ۆيلگەلم فولس اتتى جازۋشىنىڭ “سۋماترانىڭ جان باسپاعان ورمانىندا” اتتى وچەركىنەن مىناداي سوزدەردى كەزىكتىرىپ، ءوز قازاعىم ەسىمە ەرىكسىز ورالدى. اۆتوردىڭ كىتابىندا سۋماترانىڭ نۋ ورماندارىن مەكەندەيتىن كۋبۋ اتتى شاعىن تايپانىڭ ءومىر داعدىلارى باياندالعان. ولاردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قاۋىمدىق ومىردەن شىعا الماۋى، ءبىز تانكى مەن تەلەفوننىڭ، تەليەۆيزور مەن ماگنيتوفوننىڭ زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندا بۇل حالىق جابايى جەمىستەردى جيناپ، كۇندەلىكتى تاعامىن قارنى اشقان كەزىندە ىزدەيتىن كورىنەدى. ارينە بۇل كەلتىرىلگەن ۇزىندىلەردە ءبىزدىڭ جۇرتىمىز مۇنداي دەڭگەيدە ەمەس، ءبىراق ۇقساس قىلىقتارى، عىلىم مەن بىلىمگە كەلگەندە سالعىرت قاراۋى، ءبىراق ءوزىنىڭ ۇتىلىسى سوندا جاتقانىن تۇسىنبەي جۇرگەندىكتەن وسىنداي كۇيگە تۇسكەنىن جەتكىزگىم كەلدى.
«كۋبۋلىقتار (يندونەزيادا مەكەندەيتىن تايپا) كوبىنەسە كوشپەلى ءومىر سۇرەدى. ورمانداعى پىسكەن جەمىستى ىزدەپ، ءوز ايماعىن تىنىمسىز كەزەدى ەكەن. ولار بارلىق ۋاقىتى مەن كۇشىن تاماق ىزدەۋگە ارنايدى».
ءبىز كوپ ۋاقىتىمىزدى كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن، قارىن مەن ۇيقىنىڭ ەسەبىن تۇگەندەپ ءجۇرىپ كۇنىمىزدىڭ قالاي ءوتىپ جاتقانىن اڭعارمايمىز. بىزدە ومىردەن راحات الۋ، بوس ۋاقىت، جەكە ءومىر مەن زاماناۋي عىلىمعا قارايلاۋعا ۋاقىتىمىز تىم از. كۇن ۇزاق ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قالاي دا تالعاجاۋ ەتەتىن تاماق تابۋ، تۇراقتى جۇمىستان ايىرىلىپ قالماۋ، ايتەۋىر اش قالماۋدىڭ قامىن كۇيتتەۋ.
«قۇستاردىڭ ۇياسىنداعى جاس بالاپانداردى الاتىن كەزدەرى دە بولادى. قاجەتتى قارۋلارى بولماعاندىقتان، اڭ مەن بالىق اۋلاۋ كۋبۋلىقتاردىڭ تۇرمىسىندا وتە ۇلكەن ءرول اتقارمايدى. قارىندارىن تويدىرۋ ءۇشىن ولارعا ۇزاق تا قاجىرلى تۇردە ازىق-تۇلىك تەرۋمەن اينالىسۋ قاجەت. ەگەر تاعامدىق دۇنيە كوپ بولسا، ونى تاۋىسقانشا، ابدەن تويعانشا جەيدى. ءبىراق اش ۇيىقتايتىن كەزدەرى دە ءجيى بولىپ تۇرادى».
ءبىز قاجەتتى ءبىلىم مەن زاماناۋي قۇرالداردى جەتىك بىلمەگەندىكتەن ولار ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە ەمەس /بۇل جەردە زاماناۋي تەحنيكا دەگەنىمىز Facebook، Youtube نەمەسە Google ەمەس/. ەگەر بىزدە قازبا بايلىقتار، جەر استى مۇنايىمىز كوپ بولسا، ءبىز ونى قاشان تاۋىسقانشا پايدالانامىز. ءبىراق كەيدە نارىقتا ونىڭ قۇنى كوك تيىن بولىپ قالعاندا اۋىر كريزيسكە تۇسەتىن كەزدەرىمىز دە ءجيى بولىپ تۇرادى.
«كۋبۋلىقتار ءالى بىرنەشە بانان مەن بۇلدىرگەن ساقتاپ قويۋعا بولادى دەگەن ويعا جەتكەن جوق. ولار قارنىن تويدىرۋعا قاجەتتى مولشەردە عانا تەرەدى. تەرگەندەرىنىڭ بارلىعىن جەپ تاۋىسادى».
بىزگە جەر استىنداعى بايلىعىمىزدى، تابيعاتتىڭ سىيىن كەلەر ۇرپاقتارعا ساقتاپ قويۋ كەرەك، ولار دا ونىڭ راحاتىن كورۋى ءتيىس دەگەن وي ميىمىزعا ءالى جەتكەن جوق. ءبىز ءوز قۇلقىنىمىزدى قاشان تويدىرعانشا تىنىم تاپپايمىز. وندىرگەن دۇنيەلەرىمىزدىڭ بارلىعىن تاۋسىلعانشا پايدالانىپ تاستايمىز. سەبەبى از نارسەنى ساقتاۋ، وزگە امالدارىن قاراستىرۋ، ءىلىم مەن عىلىمعا بەت بۇرۋ دەگەن دۇنيەلەر ميىمىزدا ءالى كۇنگە دەيىن ورنىقپاعان.
ر. رامازان ۇلى، تاريحشى، “الەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ” مۇشەسى
