وسىدان بەس التى جىل بۇرىن قازاقستان ىشكى جيىنتىق ءونىمنىڭ كولەمى بويىنشا الەمدە 42 ورىنعا شىققان. سول تۇستا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باسشىلىعى الەمدە وتىز ەكونوميكالىق قۋاتتى ەلدەر اراسىنا كىرمەك ستراتەگيالىق ماقسات قويعان. ءبىراق 2015-2016 جىلدارى ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن ەكونوميكالىق ساتسىزدىكتەر باستالدى. قازاقستان ىشكى جيىنتىق ءونىمنىڭ كولەمى بويىنشا الەمدەگى 42 ورىننان 58 ورىنعا ۇشىپ كەتتى. سەبەبى ءبىزدىڭ دامۋ قارقىنىمىز تومەندەدى: 2014 جىلى تاماشا دەڭگەيگە جەتكەنبىز -4.2%، 2015جىلى -1%، 2016 جىلى -1%، بولىپتى. [https://seosait.com/gdp-kazaxstana-2015-2016-2017/] ساعىنتايەۆ 2016 جىلعى 9 قىركۇيەكتەن باستاپ پرەمەر مينيستر بولىپ كەلەدى. كەرىسىنشە، ساعىنتايەۆ انتيداعدارىس مەنەدجەرى رەتىندە شاقىرىلعان. 2017 جىلى قازاقستان 4% (بۇل يدەالدى مەجەلىك كورسەتكىش، الەمدىك ورتا دامۋ قارقىن 3.8%)، ال 2018 جىل 4.2% بولىپ باستالىپ (التى اي)، 2018 جىلدىڭ سوڭعى ەكى –ءۇش ايىندا 3.8%-كە دەيىن قارقىن باسەڭدەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، باسەڭدەۋدىڭ سەبەبى بانك جۇيەسىندەگى داعدارىس سەبەپكەر بولدى. قازاقستاننىڭ ەكى بانكى مۇلدە وتىرىپ قالدى، رەسەي بانكىلەرى اقش سانكسيالارىنان قاتتى سوققى الدى. كەيبىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا، رەسەي بانكتەرىنىڭ جاعدايى جاقسى. (اقش سانكسياسى رەسەيدىڭ ەنشىلەس بانكتەردىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتپەۋدە). [https://kapital.kz/finance/71407/sberbank-kazahstana-oproverg-sluhi-v-socialnyh-setyah.htm]. ولاردىڭ قازاقستانداعى جاعدايى «وتە جاقسى» كورىنەدى. باسپاسوزدەگى تاراتىپ جۇرگەن دەرەكتەردە: رەسەي بانكىلەرىنىڭ ەنشىلەس بانكتەرى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە (سبەربانك، الفا-بانك، ۆتب كازاحستان ي حوۋم كرەديت بانك) نەسيە كولەمىن 43 پايىزعا ەسەلەدى، ال ۇلەستى 38 پايىزعا كوتەردى. قازاقستاننىڭ بانك سەكتورى بولسا، نەسيە كولەمىن 13،5 %-عا، ۇلەس كولەمىن17 %-عا عانا جوعارىلاتتى، دەيدى ولاردىڭ اقپاراتى.[ https://tengrinews.kz/money/rossiyskie-banki-v-kazahstane-rastut-byistree-ryinka-242508/] ەكونوميست ماگبات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا: رەسەيدىڭ بانكتەرى وتاندىق بانكىلەردەن الدەقايدا سەنىمدى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ەل ىشىندە جاعىمسىز سيتۋاسيا قالىپتاسقان. ۇزاق جىلدار بويى بانك نارىعىنا باسەكەلەستىك قاجەت دەپ ويلادىق. ال ءقازىر بانك سەكتورىنىڭ 70%-ى ءبىر ادامنىڭ قولىندا. شىنايى باسەكەلەستىك تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ دا رەتى جوق.[https://365info.kz/2018/03/doverie-naseleniya-k-kazahstanskim-bankam-padaet-spanov/] ەكونوميست ماگبات سپانوۆتىڭ رەسەي بانكىلەرىن ماقتاۋىنا قوسىلا المايمىن، اقش بانكىلەرىنە سانكسيالىق قىسىم اي سايىن كۇشەيىپ كەلەدى. سوندىقتان ساياساتتانۋشى رەتىندە مەن ولارعا كەپىلدىك بەرە المايمىن. مەنىڭ ويىمشا، قازاقستانعا اقش بانكتەرىن كىرگىزۋگە ۋاقىت كەلدى. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ فينانستىق سەكتوردىڭ تياناقتىلىعىن كۇشەيتەدى. ال ازىرشە ەكى بانك قازاقستاندىق قۇردىمعا كەتتى، ال سەسنابانك ۇلتتىق بانكتىك كومەگىمەن امان قالدى. وقيىق: «سەسنابانك» ۇلتتىق بانكىدەن اقشا الدى [«سەسنابانك» پودتۆەرديل پولۋچەنيە زايما وت ناسبانكا/سەنتيابر 06، 2018 https://rus.azattyq.org/a/29474705.html]Fz5sylf. ۇلتتىق بانك «سەسنابانككە» 407 ملن دوللار قارجىنى قارىزعا بەردى. ۇلتتىق بانك مۇنىسىن جاسىرمادى. 6 قىركۇيەك كۇنى سەسنابانك اقشانىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن قايتارىپ ۇلگەرگەندىكتەرىن، ال قالعانىن تەز ارادا قايتاراتىندىقتارىن مالىمدەدى. [https: //informburo.kz/ novosti/dzhaksybekov-izbran-predsedatelem-soveta-direktorov-ao-korporaciya-cesna.html]. ۇزىن قۇلاققا قۇلاق تۇرسەك، جاقسىبەكوۆتىڭ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قىزمەتىنەن بوساۋى وسى جاعدايلارعا جاناما قاتىسى بولۋى مۇمكىن.
سونىمەن بىزدە بولعان جەڭىل-جەلپى، جاعدايى مۇشكىل بانكتەر تاۋقىمەتتەرى قازاقستانننىڭ ءىجو ءوسۋ قارقىنىن تەجەدى. مەنىڭ كەلتە پىكىرىم: رەسەي بانكىلەرىنەن ب ا ق تايعان تۇستا ءوز بانكتەرىمىزدىڭ ەسەپكە الىپ وتىرىپ، اقش، ۇلىبريتانيا، المانيا بانكتەرىن ەلىمىزگە كىرگىزىپ، قارجىلىق جۇيەنى دۇرىستاۋعا بولاتىن با ەدى دەيمىن.
2017 جىلعى جانە 2018 جىلعى ءىجو ءتاۋىر ءوسۋى نەگىزىنەن اكىمشىلىك موبيليزاسيالىق رەسۋرستاردىڭ پوزيتيۆتىك اسەرى بار، ءبىراق بۇل تەك قىسقا مەرزىمدىك رەسۋرس. نەگىزىنەن قۇرىلىس سەكتورىنىڭ ءوسۋىنىڭ ناتيجەسى. نۇرەكەڭ ايتقان قور بيرجاسى كەرەك. ول ءالى جوسپارداعى دۇنيە. قور بيرجاسىنا باتىستىق قۇقىقتىق ساياسي جۇيە كەرەك. پرەزيدەنت اعىلشىن قۇقىعىنا قور قازاقتىڭ بيرجاسى باعىنادى دەپ وتىر. ءبىزدىڭ ساياسي ەليتانى پسيحولوگيالىق تەجەۋىش مەحانيزمدەرى، ءبىزدىڭ ورىسشىل ساياسي باسشىلىق بۇل باعىتقا بارۋعا جىبەرمەي كەلەدى. نۇرەكەڭ دە ويلانۋدا. سوندىقتان اۆتوريتارلىق ساياسي قۇقىقتىق مودەرنيزاسيا كۇن تارتىبىندە تۇر. بۇل قادامعا پرەزيدەنت بارا الادى ما؟ نازاربايەۆتىڭ باتىل رەفورما جاساۋ تاجىريبەسى بار: 1990-شى جىلدارى نۇرەكەڭ راديكالدى نارىقتىق رەفورماعا بارىپ، باستاپقى قيىنشىلىتارعا ءتوزىپ، قازاقستاننىڭ ءىجو ەسەلەپ ءوسىردى، ال رەفورما جاساماعان كاريموۆتىڭ وزبەكستانى جارتىلاي سوسياليستىك جۇپىنى جۇيەدە قالدى. بەس ميلليون وزبەك رەسەيدە، 800 مىڭ بىزدە جالشىلىقتا ءجۇر. مەن كورىپكەل ەمەسپىن، ينسايدەرلىك اقپارات مەندە جوق، سوندىقتان ... كەسىپ ايتۋ كۇپىرلىك بولار ەدى.
سونىمەن، ۇكىمەتتەگى داعدارىس تارقاتىلدى ما؟ داعدارىسقا كىم نەمەسە نە كىنالى؟ كىم كىنالى دەگەن ساۋالعا ايتەۋىر ساعىنتايەۆ كىنالى ەمەس دەپ جاۋاپ بەرۋگە ابدەن بولاتىن سياقتى. تۇپكىلىكتى اقيقاتتى اللا بىلەر!
ءازىمباي عالي
