1760 جىلدارى  ابىلاي حاننىڭ جوڭعاريادان جاڭا بوساعان شىعىس ولكەنى بەيبىت يگەرۋ ساياساتىنا قىرعىز تايپالارىمەن جيىلەپ كەتكەن شيەلەنىستەر تەرىس اسەر ەتە باستادى.  ەكى اراداعى جاۋگەرشىلىكتىڭ باستى سەبەبى - شۋ بويىنداعى شۇيگىن القاپتارعا، شىعىس تۇركىستانمەن اراداعى ساۋدا جولدارىنا تالاس. قالماق شاپقىنشىلىعى كەزىندە حيسسار اسىپ كەتكەن قىرعىز تايپالارى جەتىسۋ ولكەسىنە قازاقتان كەيىن كەلدى. لاما دورجدىنىڭ زامانىندا، ءامىرسانا مەن داۆاسيدىڭ بۇلىگى كەزىندە، ودان كەيىە جۇڭگو شابۋىلى كەزىندە جوڭعاريا جۇرتىنا ەمىن-ەركىن ەنىپ كەتكەن قازاقتىڭ جاۋىنگەر ەلى ءوز قاراماعىنا الىپ قالعان جەتىسۋ سياقتى جەر جانناتىنى قىرعىزعا بەرىپ قويىپ قاراپ وتىرا الماس ەدى. ونىڭ ۇستىنە قازاق ساۋداگەرلەرى ەرەن-قابىرعا بويىنداعى ارزان ساۋدانى مەنسىنبەي، قاشقاريا بازارلارىنىڭ قىمبات ساۋداسىنا ارالاسقىسى كەلدى. قىرعىز بولسا ءبىر جاعىنان جەردەن ۇلەس العىسى كەلسە، ەكنىشىدەن ساۋدا كەرۋەندەرىنە كەدەرگى جاساپ ەكى اراداعى قارىم-قاتىناستى ۋشىقتى.

ءبىر جاعىنان قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى جاعداي مەملەكەت ارالىق ەرەجەلەرگە كەلمەيتىن دە ەدى، سەبەبى قىرعىز جۇرتى قازاق تۇسىنىگىندە قاشاندا ءوز شىلاۋىندا جۇرگەن ەل.

بىزگە بەلگىلى قۇجاتتار قىرعىز ەلىنىڭ ەسىم حان زامانىنان بەرى قازاققا قاناتتاس بولىپ جۇرگەنىن ايقىندايدى. «ەسىم حان قاتاعاننىڭ حان  تۇرسىنىمەن سوعىسىپ، تاشكەنتتى الاردا قىرعىز كوكەم بي جانىندا ەكەن. سول ءبيدىڭ قۇرمەتىنە دەپ تاشكەندە «كوكەمنىڭ كوك كۇمبەزى» اتالاتىن قۇرىلىستى سالعان ەدى» دەپ جازادى شوقان ءۋاليحانوۆ.

كۇنى كەشە ءحۋىىى عاسىردىڭ 20-جىلدارى  ەكى حالىق قيىنشىلىقتى باستارىنان قاتار وتكەردى. قازاق «اقتابان شۇبىرىندى» بولسا، قىرعىز قالماقتىڭ سوققىسىنان «قارسى-قۇزاردى اسىپ، قايىڭ ساۋىپ كەتتى». دۇربەن-ويرات مەملەكەتىنىڭ كۇشەيىپ تۇرعان كەزىندە قىرعىزدار الاتاۋدان شەگىنىپ ارعى پامير، باداحشان ماڭىنا بارعان، ءاندىجاندى قونىستانعان. ءبىراق ازداعان بولىگى تيان-شان مەن ىلە اراسىندا كوشىپ ءجۇرىپتى. جوڭعاريانى ءبىر جاعىنان جۇڭگو، ءبىر جاعىنان قازاق حاندىعى قۇلاتقان  ۋاقىتتا قىرعىزدار قايتىپ كەلىپ نارىن، شۋ باسى، ىستىقكولدىڭ ماڭىن قونىستانا باستادى. 1760 جىلى قىرعىزدىڭ مىڭداعان ءۇيى اتباسىعا كوشىپ كەلدى،  ءبىر بولىگى تالاسقا باعىت الدى. بۇل كوش-قون قىتايدى دا، قازاقتى دا ويل اندىرا باستادى. قارا قالماقپەن قانشا سوعىسىپ، ەندى قايتارىپ الدىق پا دەگەندە اتا-بابانىڭ كىندىك قانى تامعان جەرگە باسقالار يەلىك ەتە باستاسا نە ىستمەك كەرەك ؟. وسىدان قازاق پەن قىرعىز اراسىندا شەكارا سوعىسى باستالدى.

قازاق XVIII عاسىردا قىرعىزدىڭ ەكى ءتۇرىن كوردى: ءبىرى - ەنەسەي قىرعىزى، ەكىنشىسى - الاتاۋ قىرعىزى. قازاقتىڭ اراسىندا ەسكى قىرعىز كوپ، ولاردىڭ  ءبويتى، ءجۇندى، ەستەكە دەگەن سياقتى اتالارى ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇز ىشىنە ەرتەدە سىڭگەن،  ءبارى قازاق اتالادى.  بۇلار  ءحۇىى-حۇىىى عاسىردىڭ باسىندا ىبىر-سىبىردەن  ورىسپەن سوعىسقا شىداماي اۋىپ كەلگەندەر. الاتاۋ قىرعىزى ەرتەدەن بولەك ەل.  1758 جىلى گيسسار-پاميردەن (قارسى-قۇزار)  قايتا كەلگەن ەل قىتايعا ەلشى سالدى. سول كەزدە قىرعىزدىڭ باس مانابى - سارىباعىش پەن ساياقتى قولىمەن ورگىزەتىن مامبەتقۇل دەگەن ادام ەكەن. چجاو حاو باستاعان قىتايدىڭ اسكەرىن ءوز قوتانىنان كورىپ قورقىپ كەتتى. ماناپتىڭ جاسى 90-نان اسقان ۋاقىتى، سوندىقتان جۇرۋگە جەڭىل دەپ قىرعىزدار بەيجىنگە شەرىكشىنى جىبەردى. 1759 جىلى التى شاھار ەلىن بيلەيتىن قوجالار ۇكىمەتى بيلىگىنەن ءبىرجولا ايرىلدى. اقتاۋ، قاراتاۋ قوجالارى بولىپ سوعىسىپ، ءبىرىن-بىرى كۇندەپ سىبان-راپتاننىڭ كەزىندە-اق ءوز بيلىگىنەن ايرىلعان ەڭبەكقور، قالالىعى «سارت» ، دالالىعى «تارانشى» اتالاتىن مۇسىلمان حالقى بار بۇل ولكە كوپتەن بەرى داعدارىس ۇستىندە. ويرات بيلەۋشىلەرى وسى باي القاپتى اياماي تونادى، ەڭبەكقور ەگىنشىلەرىن جوڭعارياعا كوشىرىپ، ساۋداگەرلەرىنە  الىم-سالىق سالىپ، قوجالاردى توزدىرىپ جىبەردى. ءبىرسىپىرا ۋاقىت بيلەۋشىلەرىن امانات ەسەبىندە ۇرعادا ۇستادى، مىسالى جيحان قوجانى. وسى جيحان قوجا جاركەنتتەن، ال بۇرقان-اد-دين قاشقاردان 1759 جىلى قىتايعا باعىنبايمىز دەپ قاشىپ شىعىپتى. قىتايلىقتار ولاردى الدىمەن قىرعىز جەرىنەن ىستىقكولدەن ىزدەدى.

وسى 1759 جىلدان باستاپ قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى ەسكى دوستىق وداق سىر بەرە باستادى. قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسىن اشقان التى شاھار ماسەلەسى بولاتىن. ابىلاي حان مەن جۇڭگو يمپەراتورى حۋن ءليدىڭ كەلىسىمى بويىنشا ەكى ورتادا ساۋدا ورتالىعى بولىپ ءۇرىمشى مەن ەرەن قابىرعا بەلگىلەنگەن. قىتايلار قازاقتى قاشقارياعا جولاتپاۋعا تىرىستى، سەبەبى قاشقار بازارىندا مال قىمبات بولاتىن. 1757 جىلى كوكتەمنەن باستاپ سوعىسىپ، اقىرى التى شاھار باعىندىرىلعاندا قىتايلىقتار تاعى دا قازاقتى سىرتقا تەپتى. مىسالى، قىتايلىقتار جىلقىنى قاشقاريا مەن ءۇش تۋرفان بازارلارىنان كەمى 10 كۇمىس ليانعا ساتىپ الادى، ال قازاقتان تۋرا ساۋدا جاساپ ۇرىمشىدە سول جىلقىنى 2-3 ليان كۇمىسكە تۇسىرەدى، ياعني جۇڭگو ءۇشىن ءۇرىمشى مەن ەرەن قابىرعاداعى ساۋدا پايدالى. سونىمەن قاتار قازاق مالى جۇڭگو ءۇشىن سۋتەگىن باعامەن كەلىپ، قىتايلىق ساۋداگەرلەر قازاق مالىنىڭ قىزىعىن كورە باستادى. كەيدە قازاق ساۋداگەرلەرى شىعىس تۇركىستان بازارلارىنا مىڭداپ جىلقى ايداپ اپارىپ ءجۇردى، ءبىراق ءۇش ءتۇرفان، جاركەنت، قاشقار شاھارلارىندا جۇڭگو تاراپىنان كوپ كەدەرگىگە كەزدەسەدى. تەك شىعىس تۇركىستان سارتتارى ءوز پايداسى ءۇشىن جاردەمدەسىپ تىعىرىقتان شىعاردى. ال، ءاندىجاننان جاڭا كەلگەن قىرعىز رۋلارى ساۋداعا ۇيرەنە باستاعان قازاقپەن ۇستاستى. قازاقتاردى التى شاھار ولكەسىنە جاقىنداتپاۋ ءۇشىن قىتايلار دا قىرعىزدى پايدالاندى، اقىرى ەكى ەل ءوزارا جانجالداسىپ تىندى.

1760 جىلدىڭ جازعۇتۇرىم بالابوگەن، اسا، تالاس بويىنداعى قاپتاعان دۋلات پەن قوڭىرات اۋىلدارى قىرعىزدىڭ شابۋىلىنا ۇشىرادى. قىرعىزدىڭ تۇتقيىل تيگەنى سونداي، قازاقتىڭ قازانى اسۋلى، ابدىرەسى شاشۋلى قالپى جاۋدىڭ قولىنا ءتۇستى. اسىرەسە، قوڭىرات ىشىندەگى قازىمامەك اتالاتىن اعايىندى اۋىلدار قىرىلىپ قالدى. قولىنا تۇسكەن جىگىتتەردىڭ ءبارىن ءولتىرىپ، ايەل، قىز بىتكەندى شاشىنان ماتاپ قىرعىز قولى الاتاۋعا ءبىر-اق تارتتى. قازاقى اربانىڭ ارىسىنان اسپاعان بالالاردڭ كوبى دە ولجاعا كەتتى. قالعان ەل باسىن قوسىپ قايرات قىلعانشا قىرعىز الاتاۋدىڭ بوكتەرىنە ءسىڭىپ، ۇشتى-كۇيلى جوعالدى. سوندا قوڭىرات-دۋلات ەلىنىڭ امان قالعان جاقسىلارى بايتەلى دەگەن جاس جىگىتتى ابىلمامبەت پەن ابىلايعا جۇمسادى، نە دە بولسا وسى حاباردى ءوز اۋزىڭمەن جەتكىز. ابىلايدان  كومەك كۇتەمىز، ۇلدارىمىز قۇل، قىزدارىمىز كۇڭ بولىپ جۇرگەندە ەل بولا المايمىز، كومەكتەسپەسە قىرعىزدىڭ قولىندا ولەمىز - دەدى. بايتەلىمەن قاتار ابىلاي ورداسىنا تۇركىستاننان ابىلمامبەت حاننان حابارشى كەلدى. تاشكەنت تۇبىندە ورنالاسقان  قۇراما ەلىنىڭ ساۋداعا، ەلشىگە جول بەرمەي تۇرعانى ايتىلادى: «چتو چينيت بۋدەت ۆلادەنيە ەۆو ابۋلمامەتيا س كۋرامينسكيم نارودوم،. كوتورىي-دە نيكاكيح نيكۋدا دليا تورگۋ كاراۆانوۆ، تاكوج ي نيكاكيح پوسلانسيەۆ نە پروپۋسكايۋت، گرابيات ي ۋبيۆايۋت ۆ ۆەليكوي ۆسەگداشنەي رازبوي يمەيۋت، چتو ۋنيات يح ساتلو نيەۆوزموجنو».

ابىلاي  سۇلتان وردا ماڭىنداعى كەڭەسشىلەرىمەن اقىلداسىپ بارىپ ءۇش كۇننەن كەيىن قازاق رۋلارىنا جارلىق تاراتتى. ءبىر جىلدىق اس-اۋقاتى، جىلى كيىمى، قوس-قوس اتى، ساۋلىق-ىنگەنىن الىپ قازاقتىڭ ءار ەر ازاماتى قىرعىز بەن قۇراماعا قارسى  اتتانسىن دەگەن.  ابىلايدىڭ ءوزى كوك تۋىن كوتەرىپ  كوكشەدەن اتقا قوندى،  جاۋىنگەر سانى جول بويى كوبەيە بەردى، 1760 جىلدىڭ تامىز ايىندا قازاق اۋىر اسكەرى قاراتاۋعا كەلدى.

قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنەن جينالعان اسا-تالاس بويىندا باس-اياعىن جيناقتاپ ءبىر ەرۋ جاسادى. وسى جەردە ابىلاي جاساعىنىڭ قۇرامىنا ابىلپەيىز بەن حانبابا سۇلتاندار باستاعان شىعىس القاپتاعى قالىڭ اسكەر قوسىلدى. ولار ىشىندە بىرنەشە جىل قىرعىزبەن جاۋگەرشىلىكتە شىنىققان، ءادىس- ءتاسىلىن زەرتتەگەن باتىرلار كوپ ەدى،  تاۋدىڭ ىشىنە كىرگىزبەيمىز دەپ  بىردەن  قالىڭ قول قىرعىزدى شاپتى.  قازاق جاعىنان وسى شايقاستا ەرلىك كورسەتكەن الەكە التىن ساداق، سەركە، الىبەك، ناۋرىزباي، تولەك، ولجاباي پالۋان، جامانقارا، اباي باتىرلار. قىرعىز جەڭىلىپ اق ءۇيلى امانات بەردى. قىرعىزدى دارگەيىنە قاراتقان ابىلاي قولى اتتىڭ باسىن تاشكەنتكە بۇردى، بۇقارا، سامارقانت شاھارلارىنا ەلشى سالىپ، ەل ىرگەسىن بەكىتتى.

1761 جىلعى رەسەي پاتشاسىنا جولداعان حاتىندا ابىلاي سۇلتان بىلاي دەپ جازادى - "1760-شى جىلى تاشكەنت تاراپىنان ۇلى جۇزگە باردىق، سودان قىرعىز دەگەن جاۋىمىزدى شاپتىق، جامانىن قىردىق، قالعانىن ەل قىلدىق. اق ءۇيلى امانات الدىق، ءھام تاشكەنت، بۇقارا، سامارقانت شاھارلارىنىڭ ەلدەرى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي تۇرۋعا ۋاعدالاستىق".

قىرعىز ەلى وسى جورىقتىڭ ناتيجەسىندە قازاققا  اق ءۇيلى امانات بەردى، ابىلاي كوشپەلىلەردىڭ تارتىبىمەن ەل اراسىن بىتىمگە الىپ كەلەيىك دەپ سارىباعىش رۋىنىڭ مانابى مامبەتقۇلدىڭ قىزىنا ۇيلەندى. قىرعىزدان كەلگەن ءتاتىش حانىم ءقازىر ءوز باسىنا جەكە ءۇي تىگىپ وتىر، ول دا بولسا ەل اراسىن قوساتىن بەلگى بولسا كەرەك. ءبىراق باسى قوسىلىپ ءبىر نيزامعا، ءبىر مەملەكەتكە باعىنباعان قىرعىزدىڭ تايپالارى الاتاۋعا بەكىنىپ الىپ، قازاقتى شابۋدى قويمادى. كوبىنەسە قىرعىز شابۋىلىنا ۇشىراعان جەتىسۋ ەلى. قازاق ساۋداگەرلەرىنىڭ التى شاھارعا تارتقان ەلشىلىكتەرىن قۋدالاعانىمەن قويماي قىرعىزدىڭ كەي رۋلارى قالىڭ قول جيناپ قازاق ۇلىسىنىڭ وزىنە ءقاۋىپ توندىرگەنى اۋىر ءتيدى. 1764 جىلى وسىنداي ءبىر تۇيدەك جينالعان قىرعىز توبى جەتىسۋداعى نايمان اۋىلدارىنا قۇيىنداي شاپتى. وسىناۋ ءبىر جاۋىنگەر كوشپەلى ۇلىس 1760 جىلدىڭ ساباعىن ۇمىتقانداي ما قالاي؟

1765 جىلدىڭ باسىندا جەتىسۋدان ابىلاي ورداسىنا تاعى دا اۋىر حابار كەلدى. اتەكە جىرىق پەن سادىر بالا باستاعان قىرعىز اسكەرى نايماننىڭ قالىڭ اۋىلدارىن سەلدىرەتىپ كەتىپتى. نايمان ەلىمەن ارالاس وتىراتىن ابىلمامبەت بالاسى ابىلپەيىزدىڭ دە جاعىنان شىعىن كوپ. سۇلتان ارتىنان ەكى مىڭ جىگىتپەن قۋعان ەكەن جەتە الماپتى. كوكجال باراق باتىردان كەلگەن شابارمان وسىلاي دەيدى. وسى حاباردى 1765 جىلى ماۋسىم ايىندا جۇڭگو استاناسى پەكيندە بولعان قازاق ەلشىسى وتارشى دا ايتادى، قىرعىز ەسەپسىز ادامدى قىرىپ، قيساپسىز مالدى ايداپ كەتتى. ونىڭ ەسەسىنە ابىلپەيىز اسكەرمەن قىرعىزدى شاپپاقشى بولدى، بۇل ەلشىنىڭ ءسوزى.

1765 جىلى ابىلاي- سۇلتاننىڭ ورداسىندا، كوكشەنىڭ كورىكتى شۇرايلى بۋرابايىندا قىرعىز شابۋىلىنا بايلانىستى قازاق ءماسليحاتى ءوتتى، بۇعان كوپتەگەن قازاقتىڭ بي-باتىرى جينالدى. قازاق شەشەندەرى قالىڭ كوپتىڭ، قالىڭ الەۋمەت الدىندا قىرعىزدان كورگەن قورلىقتىڭ باستان اسقانىن، ەندى اق ۇيلىگە الدانباي، كەككە شابۋ كەرەك ەكەنىن دالەلدەپ، وڭتايلى ادىستەردى نۇسقادى. وسى جيىننىڭ شەشىمىەن 1765 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جەتىسۋعا قازاقتىڭ قالىڭ قولى اتتاندى، قازان ايىندا قازاق جاساقتارى نايماننىڭ سادىر-ماتاي رۋلارى جايلاعان شۇرايلى ولكەدە جيناقتالدى. جورىققا 30 مىڭداي جىگىت شىققان ەكەن.  قايتپايتىن قارا بولاتىم-اي - دەدى، سۇلتان تولقىپ تۇرىپ. جولى بولار، جورىققا اتتاناردا بۇقارعا ادەيىلەپ ساۋە كورىپ بەرىڭىز، جولىمىز بولار ما ەكەن دەگەندە جىراۋ ايتىپ ەدى:

- كيەلى سارى بۋرا شىعىسقا قاراي شابىنىپ جاتىر، تۋىڭ جوعارى، جۇرەگىندە ءقاۋىپ بولماسىن تەك، قانجىعاڭ مايلانىپ تۇر - دەپ.

جىراۋ تولعاپ-تولعاپ باتا دا بەرىپ ەدى:

باستاپقى اقتابان بولاردا،

اتا-اناڭنان قالاردا،

تۇرىمتايداي تورە ەلىڭ،

تۇركىستاندا ءجۇر ەدىڭ.

ابىلمامبەت - سامەكەگە

قىزمەت قىلعان قۇل ەدىڭ.

مۇندا كەلىپ حان بولدىڭ،

اق سۇڭقارداي تۇلەدىڭ.

توياتىڭدى الىستان تىلەدىڭ!

قوجا باحاۋەددين قولداسا،

قۇداي تاعالا وڭداسا،

قىرعىز دەگەن قاتتى جاۋ،

قادام باسىپ ءجۇرىڭىز.

قارىق ولجاعا باتارسىز،

يا راسسۋل جاپپار يەڭ بولسىن،

جالعىز ءوزى پاناڭىز!

ەسىلدەن باستالىپ كوكشەتاۋعا سوعىپ اتاسۋ وزەنىن بويلاي بەتپاققا وتەتىن، ودان مويىنقۇم ارقىلى تالاستىڭ اعىسىمەن جوعارى ءجۇرىپ ەسكى اۋليە اتا - تارازعا سوعىپ جەتىسۋعا شىعاتىن، الاتاۋعا باراتىن جولدى سودان بەرى حالىق "حان جولى" دەپ اتاپ كەتتى. كەي دەرەكتەردە بۇل سوعىستى سارىبەلدەگى سوعىس دەيدى، كوپ ەرلىكتى كورسەتكەن تاماشا باتىرلار بولىپتى، سونىڭ ىشىندە قوڭىراتتىڭ مەرگەندەرى ايرىقشا كوزگە تۇسكەن كورىنەدى. سوعىستان كەيىن اڭىز بولىپ ەل ەسىندە قالعان باستى وقيعانىڭ ءبىرى قابانباي مەن قىرعىز ءامانالى باتىر اراسىنداعى جەكپە-جەك. قابانباي باتىر ءقارتايىپ قالسا دا، جەكپە-جەكتە جان ادامدى شىداتپاي جۇرگەن ءامانالىنى ولتىرگەن دەيدى.

سوعىس بىتكەننەن كەيىن قازاق قولىنا ءامانالىنىڭ قىزى كەلدى  جانىندا جەتەلەگەن اق باس اتانى بار. - اعالار، اكەمنىڭ سۇيەگىن الايىن دەپ كەلدىم، ارتىندا جوقتايتىن ۇلى جوق ەدى دەپتى سۇڭعىلا قىز. قابانباي قىزدىڭ ايتقانىن ۇناتىپ، امان-ەسەن شىعارىپ سالىپتى. قىزدىڭ اكەلگەن اق باس اتانى ءبىراق قابانبايعا بەرەكە اكەلمەپتى. اق باس اتاندى جەتەلەپ كەلە جاتسا، وعان ءىنىسى داۋلەتباي قىزىعىپ، ساۋعا دەپ سۇراعان كورىنەدى. ول زاماندا اق تۇيەنى كيە كورەدى، ءتىپتى سەرتتەسكەندە قازاق بالاسى اق تايلاقتىڭ ءسۇتىن ىشەدى، ەگەر سەرتتە تۇرماسا تايلاقتىڭ ءسۇتى كوزگە شەل بولىپ بىتەدى دەپ سەنەدى. اعاسى ساۋعاسىن بەرمەگەن سون داۋلەتباي ەندى كەرمەيمىن دەپ وكپەلەپ كوشىپ كەتكەن. سول كەتكەننەن مول كەتكەن.

كوكجال باراق جانىنا ەرگەن باتىرلارىمەن 1767 جىلى قىرعىز قولىنان قازا تاۋىپ، ولاردىڭ باستارىنان «كاللا مۇنارا» (شەكارانى انىقتايتىن) تۇرعىزىلعان. ب. سولتونويەۆ بۇل وقيعا قازاق-قىرعىزدىڭ قارىم-قاتىناسىن بۇرىنعى ستاتۋسىن قايتارۋ ءۇشىن بولدى دەپ تۇسىندىرەدى: «كىرگىزدى بۋكارا كىلىپ ءۇيرونۇپ كالگان كازاك كىرگىزدىن انجيان، الايدان كەليپ جەرينە ورنوشكوندو كازاككا كورسوتكون كوردۋگۋنا چىداي الباي ... كازاكتان جوگورۋدا ايتىلگان كوكجال باراك كەليپ، كىرگىز مەنەن سوگۋشكان».

قىرعىز بەن قازاق اراسىندا 1770 جىلى بولعان ەكىنشى قانتوگىس سوعىس ۇمبەتەي  جىرلارىندا كورىنىس تاپتى:

ايتقان ءسوزىڭ ەم ەدى،

جولىڭدى تەرىس دەمەدى،

قاي باقىتىڭ كەم ەدى،

ەل قورعانى كوپ ەدى

قالىپ پا ەدىڭ باتىر تابا الماي؟!

جاۋىڭنىڭ قانىن اعىزعان،

اۋزىڭنان بالدى تامىزعان،

بي مەن باتىر از بولىپ،

توسىرقاپ پا ەدىڭ شابا الماي؟!

اناۋ ءبىر جىلى اتتانعان،

اسكەردى قىرعىز قىرعاندا،

باسىنان وبا قىلعاندا

ول حاباردى ەل ءبىلىپ،

كوپ باتىرمەن سەن ءجۇرىپ،

كوزىڭنىڭ جاسىن كول قىلىپ.

قىسىلعان اسكەر باسىنىڭ،

قاسىنا بارىپ تۇرعاندا،

اقبوز اتتى شالعاندا،

موينىڭا كىسە سالعاندا،

باباي تۇكتى شاشتى ءازىز

ساۋاپ باتا العاندا،

تىلەۋىڭ قابىل بولعانىن،

باسىڭا قىدىر قونعانىن.

ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

ۇلى ساسكە بولعاندا،

جاساعان جاقسى جول بەرىپ،

جول بەرگەندە مول بەرىپ،

ويلاماعان ب ا ق بەرىپ،

قىرعىزدى ءتاڭىرىم قاق ءبولىپ

سادىر بالا بىتەم دەپ،

اتەكە سوعىس كۇتەم دەپ،

ءبىرى كونبەي بىرىنە،

سادىر كەتتى ءبولىنىپ.

سوعىسۋدان ءتۇڭىلىپ.

اتەكە سىندى جىرىقتىڭ،

قابىرعاسى سوگىلىپ،

شاپقاندا باتىر توگىلىپ،

قاراكەرەي قابانباي

قانجىعالى بوگەنباي،

سارى، بايان مەن ساعىنباي،

قىرماپ پا ەدى جاۋىڭدى

قۋانتپاپ پا ەدى قاۋىمدى

ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!

قازاقتىڭ اۋىز-ەكى اڭگىمەسىندە دە  قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسىنداعى سوعىستار ءبىرسىپىرا سيپاتتالعان: «سوندا سول سادىربالا ماقتانعان:- قازى مامەكتى الدىم، الىبەك-شولاقتى الدىم، كوكجال باراقتى الدىم، جالعىز كوزدى قاراقتى الدىم. «ارقادا ابىلاي دەگەن كارى سارت بار»- دەيدى. ونىسى ماعان نە قىلادى؟- دەپ.

ابىلاي حان بۇل ءسوزىن ەستىگەن سوڭ، ءۇش جۇزگە ۇران شاقىرىپ، ءيسى قازاق بولىپ: «قىل قۇيرىق!»- دەسىپ، اتتانىپ، شۋ مەن تالاستىڭ بويىنا بارىپ، سادىربالاعا ەلشى سالدى دەيدى:- قارا بولسا، قاتىنشا بۇعىپ قالسىن، حان بولسا، قاسقيىپ شىقسىن!- دەپ.

وندا سادىربالا:

• ماعان پالەن كۇن ماۋلەت بەرسىن، ءار تاپتان ءبىر جاقسى الىپ، ءوزىم كورىنىسكە بارايىن. تارتۋ-تارالعىمەن قوناقاسىسىن بەرىپ، قايىرايىن!- دەپ، جايىلىپ جاستىق، ءيىلىپ توسەك بولىپ قايىردى دا، قىرعىزعا: «جيىلسىن!»- دەپ، كىسى شاپتىرعان.

بۇلار بەيعام جاتقاندا، قارا قۇرتتاي قىبىرلاپ، قۇمىرسقاداي جىبىرلاپ، جالعىز كۇندە قىرعىزدىڭ ۇيىلىپ-توگىلىپ كەلىپ قالعانىن ءبىر-اق ءبىلىپتى. سوندا سوزاقتا «جالاڭ اياق ءاشدۇر»- دەگەن ءبىر اۋليە ديۋانا بار ەكەن، ابىلايدىڭ قوسىنىنا كەز بولعان ەكەن. جالاڭ اياق:

- بۇرىن ولاي جۇرسەم دە، بىلاي جۇرسەم دە، «مىناۋ تۇركىستاندا ءامىر تەمىر ورناتقان اق كۇمبەزدىڭ يەسى ازىرەتى سۇلتان عوي!»- دەپ، سوعان سىيىنىپ ءجۇرۋشى ەدىم. بۇرىنعىنىڭ: «مىڭ ولىدەن- ءبىر ءتىرى»- دەپ ايتقانى بار ەدى، كورسەت كەرەمەتىڭدى! – دەگەندە، جالاڭ اياق ءاشدۇر ايتىپتى:

- قىرعىز دەگەن جۇرتتى ديۋانالىقپەن ارالاپ جۇرگەنىمدە، ءوزىمنىڭ ماي باسقاندىعىمنان تۋعان لەپەس بالام ەدى سادىربالا. وعان قالاي ەندى قاھار قىلايىن؟!- دەپتى.

- ول ءبىر بالا دا، مىناۋ قازاق كوپ مۇرتىڭ عوي، ەل- جۇرتىڭ عوي! ءبىر بالا قالاي، كوپ قالاي؟!- دەگەندە

- قاپ، قاپ، «ءسوز تاپقانعا قولقا جوق!»- دەپ ەدى،- دەپ سۇق قولىن ءبىر ۇرتىنا تىعىپ، اۋزىمەن ءۇش اتىپتى.

      قىرعىز بىقپىرت، توپالاڭ تيگەن قويداي ۇيلىعىپ، ۇركىپ قاشىپ بەرىپتى دە، قازاق كوتىنەن قۋىپ، قارابالتا، سوقىلىقتىڭ اسۋىنا جەتكەنشە تالايىن قىرىپتى. سوندا قىرعىز: ايتەكە-جىرىق التى بالاسىمەن جولدا قىرعىن تاپقان ەكەن. سونان سوڭ قىرعىز جالىنىپ جالپايىپ، بىتىمگە كەلىپ، ءسارۋ دەگەن ءبىر تايپا ەلىن قازاققا «اق ۇيلىگە» بەرگەن ەكەن. قوس باسىنا ءبىر ءۇيلى قىرعىزدان ۇلەسىپ الىسىپ: «وسى كۇنگى ارعىن ىشىندەگى قىرعىزدار سول جولعى ولجا بولىپ ۇلەسكە تۇسكەندەر» دەسەدى».

1770 جىلعى شايقاس تۇرا وزەنىنىڭ جانىنا باستالىپ، شاتۋ اسۋىنان اسىپ، قىزىلسۋ مەن ءشامسىنىڭ شۋعا قۇيار ساعاسىنا دەيىن سوزىلدى. وسى ساعادا بولعان سوڭعى قاندى شايقاس "ءجايىل قىرعىنى" دەگەن اتاق الدى. قىرعىز ەلى قارابالتا سوقىلىق اسۋىنان بەرى اسپايتىن بولدى. ءجايىل دەگەن ادام اتەكە جىرىق دەپ اتالاتىن ماناپتىڭ قايىن اتاسى سوعىستا بىرنەشە ۇلىمەن بىرگە ءولدى. قىرعىننىڭ كۇشتىلىگى سونداي، كەي رۋ جارتىسىنان، كەي رۋ ۇشتەن بىرىنەن ايرىلدى. سولتى دەگەن ەلدىڭ تولقون دەگەن رۋىنان 40 ادام قالىپتى. قىرعىز توپالاڭ تيگەن قويداي ۇيلىعىپ قىرىلىپ قالىپتى. سوندا ايتەكە جىرىقتىڭ التى بالاسى قولعا ءتۇسىپ، قايىرىپ الۋعا جاراماعان. سادىر بالا باسىن ساۋدامەن ازەر ايىرىپ العان.

وسى قىرعىن سوعىستىڭ بولۋىنا سەبەپ قازاقتىڭ ءبىر قوسىنى التى شاھار ماڭىنا ساپار شەككەن نەگىزگى شارۋا ابىلاي ەلشىسى داۋلەتكەرەي سۇلتاندى جۇڭگو شەكاراسىنا جەتكىزىپ سالىپ قايتار جولدا قىرعىزدىڭ اسكەرىنە كەزدەسىپ قالادى. ىلە وزەنىنە جاقىن جەر بولعاندىقتان قازاقتار كوپ قىرعىزبەن سوعىسقاننان گورى ەلدەرىنە جەتىپ قالعاندى ءجون كورگەن. قىرعىزدار بولسا بۇلار قاشقار  جەرىنەن پايدامەن كەلە جاتىر دەپ ويلاپ سوڭىنان قالماي قۋا بەرىپتى.

شوقان بۇل وقيعا تۋرالى جازعان: «كايساكي بەجال. نەپرياتەل پرەسلەدوۆال يح دو رەكي يلي. كازاكي پەرەپراۆيليس ۆبورد. كيرگيز تەميردجان-باتىر ۋۆلەكشيس، زاشەل س مالىم چيسلوم ۋدالسوۆ، پرەسلەدوۆال يح نا كازاحسكيي بەرەگ  زا يلي. توگدا كاندجيگالينەس توماچا-باتىر، ۆيديا، چتو ماناپ ۋۆلەكسيا سليشكوم دالەكو ي نە يمەل توۆاريششەي، پوۆەرنۋل نازاد ي ۆوتكنۋل كوپە پود سامۋيۋ گرۋدينكۋ لوشادي س تاكوي سيلوي، چتو بلاگورودنگوە جيۆولتنوە رازوم سەلو نا زادنيە نوگي. ماناپ بىسترو سوسكوچيل س لوشادي ي بروسيلسيا نا سەرگەلينسا دجاۋلۋباي باتىرا؛ كاندجيگالينەس يسەت باتىر، ۋۆيديا وپاسنوست توۆاريششا، دال ۋدار كوپەم-ماناپ پوۆاليلسيا نا زەمليۋ. توماچا-باتىر، ون بىل نيزكوگو روستۋ، نو س ۆەليكوي دۋشوي، ون سەل نا نەگو ي راسپورول جيۆوت-ەتو بىل سوكول، زاتراۆيۆشيي لەبەديا.  بەلوە وبناەننە تەلو باتىرا وستالوس ۆ پولە، بەلايا پودوبنو بەلومۋ سازانۋ. ...كيرگيزى ۋۆيدەلي سمەرت ليۋبيموگو ماناپا، ناچالي پرەسلەدوۆات س ەششە بولەە وجەستوچەنەم. سەرگەلينەس دجاۋلۋباي بىل ۆزيات ۆ پلەن، سوشەل س لوشادي، چتوبى سترەليات، زاتەم بىلي ۆزياتى كازاحي ۋسەن-باتىر ي التاي، بايگوزى باتىر.

بايگوزى باتىر بىل ۆىبران پو جرەبيۋ، كاك جەرتۆا زا سمەرت ماناپا. ەگو سپروسيلي، كتو ۋبيل باتىرا ؟ ون وتۆەچال تۆەردو، يا نە حوچۋ بۋت دوكازچيكوم ني نا كوگو.

ەگو پوساديلي، وبراتيۆ ليسوم ك ۆوستوكۋ، وتمەريلي 40 شاگوۆ، ي بۋرۋت س دليننىم رۋجەم سەل ناپروتيۆ ي ناچال مەدلەننو ناۆروديت رۋجە.

سام بايگوزى راسسكازىۆال پوسلە، چتو رەشيتەلنو نيچەگو نە دۋمال ي نە بويالسيا: «زاۆيازاۆ كرەپكو نا گولوۆە، يا سيدەل، وجيدايا ۆىسترەلا، نو نە زامەچايا توگو، كوگدا برات پوكوينيكا پريشەل كو منە ي سكازال: «برات موي بىل شايت، يا ن حوچۋ كروۆي، تى كازاك سۆوبوجدەن».  «يا نە سموگ پودنياتسيا، كروۆ ۆ جيلاح سوۆەرشەننو وستانوۆيلاس، ي پوت گرادوم ليل س ليسا.». ون بىل ۆىمەنەن نگنا ودنوگو يز براتيەۆ تەميردجانا، بىۆشەگو ۆ پلەنۋ ۋ ابلايا، ي دجاۋلۋباي ۆشىەل س وبەششانيەم دوستاۆيت ۆىكۋپ. زا نەگو جيزنيۋ پورۋچيلسيا توۆاريشش پو پلەنۋ كازاح ۋسەن. ون پاس بارانوۆ ي چەرەز نەسكولكو مەسياسيەۆ پري بلاگوپرياتنوم سلۋچاە بەجال»(كوپەي ۇلى م.-ج. شىعارمالارى. پاۆلودار، 2013. 9 توم. – 121-122-بب.)..

         1779 جىلى ابىلاي الاتاۋعا سوڭعى جورىق جاسادى، بۇل قازاق حانىنىڭ ايبارى تۇگەل ازياعا جەتكەن ۋاقىتى.  ابىلايدىڭ سوڭىنان بۇل جولى جيىرما مىنان اسا  اسكەر ەردى.  قىرعىزدار ابىلايدى، سوڭىنا ەرگەن اسكەرىمەن قوناقجاي قارسى الدى. ەكى ەل ءبىتىستى، قىرعىز بيلىگىن ابىلايعا بەرمەككە كەلىستى. سونىڭ بەلگىسى رەتىندە تاڭداۋلى دەگەن ماناپتارىنىڭ وتباسىلارىنان اماناتقا ون وتباسىن الىپ كەلدى. ونىڭ بەسەۋىن حان ءوزىنىڭ اۋىلىنا الىپ قالسا، ۇشەۋىن شىڭعىس سۇلتانعا جانە باراق بالاسى بوكەيگە بەردى. ەكى قىرعىزدىڭ وتباسىن ابىلپەيىزگە بەردى.

ابىلاي ورتالىق ازيادا قالعان سوڭعى كوشپەلى ەلدەردىڭ باسىن ۋاقىتشا بولسا دا قوستى.

جامبىل ارتىقبايەۆ،

ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ، تاريح فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى