ۆ.ۆ.پۋتينمەن 8 رەت كەزدەستى. وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىمەن قاتار، سيرياارالىق ديالوگتى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە ءمان بەرىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قاراشا ايىنداعى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى ساۋدا، ءوزارا ينۆەستيسيالار، اقپاراتتىق تەحنولوگيالار الماسۋ، عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني ىقپالداستىق سالاسىنداعى ءبىرقاتار مەملەكەتارالىق جانە ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويۋمەن اياقتالعانىن دا اتاپ ءوتۋ قاجەت.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناس ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
2017 جىلى قازاقستان، وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان اراسىنداعى ءۇش ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسىنىڭ اۋدانى تۋرالى ءۇشجاقتى شارتتى، سونداي-اق قازاقستان-تۇرىكمەنستان جانە قازاقستان-قىرعىزستان شەكارالارىن دەماركاسيالاۋ تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمدەردى قوسا العاندا، مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە ءبىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
جىل ىشىندە وزبەكستانمەن ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ماقساتىندا ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ ش.م.ميرزيويەۆپەن 5 كەزدەسۋى ءوتتى.قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ وسى ەلگە قىركۇيەك ايىنداعى مەملەكەتتىك ساپارى تابىستى بولدى، سونىڭ بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق، ينۆەستيسيالىق، اۋىل شارۋاشىلىعى، ترانزيتتىك-كولىكتىك، اسكەري-ونەركاسىپتىك جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ەكىجاقتى 9 كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ پروبلەمالارىنا جانە ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قىزمەتىنە باسا نازار اۋدارىلدى.
تۇرىكمەنستانمەن ءوزارا ىقپالداستىق تا قارقىندى دامىدى. پرەزيدەنت گ.م.بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قازاقستانعا ءساءۋىر ايىنداعى مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ جانە ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ تۇرىكمەنستانعا قىركۇيەكتەگى جۇمىس ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ، ءوزارا تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ، «قازاقستان-تۇرىكمەنستان-يران» تەمىر جولىنىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتىن پايدالانۋدى كەڭەيتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى.
2017 جىلى قىرعىزستانمەن اراداعى قارىم-قاتىناس ءبىرشاما شيەلەنىسكەنىنە قاراماستان، قازاقستان-قىرعىزستان شەكاراسىنداعى جاعدايدى قوسا العاندا، بارلىق پروبلەمالىق ماسەلەلەر قازاقستان باسشىسىنىڭ ساليقالى ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا، ونىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا پرەزيدەنتى س.ش.جەەنبەكوۆپەن 30 قاراشادا مينسك قالاسىندا ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سەسسياسىنىڭ اياسىندا جانە ونىڭ 25 جەلتوقساندا قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىنداعى كەزدەسۋلەر قورىتىندىلارى بويىنشا رەتكە كەلتىرىلدى.
كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق سالاسىندا دا ايتارلىقتاي سەرپىلىس جاسالدى.
جەلتوقساننىڭ باسىندا ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى VII كەڭەسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كاسپيي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنسيانىڭ بەسجاقتى جوباسى كەلىسىلدى. وعان 2018 جىلى استانا قالاسىندا وتكىزۋ كوزدەلگەن كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرى V ءسامميتىنىڭ بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە قول قويىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل نەگىز سالۋشى قۇجات كاسپيي وڭىرىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاۋعا جانە ونىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن تولىق دەڭگەيدە پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى.
سونداي-اق جۇڭگو، قازاقستان، كاسپيي تەڭىزى اكۆاتورياسى، ازەربايجان، گرۋزيا، تۇركيا جانە ەۋروپالىق وداق ارقىلى وتەتىن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ بولىگى بولىپ تابىلاتىن «باكۋ-تبيليسي-كارس» تەمىر جول قاتىناسىنىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى قازاقستان مەن بۇكىل كاسپيي ماڭى وڭىرىنە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى.
بۇل ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ازەربايجانعا بارعان رەسمي ساپارى بارىسىندا ازەربايجان پرەزيدەنتى ي.گ.الييەۆپەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگەن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولدى.
قازاقستاننىڭ ازيا باعىتىنداعى قارىم-قاتىناستارى دا سەرپىندى دامىدى. جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس قازاقستاندىق سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەردى.
قىتايمەن ورناتىلعان ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ مەرەيتويلى 25 جىلدىعىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىمدىقتارى كوبىنە ەكى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارى – قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسى مەن قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» اتتى باستاماسىنىڭ توعىسۋ مىندەتى ارقىلى ايقىندالدى. مامىر ايىندا بەيجىڭ قالاسىندا وتكەن «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» اتتى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى وسىعان بايلانىستى تۋىندايتىن پەرسپەكتيۆالار تۋرالى ايتا كەلىپ: «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» جاڭا گەوەكونوميكالىق پاراديگمانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، ونى تابىستى ىسكە اسىرۋ حالقىنىڭ جالپى سانى 4،4 ملرد ادامدى قۇرايتىن ەلدەرگە پايدا اكەلەدى. وسىنداي جاعدايدا ورتالىق ازيا الەمنىڭ ءىرى نارىقتارىنىڭ اراسىنداعى نەگىزگى كوپىر بولا وتىرىپ، تاعى دا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولادى»، دەپ مالىمدەدى. تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعاننىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارى وسى ەلمەن ىنتىماقتاستىققا قوسىمشا سەرپىن بەردى، سونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ساۋدا-ەكونوميكالىق، ينۆەستيسيالىق، قۇرىلىس، ترانزيتتىك-كولىكتىك سالاداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ءبىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
ن.ءا.نازاربايەۆ 2017 جىلى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ءۇش رەت باردى. اتالعان ساپارلار بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتە تۇسۋگە، سونداي-اق ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتتەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى ماڭىزدى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. وسى ورايدا، قازاقستان پرەزيدەنتى قاڭتاردا ءابۋ-دابي قالاسىندا وتكەن «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتتى ح دۇنيەجۇزىلىك ءسامميتتىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ، دۋباي قالاسىنداعى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن ارالاپ كوردى. قاراشا ايىندا قازاقستان كوشباسشىسى ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن يوردانيا كورولى ءىى ابداللامەن كەزدەستى. سيريا، يراك جانە كاتارداعى داعدارىس احۋالىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن بىتىمگەرشىلىك كۇش-جىگەردى جۇمىلدىرۋعا قاتىستى پروبلەمالار مەن پەرسپەكتيۆالار تالقىلاۋدىڭ نەگىزگى تاقىرىبى بولدى. قازاقستاننىڭ ەۋرواتلانتيكالىق باعىتتاعى بايلانىستارى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ ەر-رياد قالاسىنداعى «اقش – يسلام الەمى» ءسامميتى اياسىندا پرەزيدەنت د.ترامپپەن جانە مەملەكەتتىك حاتشى ر.تيللەرسونمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىنىڭ ماڭىزى زور بولدى. قىركۇيەك ايىندا امەريكا جاعىنىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ د.ترامپپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋى بارىسىندا ناتيجەلى ديالوگ جالعاسىن تاپتى.
سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا امەريكا كوشباسشىسى قازاقستان كوشباسشىسىن اقش-قا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن تاماشالاۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلگەن گەرمانيا پرەزيدەنتى ف.-ۆ.شتاينمايەرمەن، پولشا پرەزيدەنتى ا.دۋدامەن، فينليانديا پرەزيدەنتى س.نيينيستومەن، چەحيا پرەزيدەنتى م.زەمانمەن، شۆەيساريا پرەزيدەنتى د.لويتحاردپەن، سەربيا پرەزيدەنتى ا.ۆۋچيچپەن، يسپانيا كورولى VI فەليپەمەن، موناكو كنيازى ءىى البەرمەن وتكەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەزدەسۋلەرى ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىمەن بايلانىستاردى قارىشتاپ دامىتۋ جولىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
ەۋروپالىق ارىپتەستەرمەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساياسي ديالوگتى نىعايتۋ، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جونىندە ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. جالپى العاندا، ن.ءا.نازاربايەۆ 2017 جىلى ەكىجاقتى قاتىناستار بويىنشا شەتەلدەرگە 8 ساپار جاسادى، ونىڭ ىشىندە 1 مەملەكەتتىك، 3 رەسمي جانە 4 جۇمىس ساپارى بولدى.
اتاپ ايتقاندا، پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ساپارمەن وزبەكستانعا (16 قىركۇيەك)، رەسمي ساپارلارمەن – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە (15 قاڭتار)، ازەربايجانعا (3 ءساۋىر)، بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا (29 قاراشا) جانە جۇمىس ساپارلارىمەن – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە (27-28 ناۋرىز، 24 قازان)، تۇرىكمەنستانعا (17 قىركۇيەك)، رەسەيگە (27 جەلتوقسان) باردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەر مەن حالىقارالىق فورۋمدار اياسىنداعى بايلانىستارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات ارەناسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا قوماقتى ۇلەس قوستى.
جىل ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ينتەگراسيا باعىتى بويىنشا تمد مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ەكى وتىرىسىنا، جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ەكى وتىرىسىنا جانە ۇقشۇ-نىڭ ەكى سامميتىنە قاتىستى. قازاقستاننىڭ استاناسىندا ماۋسىم ايىندا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان تاريحي مانگە يە بولدى، وندا ءۇندىستان مەن پاكىستان شىۇ-عا جاڭا مۇشە ەل رەتىندە قابىلداندى.
ن.ءا.نازاربايەۆ قىركۇيەك ايىندا استانادا وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءى سامميتىندە عىلىمي-تەحنولوگيالىق ارتتا قالۋشىلىقتى ەڭسەرۋ ءۇشىن مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە شاقىردى. بۇل ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى كەزەڭدە يسلام ۋمماسى ءۇشىن نەگىزگى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
جالپى، 2017 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىندا 11 مەملەكەتارالىق سامميتكە: جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىنا (بىشكەك ق.، 14 ءساۋىر)، ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە (بىشكەك ق.، 14 ءساۋىر)، «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا (بەيجىڭ ق.، 15 مامىر)، «اقش – يسلام الەمى» سامميتىنە (ەر-رياد ق.، 21 مامىر)، شىۇ مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا (استانا ق.، 9 ماۋسىم)، يىۇ-نىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءى سامميتىنە (استانا ق.، 10 قىركۇيەك)، تمد مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا (سوچي ق.، 11 قازان)، جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىنا (سوچي ق.، 11 قازان)، قازاقستان جانە رەسەي ءوڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ XءىV فورۋمىنا (چەليابى ق.، 9 قاراشا)، ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سەسسياسىنا (مينسك ق.، 30 قاراشا)، تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە (ماسكەۋ ق.، 26 جەلتوقسان)، سونداي-اق 3 حالىقارالىق فورۋمعا: «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتتى ح دۇنيەجۇزىلىك سامميتكە (ءابۋ-دابي ق.، 16 قاڭتار)، ح استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا (استانا ق.، 16 ماۋسىم) جانە استانا كلۋبىنىڭ ءىىى وتىرىسىنا (استانا ق.، 13 قاراشا) قاتىستى.
بۇدان بولەك، ن.ءا.نازاربايەۆ جىل ىشىندە بۇۇ باس حاتشىسى ا.گۋتەرريشپەن، يىۇ باس حاتشىسى يۋسەف بەن احماد ال-وسەيمينمەن، ۇقشۇ باس حاتشىسى يۋ.گ.حاچاتۋروۆپەن؛ يران پرەزيدەنتى ح.رۋحانيمەن، پاكىستان پرەزيدەنتى م.حۋسەينمەن، ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى ن.مادۋرومەن، گرۋزيا پرەزيدەنتى گ.ت.مارگۆەلاشۆيليمەن، اۋعانستان پرەزيدەنتى م.عانيمەن، يەمەن پرەزيدەنتى ا.سالەحپەن، گۆينەيا
