وسىدان 26 جىل بۇرىن، 1992 جىلعى 13 شىلدەدە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قۇرىلعان بولاتىن.
ءدال وسى ساتتەن باستاپ جاڭا دەربەس وتاندىق ارنايى قىزمەتتىڭ تاريحى باستاۋ الىپ، ءارتۇرلى كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. ەگەمەن ەل بولعان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تولىقتاي قالىپتاسىپ، ودان ءارى قارىشتاي دامۋىنىڭ ماڭىزدى دا باستى العىشارتى – تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك ەدى. ەلباسىنىڭ: «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ مىندەتى – ەلدىڭ نەگىزگى، ومىرلىك اسا ماڭىزدى مۇددەلەرى – ۇلتتىق دەربەستىكتى، اۋماقتىق تۇتاستىقتى، حالىقتىڭ ءومىرىن قورعاۋدى كەپىلدى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە تۇرىندە تانىلادى: ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك بولماعان جەردە مەملەكەتتىڭ ءوزى دە جوق» دەگەن ۇستانىمى دا وسىنى اڭعارتقانداي. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورىن الىپ جاتقان تەرىس قۇبىلىستار حالىقارالىق ءقاۋىپءسىزدىكءتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ءوز اسەءرىن تيگىزبەي قويمايدى. سوندىقتان ۇلتتىق قاۋءىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋ، ودان ءارى دامۋ جولى ءاردايىم قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايرىقشا نازارىندا، جان-جاقتى قولداۋىندا بولدى. ول ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ايتىلىپ كەلەدى. قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. كەشەگى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى، ودان كەيىنگى جىلدارداعى بارلاۋ جانە قارسى بارلاۋ وپەراسيالارىنداعى ارداگەرلەءرىءمىزءدىڭ ەرەن ەرلىگى مەن كاسىبي شەبەرلىگى وسىنىڭ كۋاسى. ۋاقىت وتكەن سايىن كوپ نارسەءنىڭ وزگەرەءتىنى زاڭدىلىق، الايدا وسى كۇنگە دەيىن ءوزگەءرىسسىز كەلە جاتقان ءبىر عانا نارسە بار، ول – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باستى مىندەتى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ، ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىن شەتەل ارنايى قىزمەتتەرىنىڭ، سان ءتۇرءلى تەرروريستىك، ەكسترەميستىك ءجانە وزگە دە زاڭسىز ۇيىمدار مەن توپتاردىڭ تەرىس پيعىلىنان قورعاۋ. وسىنداي قۇقىقتىق نەگىزى، ءوزىندىك باي تاريحى بار قۇرىلىم ءوز مىندەتتەرىن ءمۇلتىكءسىز ورىنداۋدان جاڭىلماي كەلە جاتىر. جىلدار وتكەن سايىن ول ءار ۋاقىتتىڭ ءارتۇرلى قاۋىپ-قاتەرلەرىنە ۋاقتىلى دەن قويۋ ءۇشىن جەءتىءلىپ، قۇرىلىمىن ۇتىمدى تۇردە وڭتايلاندىرىپ كەلەدى. اتالعان جەتىلدىرۋ جۇمىستارىنىڭ قاتارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەلەپ-ەكشەۋىنىڭ ءناتيجەسىندە ۇقك جۇيەسىندە ۋاقىت تالابىنا ساي ءوز الدىنا جەكە قىزمەتتەر قۇرىلعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. ونى پرەزيدەنت جارلىعىمەن 1993 جىلى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك، سىبايلاس جەمقورلىققا ءجانە كونترابانداعا قارسى كۇرەس باس باسقارماسىنىڭ قۇرىلۋىنان، 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتءىءنىڭ شەشىمىمەن ۇقك-دە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك قىزمەءتىءنىڭ قۇرىلعانىنان كورۋگە بولادى. بۇگىنگى كۇنى اتالعان قىزمەت قۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى قارسى بارلاۋ ءبولىمشەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ نەگىزگى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن قورعاۋ. مەملەكەت تاراپىنان ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ماقساتىندا قابىلدانىپ جاتقان باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ كەدەرگىءسىز ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ، ولارعا قانداي دا ءبىر قىلمىستىق ارالاسۋدى بولدىرماۋ، سونداي-اق ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپتارعا قارسى كۇرەس جولىندا قىرۋار شارالار ىسكە اسىرىلدى. ونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت قازىناسىنا ەلەۋلى قارجى قايتارىلدى. اتاپ ايتار بولساق، سوڭعى جىلدىڭ وزىندە مەملەكەتكە 120،4 ملرد تەڭگە سوماسىندا ەكونوميكالىق زيان كەلتىرۋدىڭ جولى كەسىءلىپ، انىقتالعان فاكتىلەر بويىنشا بيۋدجەتكە 117،5 ملن تەڭگە قايتارىلدى. وعان شەتەل جانە وتاندىق سۋبەكتىلەردىڭ زياندى ارەكەتىنىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار وسى تۇستا ءتاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وڭتۇستىك-باتىس ازيا ەلدەرىنەن ەسىرتكى لەگى لاپ قويىپ، ەلىمىزدە ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ كەڭ ەتەك الۋ ءقاۋپى تۋىنداعان كەزەڭدى اتاپ وتۋگە بولادى. تمد عانا ەمەس، وزگە دە الىس شەتەل مەملەكەتتەرىنىڭ ارنايى قىزمەتتەرىمەن ءبىرلەسكەن ءىس-قيمىل ناتيجەسىندە العاشقى ءىرى ەسىرتكى پارتيالارى زاڭسىز اينالىمنان الىنا باستاعان ەدى. وسىنداي وپەراسيالاردىڭ العاشقىلارى رەتىندە «سافاري»، «نايزا»، «قاقپان» جانە تاعى باسقالارىن اتاۋعا بولادى. وسى باعىتتاعى جۇمىستار بۇگىنگى كۇنى دە ءوز جالعاسىن تاۋىپ وتىر. سوڭعى جىلدىڭ ءولشەءمىمەن الىپ قارايتىن بولساق، حالىقارالىق ەسىرتكى بيزنەءسىنە قارسى كۇرەس باعىتىندا 5 حالىقارالىق وپەراسيا جۇرگىءزىلگەءنىن، 14 حالىقارالىق جانە 9 ءوڭىرلىك ەسىرتكى تاسىمالداۋ ارناسىنىڭ جويىلعانىن كورۋگە بولادى. العاش رەت قازاقستاندا جاسىرىن سينتەتيكالىق ەسىرتكى ءوندىرۋ زەرتحاناسى جويىلدى. جالپى، زاڭسىز اينالىمنان 389 كگ ەسىرتكى زاتى، ونىڭ ىشىندە 14،4 كگ گەروين، 3،7 كگ اپيىن، 12،8 كگ گاشيش جانە 358،2 كگ ماريحۋانا الىندى. ودان باسقا، حالىقارالىق پوشتا جونەلتىلىمدەرى ارناسىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كولەڭكەلى ينتەرنەت سەگمەنتتەءرى ارقىلى تاراتىلاتىن سينتەتيكالىق ەسىرتكى مەن پسيحواكءتيۆتى زاتتار شىعارىلدى. قارسى بارلاۋدىڭ نەگىزگى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – شەتەلدىڭ ارناۋلى قىزمەتتەرى مەن ۇيىمدارىنىڭ بارءلاۋ-بۇلدىرۋ شارالارىنا قارسى تۇرۋ. بۇگىنگىدەي وزگە ەلدەرمەن ساياسي، الەۋمەتتىك، مادەني، ساۋدا-ساتتىق جانە باسقا دا سالالار بويىنشا اشىق قارىم-قاتىناس ورناپ، ءوزارا ەلشىلىكتەر مەن وكىلدىكتەردىڭ اشىلۋى، ەلىمىزدە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىس ىستەۋى – وسىنىڭ بارشاسى قارسى بارلاۋ قىزمەتىنەن زامانعا ساي جاڭا تۇرعىدا ارەكەت ەتۋدى تالاپ ەتۋدە. وسىنداي جاعدايدا تىنىمسىز ءىس-قيمىل ءناتيجەسىندە قارسى بارلاۋ شەتەل مەملەكەتتەرى ارنايى قىزمەتتەرىنىڭ بارلاۋ ءجانە ءوزگە دە ءبۇلدىرۋ ارەكەتىنە قارسى تۇرۋ، رەسپۋبليكامىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى وبەكتىلەرىندە قارسى بارلاۋ ىزدەۋىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتاپ، مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قورعاۋ جونىندە شارالار جۇيەسىن جەءتىلدىرۋدە. قازىرگى كۇنى ادامزات بالاسىنا تونگەن نەگىزگى ءقاۋىپتىڭ ءبىرى – حالىقارالىق تەرروريزم مەن ونىمەن تىعىز بايلانىستى ءدىني ەكسترەميزم بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. تەرروريستىك اكتىلەردى جانە ەكسترەميزم وشاعىنىڭ تۋىنداۋىن بولدىرماۋعا تەك ولاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۇدايى جۇمىس جۇرگىزۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. «تەرروريزمنىڭ ۋشىعىپ تۇرعان كەزەڭىندە ءوڭىردىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى مەن مۇددەلى ەلدەءرىنىڭ ءىس-قيمىلى مەن بەلسەندءىلىگىن ءۇيلەستىرۋدى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ءبىز دايىنبىز»، دەپ ەلباسى ايتقانداي، جوعارىدا ايتىلعان تەرىس قۇبىلىستاردىڭ ءبىزدىڭ ءومىرىمىزگە ەنۋىنە جول بەرمەۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋدە. «ورتالىق ازيا مودجاحەتتەرىنىڭ جامااتى»، «ءدجۋند-ال-حاليفات»، «حيزب-ۋت-تاحرير» جانە باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ جويىلىپ جىبەءرىءلۋى وسىعان دالەل. وسى سوڭعى جىلدىڭ وزىندە راديكالدى ءدىني يدەولوگيانى ۇستانۋشىلار تاراپىنان تەرروريستىك اكت جاساۋ نيەتىندەگى 3 ارەكەت باستاپقى كەزەڭىندە-اق توقتاتىلدى. 4 راديكالدى توپتىڭ جانە 18 جەكەلەگەن ادامنىڭ تەرىس ءىس-قيمىلىنىڭ جولى كەسىلىپ، 77 راديكال سوتتالدى، سونداي-اق 30-ىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس تەرگەءلىپ جاتىر. وسى كەزەڭدە قازاقستان اۋماعىندا تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قاتىسى بار 24 شەتەل ازاماتى ۇستالىپ، ءتيىستى مەملەكەتتەردىڭ ارنايى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرىلدى. الدىن الۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە ءدىني ۇيىمداردىڭ 40 بەلسەندىسى دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيانى ناسيحاتتاۋىن توقتاتتى، سونداي-اق ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرلەسىپ، 22ء-سى ەكسترەميزم ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلدى. جوعارىدا ايتىلعاندارمەن ءبىرگە، تىيىم سالىنعان «ات-تاكفير ۋال-حيدجرا» دىني-ەكسترەميستىك ۇيىمى بولىكتەرىنىڭ 9 جەتەكشىسى جانە «تابليعي جاماعاتتىڭ» 28 بەلسەندىسى سوتتالدى. قازاقستانعا ەكسترەميستىك سيپاتتاعى ادەبيەتتى اكەلۋدىڭ 40 ارەكەتىنىڭ جولى كەسىلدى. ينتەرنەت جەلىسىندە 150-دەن ارتىق ەكسترەميستىك ماتەريالدارعا ءسىلتەمە بەيتاراپتاندىرىلدى. اتالعان قىزمەتتەر قاتارىندا «ا» قىزمەءتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە ورتاق ىسكە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ولار ەرەن ەرلىكتىڭ جارقىن ءۇلگىسى بولىپ تابىلادى. حالقىمىزدىڭ بەيءبىت ءومىرىن ساقتاپ قالۋ، ەل تۇراقتىلىعى مەن تىنىشتىعىن قورعاۋ جولىندا ولاردىڭ قازا تاپقاندارى دا از ەمەس. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ وزىندە، وسى قىزمەت 20-دان اسا ءىس-شاراعا، ونىڭ ىشىندە زاڭسىز قارۋلى قۇرىلىمدار قاتارىندا جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارعا قاتىسپاقشى بولعان قازاقستاننىڭ 3 ازاماتىن ىستانبۇل قالاسىنان استاناعا جەدەل ەكستراديسيالاۋعا قاتىستى. اتالعان ءىس-شارا شەڭبەرىندە جانە باسقا دا مىندەتتەر بويىنشا 100-گە جۋىق وبەكت پىسىقتالدى. ءقازىر ارنايى ماقساتتاعى «ا» قىزمەتى ەڭ زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن، قاجەتتى قۇرال-جابدىقپەن ءجانە قازىرگى زامانعى تەحنيكا ءۇلگىلەرىمەن جاراقتالعان كاسىبي شەبەرلىگى جوعارى بولىمشە بولىپ وتىر. ونىڭ قۇرامىندا ارنايى قىزمەتتىڭ ەلەگىنەن وتكەن، انتىنا ادال، ەلى ءۇشىن جان قيۋعا دايار جاۋىنگەرلەر قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوز ءمىندەتتەرىن ورىنداۋعا دايىن. ەلباسىنىڭ: «ۇلتتىق ءقاۋىپءسىزدىك كوميتەتىنىڭ «ا» ارناۋلى ماقساتتاعى قىزمەتى بەيبىت جانە ءاسكەري ۋاقىتتا دا جۇكتەلگەن ءمىندەتتەردى جەكە جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارناۋلى ماقساتتاعى ءبولىمشەلەرىمەن بىرگە ورىنداۋعا قابىلەتتى»، – دەپ باعالاۋى وسىنىڭ ايعاعى. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ باسىنا ءتونۋى مۇمكىن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ قاتارىندا كيبەرقىلمىس ءتۇرى دە بار. ول كۇن وتكەن سايىن وزەكءتى ماسەلەگە اينالىپ بارادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» جۇيەسىن قۇرۋ ءجونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىدان دا ەلباسىمىزدىڭ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا ناقتى باعدار بەرەر كەلەشەكتى ءدال بولجايتىن ساياسي كورەگەندىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس. تاۋەلسىزدىكتىڭ دامۋ كەزەڭىندە ەلىءمىزدەگى ۇكىمەتتىك بايلانىس تەحنيكالىق تۇرعىدان اسا زور ورلەۋ جولىنان ءوتتى. ستانسالار مەن توراپتاردىڭ جاڭعىرتىلۋى رەسپۋبليكامىزداعى ۇكىمەتتىك جانە باسقا دا قورعالعان تۇرلەرىن زامان تالابىنا ساي قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋدىرۋدا. الەمدە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى كوپتەگەن قاقتىعىستاردىڭ باسىم بولىگى شەكارا ماسەلەسىنە قاتىستى تۋىندايتىنىن تاريح كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ن.نازاربايەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن بارلىق كورشىلەرىمىزبەن شەكارامىزدى شەگەندەپ الدىق. ول تۋرالى مەملەكەت باسشىسى: «الەم مەملەكەتتەرى اراسىندا اۋماعى بويىنشا توعىزىنشى ورىن الاتىن قازاقستان شەكاراسى، قيىندىقتارعا قاراماستان، سەنىمءدى قورعالاتىن بولادى»، دەگەن بولاتىن. ەلباسى ايتقانداي، ءبۇگىندە شەكارامىز سەنىمدى قورعالۋدا. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇراقتى كوڭىل ءبولءۋى جانە تىكەلەي باسشىلىعى ارقاسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءتاۋەلءسىز قازاقستاننىڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا سان ءتۇرءلى باعىتتا قىزمەت اتقاراتىن ۇتقىر دا قازىرگى زامانعا ساي تەحنيكامەن جاراقتالعان ءىرى قۇرىلىمعا اينالىپ، ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا دايىن.
ۆەنەرا تۇگەلباي، «ەگەمەن قازاقستان»
