XXI عاسىردىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعى الەمدىك ءتارتىپتىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتقانىن ايقىن كورسەتتى. بۇرىن «تۇراقتى» دەپ ەسەپتەلگەن حالىقارالىق جۇيە ءقازىر داعدارىس جاعدايىندا. ۇلكەن دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكە اشىق فازاعا ءوتىپ، گەوساياسي، ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق تەكەتىرەس بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسا ءتۇستى. وسىنداي جاعدايدا قازاقستان سياقتى ورتا دەرجاۆا ءۇشىن سىرتقى ساياساتتاعى ءاربىر قادام ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە.

بۇگىنگى الەمدىك ساحنادا ءتورت نەگىزگى ويىنشىنىڭ ءرولى ەرەكشە بايقالادى: كۇشەيىپ كەلە جاتقان جۇڭگو، اگرەسسور ەل رەتىندە قابىلدانىپ وتىرعان رەسەي، الەمدىك ءتارتىپتى ساقتاۋعا تىرىسقان اقش جانە ىشكى السىزدىككە قاراماستان مورالدىق پوزيسيا ۇستاناتىن ەۋروپا. بۇل كۇشتەردىڭ ءوزارا قاتىناسى قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، ەكونوميكاسىنا جانە ەگەمەندىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

جۇڭگو: ءۇنسىز ەكسپانسيا جانە ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا

جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى سوڭعى جيىرما جىلدا الەمدەگى ەڭ جۇيەلى دامىعان دەرجاۆاعا اينالدى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – اشىق كونفرونتاسيادان قاشىپ، ەكونوميكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق ىقپال ارقىلى اسەر ەتۋى. جۇڭگو ءوز ساياساتىن «بەيبىت ورلەۋ»، «ارالاسپاۋ» جانە «ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك» ۇعىمدارىمەن سيپاتتايدى. الايدا بۇل ريتوريكانىڭ ارتىندا وتە ناقتى گەوساياسي ەسەپ جاتىر.

قازاقستان جۇڭگو ءۇشىن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەل. ول – «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ نەگىزگى ترانزيتتىك توراپتارىنىڭ ءبىرى، قىتايدى ەۋروپا جانە تاياۋ شىعىس نارىقتارىمەن بايلانىستىراتىن قۇرلىق جولى. سونىمەن قاتار قازاقستان ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار مەن شيكىزات كوزى رەتىندە دە ماڭىزدى.

جۇڭگو قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستا اسكەري قىسىم نەمەسە ساياسي تالاپ قويمايدى. ونىڭ ورنىنا نەسيە، ينۆەستيسيا، ءوندىرىس، لوگيستيكا جانە تەحنولوگيا ارقىلى ىقپالىن ارتتىرۋعا تىرىسادى. بۇل ءبىر جاعىنان ەكونوميكالىق مۇمكىندىك بەرسە، ەكىنشى جاعىنان ۇزاقمەرزىمدى تاۋەلدىلىك ءقاۋپىن تۋعىزادى. قىتايدىڭ نەگىزگى ماقساتى – سەرىكتەس ەلدەردى تىكەلەي باسقارۋ ەمەس، ولاردى ءوز ەكونوميكالىق ەكوجۇيەسىنە كىرىكتىرۋ.

قازاقستان ءۇشىن قىتايمەن بايلانىس – مۇمكىندىكتەر مەن قاۋىپتەردىڭ قاتار جۇرەتىن باعىتى. ينۆەستيسيا مەن ينفراقۇرىلىم قاجەت، الايدا ستراتەگيالىق سالالارداعى باقىلاۋ ۇلتتىق مۇددەگە ساي شەكتەلۋى ءتيىس.

رەسەي: السىرەگەن سايىن اگرەسسيۆتى بولا تۇسكەن كورشى

رەسەي فەدەراسياسىنىڭ ۋكرايناعا قارسى سوعىسى ونىڭ حالىقارالىق بەدەلىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. قازىرگى تاڭدا رەسەي الەمدە اگرەسسور مەملەكەت رەتىندە قابىلدانادى. بۇل تەك سانكسيالارمەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كورشىلەس ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىككە قاتىستى الاڭداۋشىلىعىمەن كورىنىس تابۋدا.

رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتى ۇزاق ۋاقىت بويى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى «تابيعي ىقپال ايماعى» رەتىندە قاراستىرىپ كەلدى. «رۋسسكيي مير»، «تاريحي ادىلەتتىلىك»، «ىقپال ايماعى» سياقتى ۇعىمدار رەسمي دەڭگەيدە سيرەك ايتىلعانىمەن، ساياسي ەليتانىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە ءالى دە بار.

قازاقستان ءۇشىن رەسەيمەن قارىم-قاتىناس – ەڭ كۇردەلى باعىتتاردىڭ ءبىرى. ەكونوميكالىق بايلانىس، تاريحي تاۋەلدىلىك جانە قاۋىپسىزدىك فورماتتارى بار. الايدا رەسەيدىڭ اسكەري اۆانتيۋرالارى ونىڭ ىشكى السىزدىگىن كورسەتەدى. تاريحي تاجىريبە كورسەتكەندەي، ىشكى داعدارىسقا تۇسكەن دەرجاۆالار سىرتقى ەكسپانسيا ارقىلى ءوز پروبلەماسىن شەشۋگە تىرىسادى.

سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن باستى مىندەت – رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى ەموسياسىز، پراگماتيكالىق جانە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جۇرگىزۋ. وداقتاستىق اۆتوماتتى قاۋىپسىزدىك كەپىلى ەمەس ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى.

اقش: الىستاعى، ءبىراق جۇيە قۇرۋشى كۇش

اقش قازاقستان ءۇشىن تىكەلەي اسكەري نەمەسە ساياسي ءقاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان جوق. ءبىراق ول – الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ، تەحنولوگيالىق ستاندارتتاردىڭ جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ نەگىزگى ارحيتەكتورى. اقش-تىڭ باستى ستراتەگيالىق ماقساتى – قىتايدىڭ شەكتەن تىس كۇشەيۋىنە جول بەرمەۋ جانە رەسەيدىڭ اگرەسسيالىق الەۋەتىن السىرەتۋ.

قازاقستان اقش ءۇشىن ەۋرازياداعى ماڭىزدى تەڭگەرىم نۇكتەسى سانالادى. الايدا اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا دەگەن ساياساتى تۇراقتى ەمەس: اكىمشىلىك اۋىسقان سايىن باسىمدىقتار دا وزگەرىپ وتىرادى. بۇل فاكتور قازاقستانعا اقش-تى ءابسوليۋتتى تىرەك رەتىندە قاراۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

سوعان قاراماستان، اقش پەن ىنتىماقتاستىق تەحنولوگيا، ءبىلىم، ينۆەستيسيا جانە ينستيتۋسيونالدىق دامۋ تۇرعىسىنان قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى.

ەۋروپا: قۇندىلىقتار مەن شەكتەۋلى ىقپال

ەۋروپالىق وداق سوڭعى جىلدارى ىشكى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ بولدى. قورعانىس سالاسىنداعى السىزدىك، ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىك جانە دەموگرافيالىق ماسەلەلەر ونىڭ گەوساياسي سالماعىن ازايتتى. دەگەنمەن ەۋروپا ءالى دە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار، قۇقىقتىق ستاندارتتار جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىندا ىقپالدى ورتالىق بولىپ قالا بەرەدى.

قازاقستان ءۇشىن ەۋروپا – قاۋىپسىزدىك كەپىلى ەمەس، ءبىراق دامۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى سەرىكتەسى.

تۇركى ەلدەرى: جاڭا گەوساياسي تىرەك پە؟

سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق ارەنادا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىقپالداستىعى ەرەكشە بايقالا باستادى. تۇركيا، قازاقستان، ازەربايجان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە باقىلاۋشى ەلدەر – ۆەنگريا مەن تۇرىكمەنستان – ورتاق تاريحي، مادەني جانە تىلدىك نەگىزگە سۇيەنىپ، جاڭا ساياسي-ەكونوميكالىق پلاتفورما قالىپتاستىرۋدا.

الايدا، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اسكەري بلوك ەمەس، يدەولوگيالىق وداق تا ەمەس، ءبىراق گەوساياسي تەپە-تەڭدىك قۇرالىنا اينالىپ كەلەدى.

تۇركيا بۇل كەڭىستىكتە جەتەكشى رولگە ۇمتىلىپ وتىر. ول ناتو مۇشەسى بولا وتىرىپ، رەسەيمەن دە، قىتايمەن دە، باتىسپەن دە ءتىل تابىسا الاتىن ەرەكشە پوزيسياعا يە. ازەربايجاننىڭ قاراباقتاعى جەڭىسى تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ پراكتيكالىق ماڭىزىن كورسەتتى.

قازاقستان ءۇشىن تۇركى الەمى: رەسەيگە بالاما ستراتەگيالىق باعىت، قىتايعا قارسى ەمەس، ءبىراق تەڭگەرىم قۇرالى، باتىسپەن ديالوگتى كۇشەيتەتىن كوپىر.

قازاقستان ءۇشىن باستى ساباقتار مەن باسىمدىقتار

قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا قازاقستان ءۇشىن بىرنەشە ستراتەگيالىق قاعيدا ايقىن كورىنەدى:

بىرىنشىدەن، كوپۆەكتورلى ساياسات بۇرىنعىدان دا ناقتى ءارى ەسەپكە نەگىزدەلگەن بولۋى ءتيىس. بۇل تەك دەكلاراسيا ەمەس، كۇندەلىكتى ساياسي پراكتيكا. قازاقستان ءبىر ورتالىققا تاۋەلدى بولماي، ءتۇرلى كۇشتەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ءوز پايداسىنا شەبەر پايدالانا الۋى قاجەت.

ەكىنشىدەن، قىتايمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتا وتىرىپ، ستراتەگيالىق تاۋەلدىلىككە جول بەرمەۋ ماڭىزدى. ينۆەستيسيا مەن تەحنولوگيا قاجەت، الايدا ۇلتتىق ءوندىرىس، كادرلىق الەۋەت جانە شەشىم قابىلداۋ دەربەستىگى ساقتالۋى ءتيىس.

ۇشىنشىدەن، رەسەيمەن قارىم-قاتىناستا تاريحي يلليۋزيالاردان ارىلىپ، ەگەمەندىك پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ قاجەت. پراگماتيزم، سالقىنقاندىلىق جانە حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارى بۇل باعىتتاعى نەگىزگى باعدار بولۋى ءتيىس.

تورتىنشىدەن، تۇركى ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كۇشەيتۋ قاجەت. تۇركيا، ازەربايجان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە باسقا دا تۇركى مەملەكەتتەرىمەن ساياسي، ەكونوميكالىق، لوگيستيكالىق جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىقپالداستىق قازاقستان ءۇشىن سىرتقى قىسىمداردى تەڭگەرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولا الادى. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى – بالاما ەمەس، ءبىراق گەوساياسي تەپە-تەڭدىكتى ساقتايتىن تىرەك.

بەسىنشىدەن، اقش پەن ەۋروپامەن تەحنولوگيا، ءبىلىم جانە ينستيتۋسيونالدىق دامۋ باعىتىندا سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋ قاجەت. بۇل قازاقستاننىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ، باسقارۋ ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

التىنشىدان، ەڭ باستى فاكتور – ىشكى تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق قۋات. ءالسىز ەكونوميكا مەن بولىنگەن قوعام ەشقانداي سىرتقى ساياساتتى ءتيىمدى ەتە المايدى. ۇلتتىق بىرلىك، ءادىل الەۋمەتتىك ساياسات جانە ەكونوميكالىق ءارتاراپتاندىرۋ – ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ وزەگى.

قورىتىندى

قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا گەوساياسي داۋىلدىڭ ورتاسىندا تۇر. بۇل – ءقاۋىپ تە، مۇمكىندىك تە. ەلدىڭ بولاشاعى سىرتقى كۇشتەردىڭ شەشىمىنە ەمەس، ءوز ىشكى دانالىعى مەن ستراتەگيالىق تاڭداۋلارىنا بايلانىستى.

جۇڭگو كۇشەيىپ كەلەدى، رەسەي اگرەسسيا ارقىلى السىرەگەنىن جاسىرۋدا، اقش پەن ەۋروپا ءوز مۇددەسىن قورعاۋدا. وسى كۇردەلى ورتادا تۇركى الەمى بىرتىندەپ جاڭا گەوساياسي فاكتورعا اينالۋدا.

قازاقستان ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – وسى كوپقىرلى الەمدە ءوز ەگەمەندىگىن ساقتاپ قانا قويماي، تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزىمدى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ.

بۇل – تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى ەڭ جاۋاپتى تاريحي سىناقتاردىڭ ءبىرى.