بىرنەشە اي بۇرىن عانا جازۋشى ءابدى-جاميل نۇرپەيىستىڭ «تۋعان اناڭداي، قايران، تۋعان جەر» دەگەن ەسسەسىن وقىعانبىز. قالامگەر «ارال ءتىپتى كونبىس. ءتىپتى ءتوزىمدى. زامان قانشا وزگەردى. قوعام دا، ادامدار دا جانتالاسىپ وزگەرىپ جاتىر. اپىراي، ءبىراق ارال وزگەرمەيدى. قۇدايدان دا، ادامداردان دا ءۇمىت ۇزگەسىن ەشكىمنەن ەشتەڭە دامەتپەيدى»، دەپ سيپاتتاعان ارالدىڭ اششى تاعدىرى جۇرەكتى سىزداتقان سوندا. ءبىراق، ارال وزگەرىپ كەلەدى ەكەن... ءۇمىتسىز ەمەس.

ءبىز ارالدى ەكى نارسەمەن ەستە ساقتاعان ەدىك. ءبىرى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ

«تەڭىزگە جالپى حالىق بوپ،

جاسايدى ەندى يەلىك.

جاتقانداي ارال بالىق بوپ،

پوەزعا جەدەل تيەلىپ»، - دەپ جىرلايتىنىنداي مەكتەپتە وقىعان «تاريح» پانىنەن بىلەتىن «مايدان ءۇشىن 12-16 ساعات جۇمىس ىستەپ، سوعىس شەبىنە جانە  ورلوۆقا قامقورلىق رەتىندە ميلليونداپ اقشا اۋدارىپ، مىڭداعان توننا بالىق پەن تۇز جونەلتەتىنى بولسا، ەكىنشىسى كۇن سايىن اسقا قاتاتىن تۇز. سول اتى ءماشھۇر ارالدى كورۋ بۇگىن ءناسىپ بولدى. ارال دەگەندە كەشەگى ارناسىنان جىرىلىپ قالعان قامىستىباس، ەل اۋزىنداعى قامباش كولىنە باردىق. قامباش جاعاسىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى «بالىقشىلار سلەتىن» وتكىزدى.

ارالعا جەتۋ

استانادان بەت الىپ، «قورقىت اتا» اۋەجايىنا قونعاندا كۇتىپ العان اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى ءوز وڭىرلەرىن ايتىپ ەمەس، كورسەتىپ ماقتاناتىنىن دالەلدەدى. قىزىلوردادان شىعا سالا «ابزال ي ك» كومپانياسىنىڭ دەمەۋىمەن گۇلدەنىپ تۇرعان قالا ىرگەسىندەگى ناعي ءىلياسوۆ اۋىلىن كورسەتتى. كۇرىش ەگۋمەن، وندىرۋمەن اينالىساتىن اۋىل تۇرعىندارىنا نە كەرەكتىڭ ءبارى بار. جاعدايىن جاساپ قويعان اۋىلدىڭ ءوز بالاسى، بۇگىندە پارلامەنت ماجىلىسىندە دەپۋتات ابزال ەرالييەۆ. ناعي ءىلياسوۆ – قىزىلوردا قالاسىنان 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا، اۋدان ورتالىعى تەرەڭوزەك كەنتىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا شىركەيلى كانالىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان اياداي اۋىل ەكەن. ءبىزدى اۋىلدىڭ اكىمى، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇيدەي قۇرداسى ساعادات  كۇتىپ الىپ  تانىستىردى. سوۆەت-فاشيست سوعىسىندا وت كەشىپ كەلىپ، اۋىلعا اياماي تەرىن توككەن ناعي ءىلياسوۆ ەسىمىن يەلەنگەن ەلدى مەكەندە جانعا كەرەكتىنىڭ ءبارى بار. مەكتەپ، مەشىت، مادەنيەت ءۇيى، دۇكەن، سپورتتىق كەشەن، مىڭداعان ءتۇپ اعاش پەن الۋان ءتۇرلى جايناعان گۇل. مەملەكەتپەن ارىپتەستىك اياسىندا كاسىپكەر قارجىسىمەن گۇلدەنىپ، اۋىلىڭ قايسى دەسە مىناۋ دەيتىندەي مەنمۇندالاپ-اق تۇر. ونى ءتىپتى اۋىل يمامى دا راستادى. ەرەكشە كوزىمىزگە تۇسكەن عيمارات مەشىتتىڭ ءدال ىرگەسىنە سالىنعان اۋىل اكىمدىگى عيماراتى. كۇرىش ساباعى پىشىنىمەن كوككە بوي سوزىپ تۇر.

ارالعا بەت العان جولدا كەشكى شاپاقپەن قورقىت اتا مەموريالىنا بۇرىلدىق. سامالمەن قوبىز ءۇنى قۇلاققا جەتىپ، سىردىڭ سۋى سىرلانىپ اقتى. دۇعامىزدى جاساپ، جولدى جالعادىق. «باتىس جۇڭگو، باتىس ەۋروپا» ماگيسترالى بويلاي سالىنعان قىزىلوردانىڭ قوڭىر دالاسىندا قاراڭعى ءتۇندى ورتالاپ بارىپ، ون ەكىدە ارالعا جەتتىك. قامىستىباس اۋىلى ىرگەسىندەگى قامباش ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنا جەتە سالا ارالدىڭ بالىعىنان ءدام تاتتىق.

قامباش جاعاسىنداعى توي

توي تاڭمەن دۇبىرلەپ باستالدى. ساحنالاندىرىلعان قويىلىم ءساتتى شىقتى. كول بەتىندە ويناق سالعان قايىق پەن كاتەر، شاتتانعان بالا مەن ماسات كوڭىلدى ەرەسەك جۇرت. ءسانى دە، سالتاناتى دا كەلىسىپ تۇرعان كيىز ءۇي. سلەتتا ارنايى كورمە مەن فوتوبايان دا ۇيىمداستىرلعان. ءتىپتى «التىن بالىق» تا قارماققا ءتۇستى.  «بالىقشىلار سلەتىن» قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەربايەۆ اشتى. وڭىردەگى بەس جارىم جىلدان بەرگى اكىم كەلە سالا ەڭبەكشى جۇرتقا كوڭىل ءبولىپ، ءمان بەرە باستاعان. ونىڭ دالەلى 4 جىلدان بەرى ءداستۇرلى ءوتىپ كەلە جاتقان «مالشىلار سلەتى»، «بالىقشىلار سلەتى» سياقتى قارا تەرىن توگىپ، قيىرشىق قۇممەن، تىمىرسىق كۇنمەن، اياۋسىز ايازبەن، ماڭگىلىك بورانمەن الىسىپ عۇمىر كەشىپ جاتقان ەڭبەكشىلەردىڭ باسىن قوسىپ، ماراپات بەرەتىن سالتاناتتى جيىندار. جيىن ەمەس-اۋ، تورقالى توي.

2 اي بۇرىن وتكەن «مالشىلار سلەتىن» جازعانبىز. ال، بۇگىنگى «بالىقشىلار سلەتى» تىپتەن بولەك. ارنايى قوناقتار قاتارىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇل مەن گەنناديي شيپوۆسكيح، ەكس دەپۋتات، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى نۇرلان ونەربايەۆ، ءازىل-سىقاقتىڭ تارلانى باۋىرجان يبراگيموۆ بار. ودان تىس شاراعا ارنايى قاتىسۋعا مەليوراسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ەكس-مينيسترى قىپشاقبايەۆ ناريمان قىپشاقباي ۇلى، بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەكس-مينيسترى سارجانوۆ قۇدايبەرگەن، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ەكولوگ-جازۋشى سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى، سونىمەن بىرگە، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ، حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قازاقستانداعى اتقارۋشى ديرەكسياسىنىڭ، رەسپۋبليكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ كاسىپوداقتار قاۋىمداستىعىنىڭ، «كازرىبحوز» بالىقشىلارىنىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ جانە رەسەي فەدەراسياسىنىڭ وكىلدەرى، رەسەي فەدەراسياسى، جامبىل، اقتوبە، تۇركىستان، ماڭعىستاۋ وبلىستارى دەلەگاسياسى كەلگەن.

سالتاناتتى جيىندى اشقان وبلىس اكىمى كوشەربايەۆ:

«وتكەن جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قىزىلوردادا ۇيىمداستىرىلعان ءبىرىنشى ارال حالىقارالىق تۇراقتى دامىتۋ فورۋمى بارىسىندا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلعان كۇنى 26 ناۋرىز - «ارال تەڭىزىنىڭ كۇنى» بولىپ جاريالاندى.

بيىل ءبىز حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا العاش رەت 26 ناۋرىز - «ارال تەڭىزىنىڭ كۇنىن» وبلىستا  سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتتىك.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان «عاسىر جوباسى» اتانعان ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ جوبا اياسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە اتقارىلعان اۋقىمدى شارالار ناتيجەسىندە، ارال ءوڭىرىنىڭ اتا كاسىبى - بالىق شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، قارقىندى دامۋدا.

بۇگىندە ارال تەڭىزىنەن جىلىنا 8 مىڭ توننا بالىق اۋلانىپ، جەرگىلىكتى بالىق وڭدەۋ زاۋىتتارىندا وڭدەلۋدە.

وڭدەلگەن ارالدىڭ بالىقتارى رەسەي، گرۋزيا، دانيا، پولشا، ءازىربايجان، جۇڭگو ەلدەرىنە ەكسپورتتالۋدا»، - دەپ باياندادى وڭىردەگى بالىق شارۋاشىلىعى جايىن.

ەل ەسىمىن بىلۋگە ءتيىس بالىقشىلار

ءبىز سلەتتىڭ شىن مانىندەگى باستى قوناقتارى، وبلىس اكىمىنىڭ ءوز قولىنان ماراپات العان بالىق شارۋاشىلعىنىڭ «باتىر ەسىمدەرىن» تولىق جاريالايىق:

ۇزدىك بالىقشى يزايەۆ جاسۇلاندى سوزگە تارتتىق. بالىق اۋلاۋدىڭ قىرى مەن قيىندىعىن سۇرادىق. قاراتەرەڭ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بالىق اۋلاۋمەن 10 جىل بويى اينالىسىپ كەلەدى ەكەن. مامىر-ماۋسىم ايلارىندا قارماققا بالىق كوپ تۇسسە، كۇز ايلارىندا قورجىنى قالىڭ بولاتىن كورىنەدى. ايىنا 3 تونناعا دەيىن بالىق اۋلايتىن جاسۇلان كىشى ارالدىڭ ايدىنىندا 30 كم-گە دەيىن دەندەپ كىرىپ، اۋ قۇراتىنىن باياندادى. وتكەن جىلى العىس حات العان ول ءوز كاسىبىن سۇيەمىن دەيدى.

«بارسا كەلمەس» بۇگىندە «ولسە تىرىلمەس»

سلەت كورمەسىن ارالاپ جۇرگەن ۇلانباي مۇقانوۆ اقساقال ارالدىڭ جارتى عاسىردان بەرگى كونە تانىسى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار ينسپەكسياسىندا قىزمەت ەتىپ زەينەتكە شىققانىن ايتقان ول، ارال تۋرالى تەرەڭ سىر شەرتتى. قايرانداپ قالعان كەمە، قۇمى ۇشقان تەڭىز تاعانى تراگەديانىڭ بىتكەنى ەمەس ەكەن. «بارسا كەلمەستە» 100 شاقتى عانا قۇلان بار دەيدى ۇلانباي قاريا. سونى وسىرە الماي وتىرمىز دەپ اشىنادى. كەشەگى ايدىنى شالقار جاتقان ارالدىڭ تاعانىندا بۇگىن تاتتانعان كەمەنىڭ قاڭقاسى قالسا، ەرتەڭ «بارسا كەلمەستىڭ» مىڭ ءبىر قۇپياعا تولى تابيعاتى، قىزىل كىتاپتاعى جانۋارىلارى قاعاز بەتىندە عانا قالا ما دەپ قاۋىپتەنەدى.

ارال ايدىنىنان عانا ەمەس قازاعىنان دا ايىرىلا جازداعان

كونسەرتتىك باعدارلاما جالعاسىپ جاتقاندا وبلىس اكىمى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى سەنارييسىز سويلەپ، حالىقتى مەرەكەمەن  قۇتتىقتادى. ەلى ەتەنە جاقسى كورەتىن اكىم ءوز سوزىندە جۇرت بىلمەيتىن ءبىر جايدىڭ باسىن اشتى. 

«پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇرگەنىمدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستەلىنەن ەكى قۇجات كورىپ ەدىم. ول ۇكىمەت دايىنداعان «قىزىلوردا وبلىسىن تارتۋ» جانە «ارال قازاقتارىن كوشىرۋ» تۋرالى قاۋلى. ەلباسى ەشقايسىسىنا دا كەلىسكەن جوق. «قاسيەتتى، كيەلى جەر. قيىنشىلىق بار بولسا دا قولدايمىز» دەدى. ول كەزدە مەملەكەتتە اقشا دا جوق، ينفلياسيا 2400 پايىز. ايلىق جوق، زەينەتاقى جوق، الەۋمەتتىك تولەم جوق. مەملەكەتتە بيۋدجەتتە اقشا جوق بولدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن زايم الىپ، ساراتس-تىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە كىرىسىپ كەتكەنبىز. ناتيجەسىن كوردىڭىزدەر. سوندىقتان بالىقشىلارىمىزدىڭ مارتەبەسىن، قوعامداعى مورالدىق ورنىن كوتەرۋ ءۇشىن جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرىپ، وسى سلەتتەردى وتكىزىپ وتىرمىز. ارالدىڭ بالىقشىلارىنىڭ ەڭبەگىن ەشتەڭەمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. قىستىڭ كۇنى مۇزدىڭ ۇستىنە شىعىپ، مۇزداي سۋعا سالعان قولىن دەمىمەن جىلىتىپ جۇرگەن ادامداردى كورگەندە باسىمدى يەمىن. ارالىمىز جاسارىپ، جاڭارا بەرسىن» - دەدى وبلىس اكىمى تۇرعىندارمەن بۇكپەسىز اڭگىمەسىندە. جينالعان جۇرت تويدى جوعارى باعالاپ، بالىقشىلاردىڭ وسىنداي تويى وتكەنى ارالدىڭ ايدىنى تولعانى دەستى.

ارال قالاسىنان 100 كم كەتىپ قالعان ايدىن ءقازىر 17 كم عانا الىستا

«العاشىندا ارالدا بالىقتىڭ ءبىر ءتۇرى عانا قالسا، ساراتس جوباسى ءبىرىنشى كەزەڭى جۇمىسىنان كەيىن ءقازىر 27 ءتۇرى بار. ونىڭ ۇستىنە بالىق اۋلاۋ جىلىنا 8 مىڭ تونناعا جەيىن جەتتى. ساراتس II جۇمىسى اياسىندا 6 جوبا ىسكە اسادى. ونىڭ ەكەۋى دۇنيە جۇزىلىك بانكپەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلادى. سونىڭ اياسىندا 17 مىڭ تونناعا جەتەدى دەپ وتىرمىز.  ارال وڭىرىندە بۇرىن 4 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى بولسا، سوڭعى 10 جىل ىشىندە تاعى ءتورت بالىق وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. اتامەكەنى ارالدان كوشىپ كەتكەن، قاپشاعايداعى، الاكولدەگى، كاسپيدەگى بالىقشىلار ءقازىر قايتىپ ورالىپ جاتىر. ەلدى مەكەندەردە ولارعا كەرەكتى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق بيۋدجەتتەردەن قارجى بولىنۋدە. ارالعا اۆتوماگيسترال، تەمىر جول سالىندى. گاز كەلدى». جۋرناليستەرگە بەرگەن بريفينگىندە وبلىس اكىمى ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى جۇمىس جايىندا وسىنداي ستاتيستيكا ايتتى.

 «اعىمداعى جىلى ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتايەۆ ارال بالىق وندەۋ زاۋىتىندا بولعاندا وبلىستىڭ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى جانە ارالدا وتكەن ارنايى ماجىلىستە «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» - ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى فازاسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى كەڭىنەن تالقىلاندى.

ناتيجەسىندە، ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى فازاسىنىڭ  4 كومپونەنتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ىسكە اسىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى.

بۇگىندە قىزىلوردا سۋ تورابىن كەشەندى جوندەۋ، جالاعاش، قارماقشى اۋداندارىندا وزەننىڭ قورعانىس بوگەتتەرىن نىعايتۋ جانە ارناسىن تۇزەتۋ، قازالى اۋدانىندا بىرلىك ەلدى مەكەنى تۇسىندا كوپىر سالۋ بويىنشا جۇمىستار باستالىپ كەتتى.

سونىمەن قاتار، بالىقشىلاردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كوكارال بوگەتىن نىعايتۋ جانە «قاراشالاڭ» مەن «تۇششى» كولدەرىنىڭ تۇسىندا وزەننىڭ اتىراۋىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە دە ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداندى.

بۇل شارالار - كوكارال بوگەتىن نىعايتۋعا، سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ سۋ اينالىمىن قالىپتاستىرۋعا، تەڭىزدىڭ تۇزدانۋىن تومەندەتۋگە جانە بالىقتاردىڭ ۇلكەن ارال تەڭىزىنە كەتۋىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەپ مالىمدەدى وبلىس اكىمى ارالدى قۇتقارۋ جۇمىستارى جايىندا.

سلەت سوڭىندا قامىستاباس اۋىلىنىڭ ءبىر تۇرعىنى مول داستارحانىن جايىپ جۋرناليستەردى قوناق ەتتى. ارالدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان اڭگىمە شەرتتى. 8 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، 21 سوسياليستىك ەڭبەك ەرى، 2 مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شىققان ارالدىڭ قاي تۇرعىنى بولسا دا ەرەكشە ماقتان تۇتاتىنىنا كۋا بولدىق. قامباش كولىندە جۇزدىك. ارالدىڭ تاعانىن كورۋگە جول الىس بولدى. ارال قالاسىنا جولاي سوعىپ، بالىق وڭدەۋ زاۋىتتارىن كورۋگە ۋاقىت قىسقا بولدى. جوعارىدا ءسوزىن كەلتىرگەن ءابدىجامىل نۇرپەيىستىڭ ادەبي ءۇيىن دە كورەتىن ەدىك.  ءبارىبىر دە، ارالعا جاساعان ساپارىمىز ۇزاق ەستە قالاتىن بولدى. ءبىز دە ىشتەي «جاسارىپ، جاڭارا بەر ارال!» دەپ دۇعا تىلەپ قايتتىق.