عالىم قاليبەك ۇلى
1963 جىلى 29 ناۋرىزدا تۋعان.
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ «التىن قالام» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى. الەمدىك ونەر جانە مادەنيەت اكادەمياسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى
«شەرلى دومبىرا» (1997 ج.)، «ءومىر-اي!...» (2003ج.)، «توقيناق» (2003ج.)، «اق كەربەز» (2011ج.)، «ءۇش توعىس» (2013ج.)، «اق كوكە» (2021ج.)، «شەگەن» (2023 ج.) قاتارلى كىتاپتارى جارىق كورگەن.
 
 باقىتتى ءولىم
 
– رىزدىق قايتىس بولىپتى.
– قوي-ەي؟!
– قۇدايعا راس.
– استاپىراللا!
قاجى بەتىن سيپادى.
–​مۇرناعى كۇنى جولىققاندا ساپ-ساۋ ەدى، اياق استىنان كەتكەنى-اي، ءا! نەدەن؟
– بالا-شاعاسىمەن بىرگە تاماعىن ءىشىپ، ءازيمان جەڭگەيگە: «باسىم كوتەرتپەي تۇرعانى، توسەك سالىپ بەرشى»، - دەپتى. ءازيمان توسەگىن  سالىپ، ەسىگىن سىرتىنان بوس جاۋىپتى. ءبىر كەزدە «ءازيمان!» دەپ ايعاي سالىپتى. جەتىپ بارسا، جاستىعىنا سۇيەنىپ  وتىرعان قالپى ءجۇرىپ كەتىپتى دەيدى.
–​ميىنا قان كەتكەن عوي.
– سولاي شىعار!
قاجى وزەگىن ورتەگەن وكسىكتى سىرتقا شىعارماي «ۋھ!»دەپ اۋىر كۇرسىندى. كوزىن جۇمىپ مۇلگىپ وتىردى دا:
–​قۇلىنىم-اي! - دەپ ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردى. كوز جاسى تىرس-تىرس تامىپ، باياۋ سىرعىپ بارا جاتتى.
جامانات حابار جەتكىزگەنى ءۇشىن ءوزىن كىنالى ساناعان سادەن قاجىنىڭ بەتىنە تۋرا قاراي الماي، قولىنا ىلىنگەن شىرپىمەن اياعىنىڭ ۇشىن شۇقي بەردى.
–​ەستىرتكەن كىسىدە جازىق جوق، ەستىگەن قۇلاق جازىقتى، - دەدى قاجى كەمسەڭدەپ، – ازامات ەدى، ەر ەدى! امال قانشا، جاس كەتتى! كارى ولەتىنىن، جاس ولەتىنىن ءبىر اللا بىلەدى، توقسانعا كەلىپ، تومارداي بولىپ وتىرعان ءتۇر  مىناۋ، جامان -جاۋتىكتى نە قىلسىن، قۇدايعا دا جاقسى ادام كەرەك. قاپ، قاپ-اي!
سادەن باسىن كوتەرىپ قاجىنىڭ جۇزىنە قارادى. تارتىلعان قاينارداي شۇڭىرەيگەن كوزدىڭ قوس جانارى لايلانىپ تۇر، بىلتەسى بىتكەن شامداي ءالسىز، نۇرسىز. شاپاعى بىتكەن كۇننىڭ الاۋىنداي قىپ-قىزىل.
– اربانى جەك!
سادەن ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ، ات قوراعا بەتتەدى.
قاجى الدىنا اربا كەلگەنشە ۇيەڭكىنىڭ تۇعىلىندا بۇكشيىپ ەگىلىپ ۇزاق وتىردى. رىزدىقتىڭ بەينەسىن ەلەستەتتى كوز الدىنا. وسى بالاعا «رىزدىق» دەپ ات قويىپ ەم، وقىدى-توقىدى، اۋىلعا باس بولدى. كىسىگە زارەدەي ءزابىرى جوق اڭقىلداعان جان ەدى، وتىز جەتى  – مۇشەلىندە كەتكەنى، قۇدىرەت-اي، قىرشىن عوي، قىرشىن!
ءوزىنىڭ تىم ۇزاق جاساعانىنا نالىدى. بۇل ومىرگە كىم كەلىپ، كىم كەتپەدى. كىمنىڭ قۋانىشىنا ورتاق بولمادى بۇل قارت، كىمدى قارا جەردىڭ قوينىنا سالمادى بۇل قارت. ابدەن قاجىدى، قۇزعىن سەكىلدى ۇزاق جاساعانى ءۇشىن ءوزىن-وزى جەك كورىپ كەتتى. جانىنداي جاقسى كورەتىن رىزدىق جيەنىنە توپىراق سالاتىنىن ويلاعاندا، مارقۇمنىڭ ۇلارداي شۋلاعان بالا-شاعاسىن جۇباتاتىنىن ويلاعاندا بەك قورلاندى.  كەمپىرى كەتكەلى دە، بەس بالاسىن ءوز قولىمەن و دۇنيەگە اتتاندىرعالى دا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. باياعىدا-اق ولە سالاتىن ءجون كەلگەن، قۇدايدان اق بۇيرىق ءولىم كەلمەسە، بۇل نە ىستەسىن؟ وسى وڭىردە توقساننان اسىپ، جالعىز جۇرگەنىنە زىعىرى قاينايدى. بىرگە تۋىپ، بىرگە جاساعانداردىڭ ءبارىن ءوز قولىمەن  باۋىزداپ كومگەندەي-اق بەتىمەن جەر باسادى. انەۋ قىراتتا جىپىرلاپ جاتقان قالىڭ بەيىتكە قاراۋدان ۇيالادى. ەسكى زيرات الىستا. وسى  بەرتىنگە دەيىن تاپ-تاقىر توبە بولاتىن، جەر تارىلىپ بارا ما، قايدام، ينە شانىشار ورىن قالماي بارادى. بۇل ولسە، توبەنىڭ باسىندا ءبىرىنشى بولىپ مولاسى تۇرار ەدى. تىرىلەر الدىمەن وسىنىڭ باسىنا كەلىپ قۇران وقىر ەدى، ولاي بولمادى. ءالى ءجۇر سوپايىپ. دۇنيەنىڭ قورلىعى – مىناۋ جۇرتتىڭ ەڭ سوڭىنان ولەم بە دەپ قورقادى.
باياعىدا جاسى جۇزدەن اسقان ءبىر قاريا اھ ۇرىپ جىلايتىن كورىنەدى. «اۋ، اقساقال، نەسىنە جىلايسىز، شوبەرە-شوپشەگىڭىزدىڭ قىزىعىن كوردىڭىز، سىزدە نە ارمان بار!» دەسە، «ە، قاراعىم-اي، سىرلاساتىن ءبىر كىسى جوق قوي» دەيدى ەكەن. سول ايتقانداي، قاجىنىڭ جايىن بىلەتىن ءبىر پەندە قالمادى. جاپاندا وسكەن جالعىز اعاشتاي، سايىن دالادا مۇنارتىپ كورىنەتىن دارا شىڭداي، كولدەنەڭ كوزگە كۇيىك بوپ جالعىزدان-جالعىز بۇل ءجۇر. جاسى كىشى «اتا» دەسە، جاسى ۇلكەنى «قاجى» دەيدى. ازان شاقىرىپ قويعان اتىن ەت قۇلاعىمەن ەستىمەگەلى قا-شان! ازىلدەسەتىن جەزدە-جەڭگەلەرى، قالجىڭداساتىن بالدىزدارى جوق، ءبىر شىنى شايدى شۇيىركەلەسىپ ىشەتىن  كەمپىر-كەشەك جوق، اعايىنعا سىيى بار، وزىنە-وزى ءقادىرسىز بىرەۋ.
كەرتورى اربانى ەرىنە سۇيرەتىپ كەلەدى. جانۋاردىڭ جەلىسى جوق، قۇر اياڭ. قارتتىڭ كارى دوسى كەزىندە بايگە بىتكەننىڭ الدىن بەرمەيتىن جەلقانات-جۇيرىك ەدى، ەندى مىنە قاجىعان، ارىق-جابى. قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتكەن بۇتارتار كەرىك. ارعى تەگى كەرقۇلان ەكەنىن الدەقاشان ۇمىتقان، تەكتىلىكتەن ادا.
– ءاي، سادەن، – دەدى قاجى اۋىر ويدان ارىلىپ، – وسى تىلەۋبەردىنىڭ جەسىرى قايدا؟
– اياگوزدى ايتاسىز با؟
– ە، قايدان بىلەيىن!
– بايعا ءتيىپ كەتكەن.
– بالالارىن كايتتى؟
– ءقايتۋشى ەدى، شەشەسىنە تاستادى.
– وزىندە مي جوق قاتىن ەكەن!
– ونى نەگە سۇرادىڭىز؟
– جاي، انشەيىن.
قاجىنىڭ سۇراعانا  قايران قالدى. شال استىعا توسەلگەن ءشوپتىڭ ۇستىندە ءبىر بۇيىرلەپ جاتىر. ساقالىن ساۋمالاپ، نۇرسىز جانارىن الىسقا قادايدى. ۇشى-قيىرسىز ءبىر ويدىڭ جەتەگىندە.
ەكى ءۇيدىڭ  اراسى ەكى بەلدىڭ ار جاق-بەر جاعى. كەرتورىنىڭ كەسىرىنەن ميمىرتتاپ ءالى كەلەدى. كۇزدىڭ قارا سۋىعى دەنەنى قاريدى.
– ءاي، سادەن!
– اۋ!
– وسى كىم قايدا ءجۇر؟
– كىم؟
– كىم الگى؟ وي الگى قاتىراننىڭ قارىنداسى كىم ەدى؟
– ە، كامشات اپا ما؟
– يا، ءيا!
– قايتىس بوپ كەتتى عوي.
– قاشان-ەي؟
– الدىڭعى جىلى. ءسىزدى قىرقىنا اپارىپ ەدىم عوي.
– سولاي ما؟ باسە، نەعىپ كورىنبەي كەتتى دەسەم!
سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ اينالا-توڭىرەكتى نۇسقاي سويلەدى قاجى:
– كەزىندە مىنا جەر يت تۇمسىعى وتپەيتىن نۋ توعاي بولاتىن. انەۋ جەردەن وزەن اعاتىن. نەگە ەكەنىن يت ءبىلىپ پە، ارناسى بۇرىلىپ كەتتى. انەۋ دوڭدە ءۇيىمىز وتىراتىن. انەۋ جاقتا... ويباي، بەلىم-اي، بەلىم! جامباس شىداتپايدى. ادام ۇيدەن شىقپاعان سوڭ انشەيىن ۇيكۇشىك بوپ، شاۋ تارتىپ قالادى ەكەن عوي...
شال ءبىردىڭ باسىن ايتىپ، ءبىردىڭ سوڭىنا كەتتى.
– توعىز قىز، ءبىر ۇل ەدىك، - دەدى شال، – جارتىسى اشتىقتا قىرىلدى. قالعانى ىلگەرىندى-كەيىندى ءولدى. مەن قالدىم سوڭدارىندا. سوعىستان دا امان ورالدىم. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ەركەك كورمەگەن  ەدىم، جاندارىن سۇيرەتىپ كەلدى. قۇدانىڭ قۇدىرەتى، بوراعان وقتىڭ استىندا ءجۇرىپ ءبىر جەرىم جارالانباي جەتتىم ەلگە. ءبىر عاسىر دەگەن، سادەن-اۋ، بىتپەيتىن، تاۋسىلمايتىن ۋاقىت ەكەن -اۋ! ءتىپتى جۇمىر جەر جارالعالى بەرى ءتىرى كەلە جاتقاندايمىن. بۇل دۇنيەدەن مىڭ مارتە ءتۇڭىلدىم. ءبىر جولى اسىلىپ ولمەك تە بولدىم. ولە المادىم. «سۋ ىشەرلىگىڭ بار، ءدام-تۇزىڭ بىتپەگەن ەكەن» دەستى جۇرت. نە دەگەن بىتپەيتىن ءدام-تۇز، جەگەن تالقاننىڭ دا بىتەر كۇنى بولماي ما، جارقىنىم-اۋ؟! كەمپىرىم دە، بالالارىم دا كۇتە-كۇتە شارشاعان شىعار. جۇماعىن ۇردىم، توزاعىنىڭ ەسىگىن ءبىر اۋىق اشسا عوي، ءدال ءقازىر كەتەر ەم. قاجىدىم يت تىرلىكتەن...
شال اۋىر كۇرسىندى. شەكەسىن شەڭبەكتەپ ءۇنسىز وتىردى دا ءبۇي دەدى:
– قايران جاستىق-اي! وسى رىزدىقتاي كەزىمىز، وڭشەڭ زىڭگىتتەي جىگىتتەر ءبىر-بىر مىقتى ات ءمىنىپ سايلانىپ قىتايعا وتتىك. ۇمىتپاسام سارىولەڭ دەگەن جەر-اۋ دەيمىن، ءبىر ءۇيىر جىلقىنى قۋىپ الا جونەلدىك. جىلقىشى جىگىت وكشەلەي قۋىپ جەتكەندە ايقاسا كەتتىك. ءوزى دە ءبىر قارىمدى جىگىت ەكەن. ءاپ دەگەنشە، ەكى-ۇشەۋىمىزدى قالپاقتاي ۇشىردى. ءىستىڭ ناسىرعا شابارىن ءبىلىپ، شالما تاستاپ، بايلاپ-ماتاپ سويىلعا جىقتىق تا، جىلقىلاردى ايداپ تايىپ تۇردىق. ءولى-تىرىسىن ءبىر قۇداي بىلەدى. قۋعىنشى كەلەر مە ەكەن دەپ بىرەر كۇن كۇتتىك، كەلمەدى. ودان سوعىس باستالىپ كەتتى. بىرەۋگە مال قايعى، بىرەۋگە جان قايعى زامان تۋدى. الگى ءۇيىردى «قىتايدىڭ ءۇيىرى» دەپ اتادىق، سونىڭ تۇقىمى عوي مىنا  جامان كەرتورى. بىرگە جۇرگەن جىگىتتەردەن بىرەۋى قالعان جوق. اجال جەتسە، نە قايلا بار، ءبارى ءولدى. ولمەي جۇرگەن مەن قاقباس، جالماۋىز شال دەگەندە، مىنا مەن سياقتىنى ايتاتىن كورىنەدى... وزگە ولسە دە، رىزدىق ولەدى دەپ كىم ويلاعان. ءازىلى قانداي ەدى، جاتىپاتار مىسقىلى قانداي ەدى، «ناعاشى» دەپ كۇلكىگە قارىق قىپ كەتەتىن، مارقۇم. ەنەڭدى ۇرايىننىڭ جىندىلىعى دا وزىنە جاراساتىن. قايتەيىن -اي، قىرشىن كەتتىڭ-اي، قۇلىنىم، قىرشىن كەتتىڭ!
قاجى كوز جاسىنا يە بولا المادى. ەكى يىعى سەلكىلدەپ، ساقالى دىرىلدەپ كەتتى.
قاجىنىڭ قان جىلاعانىنا سادەننىڭ جۇرەگى ەزىلدى.
– سابىر ەتىڭىز، اتا! ماعان دا وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق. اعا ورنىنداعى اعامداي بولعان جىگىت  ەدى، بالالارىنا قيىن بولدى. ءازيمان بايعۇس تىرىدەي ولەتىن بولدى-اۋ! كەشە تاڭەرتەڭ كورگەنىمدە جۇگىرىپ ءجۇر ەدى، «ەرتەڭ ۇيگە كەل، قوناقتارمەن بىرگە بول» دەپ ەدى اڭقىلداپ.  ەسىمبەكتەن ەستىدىم، حابارىن سول ايتتى: «تىزگىن ۇشىمەن بار دا قاجىنى الىپ كەل!» دەپ، كەلگەن بەتىم سول. اعامداي بولعان جىگىت ەدى... امال نە!
وكسىگىن  باسا الماي وكىرىپ جىبەردى.
بۇلار رىزدىقتىڭ ۇيىنە زورعا جەتتى. ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتى ابىر-سابىر، ازان -قازان، ۋ-شۋ.
سادەن قاجىنى قولتىقتاپ ۇيگە ەنگىزدى. داۋىس سالعان ايەلدەردىڭ زارلى ءۇنى ساي-سۇيەكتى سىرقىراتادى. قاجى تورگە شىعىپ وتىردى دا، داۋسى دىرىلدەپ ءوزىن توقتاتا الماي ەڭىرەپ قويا بەردى. قاسىنداعى شوقشا ساقالدى شال قاجىعا باسۋ ايتتى:
– اقساقال، سابىر ەتىڭىز. كەشەدەن بەرى ەل ءسىزدى كۇتىپ وتىر...
قاجى بويىن تەز جيناپ، تىك وتىردى.
... رىزدىقتى ارۋلاپ جەرلەگەن سوڭ قاجى قۇران-حاتىم ءتۇسىرىپ ءۇش كۇن جاتتى. الگى شوقشا ساقالدى كىسى دە قۇران-شاريفكە جۇيرىك ەكەن. ەكەۋلەپ قۇران اۋداردى. كەتەتىن كۇنى ەسىك الدىندا وڭاشا وترىستى. اتى – نۇريسلام ەكەن.
– وڭىڭە قاراسام جاس، ساقالىڭا قاراسام ءبىراز جەرگە كەلگەن سەكىلدىسىڭ، - دەدى قاجى.
– الپىستان استىق.
– بالا ەكەنسىڭ.
– قايداعى بالا، شال بولدىق قوي.
– ەسكىشە وقىپ پا ەڭ؟
– ۇلكەندەردەن ۇيرەنگەنىم بار.
– قايدا تۇراسىڭ؟
– قىتايدا.
– رىزدىققا قالاي تۋىسسىڭدار؟
– اكەسىمەن نەمەرەلەسپىز.
– ە-ە...
– ءوزىڭىز قىتايعا بارىپ پا ەدىڭىز؟
– ەرتەدە، جاس  كۇنىمدە ءبىر بارعانمىن.
       – ە-ە...
– جاس كەتتى - ءا؟
– قىرشىن. دەگەنمەن، شەشەسى، اپەكە-قارىنداسى، ەنەسى، جۇبايى جوقتاۋ ايتىپ وتىرعان دەگەن دە ءبىر عانيبەت ەكەن...
– ءتايت!
– كەشىرىڭىز، اقساقال... ونى ايتىپ وتىرعانىم، باياعىدا قىتايدا «مادەني توڭكەرىس» دەگەن بولعانىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟ «شەتەلدە، سابەتتە تۋىسقاندارى بار،  قاشىپ كەتەدى» دەپ شەكارانىڭ تۇبىنەن  جەر تۇبىنە ءبىر-اق ايداعان ءبىزدى. كورمەگەنىمىز جوق. شەشەم سول جىلدارى قايتىس بولدى. ءبىر اتادان جالعىز تۇياقپىن، جاسپىن. ءوزىم شەشەمدى جۋىندىرىپ-شايىندىرىپ، كەبىندەپ وڭ جاققا جاتقىزىپ قويدىم، ۇيدە ءتىرى جاننان  جالعىزبىن. كورشى-قولاڭ ءبىزدىڭ  ەسىكتەن سىعالامايدى، سىعالاسا باستارىنا بالە تابادى. زاڭ سولاي، ءتارتىپ سولاي. تۇنىمەن جىلاپ وتىردىم، اندا-ساندا شەشەمنىڭ بەتىن اشىپ قاراپ قويامىن. قولدان كەلەر شارا جوق، جۇباتاتىن كىسى جوق. جەرگە جارىق تۇسكەندە كەتپەن-كۇرەگىممەن قوسا شەشەمدى قول شاناعا سالىپ سۇيرەتىپ وتىرىپ قالا شەتىندەگى زيراتقا اپارىپ، كەشكە دەيىن جەر قازدىم. قىستىڭ كۇنى، جەر توڭ. ءوزىم جانازاسىن شىعارىپ، ارۋلاپ كومدىم. ۇيىلگەن توپىراققا قاراي-قاراي ەڭىرەپ ۇيگە قايتتىم. جەتىسىن، قىرقىن، جىلدىعىن ءوزىم وتكەردىم. كوڭىل ايتقاندار دا سىبىرلاپ وڭاشادا عانا كەزدەسەدى. سىرتىمىزدان كۇزەت بار، جازا لاگەرىندە ەڭبەك ەتەمىز. سونداي دا كۇندەر ءوتتى باسىمىزدان. ونىڭ قاسىندا مىنانداي ءولىم – باقىتتى ءولىم عوي، شىركىن! جوقتاۋ دەگەن دە ءبىر كەرەمەت دۇنيە ەكەنىن ەندى ءتۇسىندىم.
– كورمەگەندەرىڭ جوق ەكەن-اۋ!
– ون جىل جازا لاگەرىندە اۋىر جۇمىس ىستەدىم. قاشىپ كەتەدى دەپ قول-اياققا كىسەن سالادى. شويىن تەمىردى شىلدىرلاتىپ سۇيرەتىپ ءجۇرىپ ءۇي سالامىز. مىنە، مىناۋ – كىسەننىڭ ءىزى.
نۇريسلام بالاعىن ءتۇرىپ، ەكى اياعىنىڭ جىلىنشىگىندەگى تەمىر بۋناعان قارا داقتى كورسەتتى. تەمىر شىعىرشىقتىڭ ءىزى.
– جۇمىس ىستەگەندە شەشىپ تاستاۋعا بولماي ما؟
– بولمايدى. «قاشىپ كەتەسىڭ» دەيدى.
– استاپىراللا!
– سىزدەردە دە سونداي  قيىن  كۇندەر بولدى ما؟
– بولدى عوي، دەگەنمەن سوعىستان كەيىنگى كۇندەرىمىزگە، شۇكىر اللا!
– جاسىڭىز قانشادا؟
– توقساننىڭ تورتەۋىندە.
– مىقتى ەكەنسىز.
– قايداعى مىقتىلىق، كوز كەتتى، قۇلاق اۋىر...
– ە-ە...
– ءبىرجولا كوشىپ كەلدىڭ بە؟
– كوشىپ كەلدىم.
– ە-ە...
– بۇگىن قايتاسىز با؟
– كەشكە تاياۋ قايتام. مال-جان بار دەگەندەي... ءۇي دە الىس ەمەس، ەكى بەلدىڭ استىندا. ۇيگە ءجۇر، قوناق بول، ءدام تات.
– نيەتىڭىزگە راحمەت.
قاجى نۇريسلامنىڭ باس-اياعىن شولا قارادى. جاۋىرىنى قاقپاقتاي، يىقتى، ەڭسەلى كورىندى. «تەكتى جەردەن شىققان جىگىت ەكەن» دەپ ويلادى ىشىنەن.
– اكەڭ بار ما؟
– قايتىس بولعان.
– يماندى بولسىن!
– ءاۋمين!
– قۇدايدىڭ اجالىمەن كەتتى مە،  جوق الدە، قىتايدىڭ قولىنان ءولدى مە؟
– جاس كەزىندە جىلقى قايىرىپ جۇرگەندە سابەتتىڭ جىگىتتەرى سويىلعا جىعىپ، جىلقىسىن بارىمتالاپ كەتكەن ەكەن، باسىنا زاقىم كەلىپ سودان وڭالا الماي كەتتى، جارىقتىق!،...
قاجىنىڭ تۇلا-بويى توق سوققانداي ءدىر ەتە ءتۇستى.
– ءاي، سادەن، اربانى جەك. كۇن كەشكىرمەي ۇيگە جەتىپ الايىق، - دەدى مىڭگىرلەپ، – بالام، ۇيگە كەل، جاتا-جاستانا اڭگىمەلەسەرمىز...
قاجى اسىعىس اتتاندى.
       كەرتورى اربانى سۇيرەتىپ ءىلبىپ بارادى.