Ihýan Mýslımın (musylman baýyrlar) – musylman álemindegi iri saıası uıymnyń biri. Uıymdy 1928 jyly mysyrlyq saıası qaıratker Hasan ál-Banna (1906-1949) qurdy. Bul saıası qozǵalystyń reformatorlyq kózqarastary men ustanymdary ıslam elderine jyldam tarady. Beıresmı derekterge qaraǵanda búgingi tańda Ihýan Mýslımın ıdeologıasynan nárlengen dinı-saıası uıymdardyń arab elderiniń aýmaǵynan tys jetpiske jýyq memlekette ókildikteri bar.
Ádepkide Hasan ál-Banna Ihýan Mýslımın partıasyn musylman álemine qozǵaý salatyn halyqaralyq qozǵalys retinde qurýdy josparlady. Osy maqsatta uıym músheleri sol kezeńdegi ıslam elderindegi ártúrli ıslamdyq qozǵalystarmen baılanystar ornatty. Sóıtip, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Ihýan Mýslımın partıasy Palestına, Sırıa, Lıvan, Iordanıa, Kýveıt, Katar, Saýd Arabıasy aýmaǵynda belsendi jumys isteı bastady. Ihýan Mýslımın ókilderiniń óńirlerde bel sheship jumys isteýiniń nátıjesinde kóptegen jańa qozǵalystar ortaǵa shyqty. Mysaly, Ihýan Mýslımınniń ónimi retinde Palestınadaǵy «Hamas», Iraktaǵy «Hamas ál-Irak» jáne Lıvandaǵy «Qýýat-ýl-Fadjr», sondaı-aq, halyqaralyq «Hızbýt Tahrır», «Tákfır ál-Hıjra», «Ál-Kaıda», «ISHIM» sıaqty saıası-áskerı qozǵalystardy aıtsaq bolady.
Ásili, Ihýan Mýslımın qozǵalysy ıslam negizderi men qaǵıdattaryna negizdelgen ıslam memleketin qurýdy kózdedi. Qozǵalystyń jan-jaqty qarastyrylǵan jospary boıynsha aldymen musylman tulǵa, sosyn musylman otbasy, odan keıin musylman qoǵamy, sońynda musylman úkimeti qalyptasýy kerek boldy.
Ihýan Mýslımınnyń dinı ıdeologıasy Hasan ál-Bannanyń «Rasaıl» (úndeýler) atty kitabynda aıtylǵan ıdeıalar men ustanymdarǵa negizdelgen. «Rasaılde» Ihýan Mýslımın tanymyn qalyptastyratyn dinı-saıası, ekonomıkalyq jáne qurylymdyq qaǵıdattar men erejeler jazylǵan. Ihýan Mýslımın músheleri osy erejelerdi jattap, naqty ómirde oryndaýǵa mindetti boldy.
Hasan ál-Banna ıslam qundylyqtaryn qoǵamda ústem etý úshin birneshe kezeń arqyly iske asyrylatyn mynadaı jospar qurdy.
1) jalyndy úgit-nasıhattar arqyly jurtshylyqty ıslamǵa uıytý;
2) uıymdy qalyptastyryp, jaqtastardyń qataryn kóbeıtip, odan ary qaraı nasıhat toptaryn qurý;
3) qozǵalystyń ıdeıalaryn shynaıy senim, aıqyn naqty ustanym, úzdiksiz eńbek arqyly tájirıbe júzinde iske asyrý.
Ihýan Mýslımınniń qurylymynda dinı jamaǵattyq jáne saıası partıaǵa tán belgiler bar edi. Osy turǵydan alǵanda uıym keıde asqyn ustanymdarǵa urynsa, keıde konstrýktıvti túrde alǵa jyljydy. Degenmen, Mysyr úkimeti Ihýan Mýslımınniń asqyn ustanymdaryn synǵa alyp, 1948 jyly bul saıası qozǵalysty taratý jóninde sheshim shyǵardy. Sebebi, Ihýan Mýslımın ókilderine Mysyr úkimet basshysyna qastandyq jasady degen aıyp taǵyldy. İle-shala Hasan ál-Banna 1949 jyly qastandyqpen óltirildi. Odan keıin Ihýan Mýslımınnyń óz ishinde teketirester órshı tústi. Egıpettegi 1952 jylǵy kóterilisten keıin resmı úkimet tarapynan Ihýan Mýslımın múshelerin qýdalaý áreketteri bastaldy. Alaıda, qapastaǵy uıym músheleriniń ıslam memleketin qurýyna shekteý qoıǵany úshin úkimetke qarsy túrli radıkaldy kózqarastar órshı tústi.
Zadynda, Ihýan Mýslımın ishinen radıkaldy top qurǵan Saıd Qutb (1906-1966) bolatyn. Ol óz eńbekterinde bılik pen baǵynýshy halyq arasyndaǵy qatynastarǵa qatysty tosyn pikirlerdi ortaǵa qoıdy. Zaıyrly júıeni kúpirge shyǵaryp, mundaı bılikke qarsy bolmaǵan qoǵamdy syn tezine aldy. Ol qoǵamdy «ıslam» jáne «jahıl» (nadan, qarabaıyr) dep eki topqa bóldi. Ihýan Mýslımın ishinen Saıd Qutbtyń osy ıdeıalarynan nárlengen radıkaldy aǵymdar búr jaryp shyqty. Mysaly, «Tákfır ál-Hıjra» tikeleı Saıd Qutbtyń ıdeıasynyń negizinde paıda boldy. Bul toptar «qantógispen ǵana ıslam memleketin qurýǵa bolady» degen ıdeıany ustana bastady.
Sońǵy ýaqyttary musylman áleminde oryn alǵan «Arab kóktemi» tóńkerisi kezinde Ihýan Mýslımın partıasy belsendilik tanytyp, Mysyrda 2011 jyly bılik basyna keldi. Alaıda, Ihýan Mýslımın partıasynyń ókili Mohammed Mýrsı prezıdent bolyp saılanǵanymen, eldiń zaıyrly júıesine qaıshy reformalar jasaımyn dep qatelikke uryndy. Mysyr qorǵanys mınıstri Abdýl-Fattah al-Sısı bastaǵan top qaıta tóńkeris jasap, M.Mýrsı bastaǵan Ihýan Mýslımın múshelerin abaqtyǵa japty. Qazir, Mysyr memleketinde Ihýan Mýslımın partıasy ekstremıstik dep tanylady.
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 15.03.2005 j. sheshimine sáıkes elimizde «Musylman baýyrlar» uıymyna tyıym salynǵan. Qazaqstanda «Musylman baýyrlar» uıymynyń ıdeologıasyn jaqtaýshy adamdar toby kezdespegenimen, Mysyr, Lıvan elderinen bilim alyp kelgen qazaqstandyqtardyń az emestigi belgili. Sondyqtan, aldyn alý sharalary retinde aqparattyq-túsindirý jumystaryn turaqty túrde júrgizý qajettiligi kún tártibinen túspeıdi.
Muhan Isahan
Avtor týraly: Muhan Isahan – zańger, sharıǵat boıynsha maman, 1978 jyldyń 8 qarashasynda Ońtústik Qazaqstan oblysynynyń Ordabasy aýdanynda dúnıege kelgen. 2000 jyly Q.A.Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń zań fakúltetin támamdady. 2002 jyly osy ýnıversıtettiń magıstratýrasyn, al 2006 jyly aspırantýrasyn tabysty aıaqtap shyqty. Qazirgi tańda «Nur» Qazaq-Egıpet ıslam ýnıversıtetinde «Dintaný» mamandyǵy boıynsha doktorantýrada oqyp jatyr. Birneshe jyldar boıy ǵylymı qyzmetkerlikpen, aýdarmashylyqpen, «Qazaqstan-Zaman» gazetiniń din isteri bólimin basqarýmen aınalysqan. 30 shaqty ǵylymı, 60 shaqty pýblısısıkalyq maqalalardyń jáne «Islam jáne kalam mazhabtary» atty monografıalyq eńbektiń avtory. 15 jyldan astam ýaqyttan beri «Memleket pen dinniń qarym-qatynasyn quqyqtyq retteý» atty taqyryp boıynsha zertteýler júrgizip keledi. M.Isahan «QR dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zań jobasyna ondaǵan usynystaryn engizgen. «Saıası mazhabtardyń tarıhy» atty monografıalyq eńbegi baspadan shyǵarýǵa daıyndalýda.
