11 ناۋرىز كۇنى استانادا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ، ساياساتتانۋشىلاردىڭ، اكادەميالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ، جۋرناليستەر مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «كونستيتۋسيالىق رەفورما جانە قوعامدىق ديالوگ: كەلەشەككە باعدار» اتتى ساراپتامالىق الاڭ وتىرىس ءوتتى.

قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن جانە تۇراقتى مەملەكەت ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ينستيتۋسيونالدىق وزگەرىستەردى تالقىلادى. قوعامنىڭ بىلىمگە نەگىزدەلگەن دامۋى، يننوۆاسيالار جانە ازاماتتاردىڭ سيفرلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.

العاشقى پانەلدىك سەسسيا جاڭا كونستيتۋسيا ينستيتۋتتارىنا ارنالدى. سەسسيا مودەراتورى ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم بولدى. پىكىرتالاس بارىسىندا ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىنداعى ينستيتۋسيونالدىق وزگەرىستەردى جانە ولاردىڭ ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپالىن قاراستىردى.

ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتاريەۆ كونستيتۋسيالىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ينستيتۋسيونالدىق نەگىزدەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.

– سونىمەن قاتار جاڭا كونستيتۋسيا شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قوعامنىڭ قاتىسۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. حالىق كەڭەسىن، قوعامدىق كەڭەستەردى، جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ جيىندارى مەن باسقوسۋلارىن قامتيتىن قوعامدىق ديالوگ پەن ساراپتامانىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسى قالىپتاسۋدا، – دەپ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى ساراپشى.

كونستيتۋسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى مارات شيبۋتوۆ جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىنىڭ ازاماتتاردىڭ ساياسي ومىرگە قاتىسۋىن قالاي كەڭەيتەتىنى تۋرالى تالداۋ ۇسىندى.

– «قۇرىلتايداعى پارتيالىق وكىلدىكتىڭ كەڭەيۋى جانە قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ ءرولىنىڭ ارتۋى ساياسي وكىلدىكتىڭ نەعۇرلىم تەڭگەرىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرادى. بۇل شەشىم قابىلداۋ پروسەسىنە قوعامدىق جانە ساياسي اكتورلاردىڭ كوبىرەك قاتىسۋىنا ىقپال ەتىپ، ساياسي جۇيەنىڭ ينستيتۋسيونالدىق تۇراقتىلىعىن نىعايتادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى م. شيبۋتوۆ.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان نەگىزگى زاڭ جوباسى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.

– قۇجاتتا جەكە تۇلعانى قورعاۋدىڭ ءبىرقاتار جاڭا تەتىكتەرى بەكىتىلەدى. ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋسيالىق سوتقا جۇگىنۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ، ادۆوكاتۋرانىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ، سونداي-اق حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلاتىن «ميراندا ەرەجەسىنە» ۇقساس قۇقىقتىق نورمالاردى ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بۇل ەرەجە ۇستالعان ادامدارعا ولاردىڭ قۇقىقتارىن مىندەتتى تۇردە ءتۇسىندىرۋدى كوزدەيدى، – دەپ اتاپ ءوتتى ا. قۇسپان.

ساياساتتانۋشى تالعات قالييەۆ ءوز سوزىندە كونستيتۋسيالىق رەفورما تۇراقتىلىعى كوبىنە جەكە تۇلعالىق فاكتورعا سۇيەنگەن ساياسي جۇيە مودەلىنەن ەرەجەلەرگە، راسىمدەرگە جانە وكىلەتتىكتەردىڭ تەڭگەرىمىنە نەگىزدەلگەن نەعۇرلىم ينستيتۋسيونالدىق جۇيەگە كوشۋ ءۇردىسىن كورسەتەتىنىن ايتتى.

«ءادىل ءسوز» ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى قارلىعاش جامانقۇلوۆا جاڭا كونستيتۋسيانىڭ وزەگىن قۇندىلىقتار، سونىڭ ىشىندە قوعامدىق ديالوگ پەن ءسوز بوستاندىعى قۇندىلىقتارى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى.

– بىزدە ءسوز بوستاندىعى بار ەكەنىن، سەنزۋراعا تىيىم سالىنعانىن بىلەمىز. ياعني پليۋراليزم كەڭىستىگى قامتاماسىز ەتىلگەن، بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەرگە ءارتۇرلى كوزقاراسپەن قاراۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل قوعامدىق ديالوگقا قاتىستى بارلىق ينستيتۋتتارعا دا تارالادى، – دەدى قوعام بەلسەندىسى.

جۋرناليست جانە ساراپشى نۇربەك ماتجاني ءسوز بوستاندىعى مەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرىنە توقتالدى.

– جاڭا كونستيتۋسيا ءار ادامنىڭ ءوز كوزقاراسىن ەركىن ءبىلدىرۋ قۇقىعىن بەكىتەدى، سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن، سونداي-اق جەكە ءومىرىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن دە قاراستىرادى، – دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

ول نەگىزگى كەپىلدىكتەردىڭ قاتارىندا سەنزۋراعا تىكەلەي كونستيتۋسيالىق تىيىم سالىنۋىن، سونداي-اق عىلىمي، تەحنيكالىق جانە كوركەم شىعارماشىلىق ەركىندىگىنىڭ بەكىتىلۋىن اتاپ ءوتتى.

ءبىلىم بەرۋ، يننوۆاسيالار جانە سيفرلىق قۇقىقتار ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەكىنشى پانەلدىك سەسسيانىڭ مودەراتورى ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆ بولدى. قاتىسۋشىلار كونستيتۋسيالىق رەفورمانىڭ ادامي كاپيتالدى، عىلىمدى، يننوۆاسيالاردى جانە سيفرلىق ورتانى دامىتۋعا ىقپالىن تالقىلادى.

سەسسيا بارىسىندا ساياساتتانۋشى عازيز ابىشيەۆ جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىندا مەملەكەتتىڭ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتىن بەكىتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.

– «بۇل ەرەجەلەر ار-وجدان بوستاندىعى مەن زايىرلى مەملەكەت قاعيداتى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا، سونداي-اق ءدىندى ساياساتتاندىرۋدىڭ الدىن الۋعا جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان»، – دەپ اتاپ ءوتتى ع. ابىشيەۆ.

Maqsut Narikbayev University پروفەسسورى مارات احمادي قازىرگى جاعدايدا ادامي كاپيتالدىڭ باستى ستراتەگيالىق رەسۋرسقا اينالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، كونستيتۋسيادا عىلىمدى، ءبىلىم بەرۋدى جانە يننوۆاسيالاردى دامىتۋ باسىمدىقتارىن بەكىتۋ قازاقستاننىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسىنا كوشۋىنە جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ينستيتۋسيونالدىق نەگىز قالىپتاستىرادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك تەحنولوگيالىق سەرپىلىس وڭىرلىك، گەوگرافيالىق، تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى كۇشەيتىپ، بەلگىلى ءبىر تەڭگەرىمسىزدىكتەر تۋعىزعانىن ايتتى.

– وسىعان بايلانىستى يننوۆاسيالار، ادامي كاپيتال، ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەلەرىنىڭ جاڭا كونستيتۋسيانىڭ نەگىزگى ماندەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ، ونىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى مەن بازالىق قۇندىلىقتارى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىرعانى مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش، – دەپ اتاپ ءوتتى س. نۇربەك.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكييەۆا جاڭا كونستيتۋسيا جوباسى ادام مەن بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى.

– «قۇجاتتا وتباسىنى، انا مەن بالانى قولداۋدىڭ قوسىمشا كەپىلدىكتەرى بەكىتىلىپ، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ادامعا باعىتتالعان سيپاتى ايقىن كورسەتىلەدى»، – دەدى دينارا زاكييەۆا.

وسىعان ۇقساس پىكىردى Bilim Group كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى راۋان كەنجەحان ۇلى دا ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، XXI عاسىردا قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى – ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى

– «ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاسيالاردى دامىتۋ ءبىلىم قوعامىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى، ول تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باستى كوزىنە اينالادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى راۋان كەنجەحان ۇلى.

ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتايەۆ قازىرگى كونستيتۋسيا تەك قۇقىقتىق قانا ەمەس، سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق فۋنكسيانى اتقاراتىنىن، ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك دامۋدىڭ قۇندىلىقتىق اياسىن انىقتايتىنىن ايتتى.

ساراپتامالىق پلاتفورما قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋسيا قازاقستاننىڭ ءارى قارايعى دامۋىنىڭ ينستيتۋسيونالدىق جانە قۇندىلىقتىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىراتىنىن، ونىڭ ادام قۇقىقتارىن نىعايتۋعا، ءبىلىم قوعامىن دامىتۋعا جانە مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن جاھاندىق وزگەرىستەر جاعدايىندا ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.