Baı-baǵlandardyń jemsaýyna túspeńder! Ultymyzdyń túbine kerenaýlyq jete me dep qorqamyn. Munym kópke topyraq shashqanym emes. Qazaqtaı myrza, qazaqtaı taza, qazaqtaı shydamdy halyq jer betinde óte az.
Dál qazaqtaı qyzy men anasyn ardaqtaý jaǵynan qaı el aldymyzǵa túse alady? «Ulyń ósse ulyqtymen aýyl bol, qyzyń ósse qylyqtymen aýyl bol» degen qazaqtyń kóregendigi de osynda jatyr. Boıymyzdan adamı ádep-ǵuryptardyń barlyǵy tabylady. Endeshe, nege qyrmyzydaı qulpyrǵan qyzdarymyz baqyttaryn jat jurttan izdeıdi, shetelderde qanshama qyzdarymyz ajal qushty deseńshi! Ákesiz bala ósirip, saltymyzda joq jat ádetterge baýyr basqandar legi jyldan-jylǵa kóbeıýde. Nege? Bul úrdis keń etek alyp jaıyla berse, arty jaqsylyqqa aparmasy belgili. Úkimet bul máselege enjarlyq tanytyp, maýjyrap otyr. Birneshe márte osy máselege at shaldyrǵan azamattar boldy. Amal neshik, tyńdar qulaq bolmaǵasyn, qoǵamdyq pikir týmaǵasyn, barlyǵy júre tyńdalyp, aıtylǵan-aıtylǵan jerinde qaldy. Endi qaıtpek kerek? Qazaqtyń keleshegin, demografıalyq ahýaldy oılaǵan janǵa kári qyzdardyń kóptigi, jalǵyz basty analardyń kúıbeń tirligi oı salary haq. Qaltaly azamattardyń jasyryn túrde ekinshi áıeli bolyp, qara basyn kúıttep júrgen sylqymdar qanshama?! Sondaı qadamǵa barǵandary úshin olardy kinálaýǵa bola ma? Qytymyr ómirdiń qursaýynan shyǵa almaı, «baı-baǵlandardyń» jemsaýyna túskender de kezdesedi. Ártúrli jolmen taǵdyr baılasyp, jan sezimderin jarıalaýǵa batpaı júrgender az ba?
Taıaýda Senat tórinen Jabal Erǵalıuly qazaq qyzdaryn shetel asyryp oqytýdyń keleńsiz tustary men ultymyzǵa kereǵar astaryn jurtshylyqqa ashyp berdi. Eger shyndyqtyń júzine týra qarasaq, kóterilgen másele oryndy. Máselen, bıliktegiler men qaltalylar: «Meniń ulym Londonda, meniń qyzym Shvesarıada», — dep, keýde kerip sóılegende kókpen tiresedi. Kimge qalaı ekenin bilmeımin, meniń olarǵa janym ashıdy. Sebebi keıbireýleriniń ul-qyzy eli men Otannyń qadir-qasıetin sezinbeı jatyp shetelge ketedi. Áke-shesheniń tárbıesi, ata-ájeniń ulaǵaty, qazaqy mentalıtet boıyna sińbegen baladan kúni erteń ulttyń joǵyn joqtar azamat shyǵady degenge sený qıyn. Olardan erteń ult túgili, áke men sheshege jany ashymaıtyn dáldúrishter, tilden jurdaı, dinnen bezgender shyqpasyna kim kepil?! Sonda deımin-aý, osy biz qandaı bolashaqqa eńbek etip jatyrmyz? «El bolam deseń, besigińdi túze» degen ónegeli sózge qulaq túrip jatqan jan kórinbeıdi. Syrtta oqyp jatqandardyń deni bılik basyndaǵylardyń úrim butaǵy. Al senatordyń oıyn órtke tıgen jeldeı ilip áketken jan kórmedik. Úkimet te ázirge únsiz. Qazaqtildi BAQ «tilderin tistep», jan aıqaıǵa ún qospaı, ózekti órteıtin jaǵdaıǵa atústi qarap, sydyrtyp óte shyqty. Tek orys basylymdary ǵana attandap biraz jerge bardy. Tulypqa qarap móńiregen sıyrdaı dástúri túgili tilin bilmeıtin baýyrlarymyz shetelge qyz balany oqytýdyń túrli saldaryna kóz juma qarap, jabaıylyqtyń bir túrine balaǵan qalyp tanytty. Týralap aıtqanda, depýtat saýalyna qarsylyqty «halyqtyń kózi hám qulaǵy» arqyly jetkizip, upaı jınap qalǵandary ózegimdi órtedi. Osy jerde qazaqy mentalıtet, ulttyq ustanym tilinen ajyraǵandardy tolqytpaıtynyna kózim anyq jetti. Al men qozǵaǵaly otyrǵan toqal máselesi bázbireýlerdiń «qytyǵyna» tıer. Deıturǵanmen, qoǵamdaǵy qany tamshylap turǵan jaǵdaıǵa kóz juma qaraı almadym. Keıbir keleńsizdikterdi qoparyp, ara jigin ashýǵa tyrystym. Áıtse de, toqal máselesine bir jaqty qarap, kóp áıel alýdy kópshilikke jarnamalap, qoldaǵanym emes. Kópten kókeıde júrgen túıtkildi qoǵamnyń talqysyna salýdy qalaǵanym.
Babalar joly órge súıremek
Bir kezderi Parlamentte qyzý talqylanyp, BAQ-tyń «túndigin jelpigen» kóp áıel alý jaıly taqyryp qoǵamdy dúr silkindirip baryp basylǵany esterińizde bolar. Sol kezderi Amangeldi aǵany teledıdardan kózim shaldy. Bir jýrnalıs: «Ózińiz depýtat bolǵanda toqal alǵanǵa qarsy bolmadyńyz, sony qalaı túsindiresiz?» — degen tarapta suraq qoıdy. Sonda Amangeldi aǵam ne dedi deısiz ǵoı. «Qarsy bolmaǵan sebebim: qyzdarymyz kóp. Olar tipti bizge muńdaryn aıtyp hat jazady. Olarmen de sanasý kerek qoı. Shynymen ekinshi áıeldikke barǵysy keletin, júregi qalap turǵan qyz-kelinshekterge bóget bolý jat qylyq. Er-azamattar olardy asyraýǵa qaýqarly, bolyp-tolyp tursa, nege almasqa? Barlyǵy da zań júzinde iske aspasa, bári beker». Óreli sóz aıtqan Amangeldi aǵaǵa qalaı rıza bolmassyń? Osydaı keıin keı er-azamattar qoqılanyp baqqanymen, shybyshtaı shybjyńdaǵan bir sińlim: «Erkekter eki áıel alsa, biz, áıelder de, eki baıǵa shyǵamyz», — dep, aıdy aspannan shyǵardy. «Aınalaıyn-aý, qazaqylyqty, ıslamdy bylaı qoıǵanda, álem tarıhynda bolmaǵan sumdyqty dátiń baryp qalaı aıttyń?» — dep, betine túkirgen eshkimdi kórmedik. Shynymen boıynda qazaqy tárbıeliktiń bir tamshy uryǵy bolǵanda, álgi baıǵus ol sózdi aıtar ma edi, qaıdam. Mine, másele qaıda jatyr?! Jasyratyn túgi de joq, kóp áıel alý — nápsiqumarlyq emes, urpaq órbitýge degen talpynys. Kenjelep qalǵan demografıany damytýǵa qosylar úles bolmaq. Dástúriniń deni ıslammen astasyp jatqan babalar joly urpaǵyn orǵa emes, órge súıremek. Onda budan qorqýǵa ne sebep? Osy jerde boıjetip qalǵan kezimde kózimmen kórgen oqıǵalar tizbegin aıta keteıin. Úıimizge eki áıel ertken jezdemiz jıi kelip turatyn. Birin dáý ápke, ekinshisin kishi ápke dep ataıtynbyz. Kelip-ketip júrgende baıqaǵanym — kishkene balalardyń barlyǵy dáý ápkeniń aınalasynda úıirilip júredi. Ákpemiz de balalardy aınalyp-tolǵanyp otyrady. Sonymen qatar dáý ápke kishi ápkemizge jyly shyraımen kelinindeı qarap, syılastyqtary kózge uryp turatyn edi. Kishi ápke de onyń qas-qabaǵyn baǵyp otyratyn. Bilmeıtin adamǵa ene men kelin tárizdi kórinetin. Sóıtsek, keıin bildik qoı bárin. Dáý ápkeniń etegine oralyp úpir-shúpir bolyp júrgen balalardyń bárin kishi ápkemiz týypty. Ózinen bala bolmaǵasyn, otbasynyń baqytyn oılaǵan dáý ápke kúıeýine toqal alýǵa keńes beripti. Keıin sol balalardyń bárin ózi baǵyp-qaǵyp qatarǵa qosty, bireýi oblys basshysy. Búgingi tańda eki kelinniń basyn bir shańyraqtyń astynda tatýlyqqa shaqyrý qıyn. Taǵy bir jarqyn mysal mynaý. Kelin bolyp túsken jerimde «general, dáý apa», «kishi apa» degen kisiler boldy. Sol «general apa» aýyldy aqylmen bıledi. «Baıtal shaýyp báıge almas» deıtinderge bul sabaq bolsa, qanekeı! Alaıda ol kisi er-azamat túgili, kishkentaı er balanyń aldyn kesip ótpeıtin analardyń sanatynda edi. Bir qyzyǵy, «general apa» symbaty men aqyly kelisken, atyna zaty saı toqaldy kúıeýine ózi alyp beripti. Bul jerde de asyl ananyń kókeıinde azamatym urpaqsyz ótpesin degen izgi nıet jatqanyn basa aıtqym keledi. Sonyń tereń ustanymyn túsingen qos áıelge qandaı qurmet te laıyq. Olardan taraǵan urpaqtyń búginde rýly elge aınalǵany ónegeli tárbıe. Bir bul emes, qazaqtyń dalasyndaı darqan analar urpaq máselesine nemkettilikpen qaramaǵanyn elimizdiń ár pushpaǵynan kezdestiretinderińiz sózsiz. Onda nege osy bir jarasymdy syılastyq bizden alystap barady?
Toqaldan týǵandar da ult maqtanyshtary
Álemge aty máshhúr kóptegen danalarymyzben birge, Abaı da, Shoqan da toqaldyń balalary. Olar aq nekemen dúnıege kelgen ult maqtanyshtary. Aqyldy da aıbarly babalarymyz áıelderin bólektemeı, balalaryn jiliktemeı, bir úıdiń balalaryndaı yntymaqta ustaýy qandaı jarasymdy! Shejirege toly tarıhymyzdy aqtarsaq, mundaı mysaldardy júzdep, tipti myńdap keltirýge bolady. Búgingi bizdiń qoǵamda osy úrdisti jalǵastyrýǵa nege bolmasqa. Allaǵa shúkir, qaltaly da ataly, aqyldy da sabyrly er-azamattar elimizde az emes. Keıbiriniń zańsyz toqaldary bar! Bazbireýleri jasyryp jaýyp, urpaq máselesine júrdim-bardym qarap, «bala belde, qatyn jolda» úrdisin ustanyp álek. Báıbishesinen, týys-týǵanynan tasa ustaýǵa tyrysady. Óz aıtary bar azamattar «qupıasyn» jasyrmaı, halyqtyń talqysyna tastap, oıyn erkin aıtyp júr. Óıtkeni olar adamnan jasyrǵanmen, Qudaıdan jasyra almaıtyn isterin kópten nege kólegeılesin. Sebebi nekesiz týǵan bala men áıeldiń obaly atan túıege júk bolardaı aýyr. Teksizdik degen sózdiń bir qyry osy tusta ashyla túsedi. Kedeıler qaýymy eki áıel almaq túgili, «baıtal túgil bas qaıǵy» bolyp, qara bastyń qamyn kúıttep júr. Qoǵamdaǵy teńsizdiktiń bir aıǵaǵy osy. Sonda qarap otyrsańyz, bar máseleni baılyq sheshetindeı. Osy turǵydan kelgende, toqal máselesin júıeleý kerek. Bul máseleni qaýzamas buryn myna nársege toqtala keteıin. Bárimizge belgili, elimizdiń barlyq oblysynda jezókshelerdiń ordalary bar. Almatydaǵy «mekeni» tanymal. Astanadaǵy jyly «qonystarynyń» aıy ońynan týyp keledi. Sońǵy statısıkalyq málimetke sensek, elimiz boıynsha kúnine júzdegen qara kóz qyzdar jeńil júrispen ustalyp jatady eken. Tergeý oryndaryna aparyp tergep teksergennen basqaǵa dármenderi joǵyn quqyq organdary jasyrmaıdy. Sebebi olardy jazalaýǵa, táýbesine salýǵa zańymyz álsiz. Ony jıyrma jylda jónge salýǵa ne kedergi boldy? Túsiniksiz? «Jeńgetaılarǵa» ǵana zań qoldanǵan bolady…onyń ózi kózboıaýshylyq. Aıtpaqshy, «qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kórersiń» demekshi, májilis depýtaty Aıtkúl Samaqova tósek qatynasyn mektep baǵdarlamasynda oqytýǵa shaqyrdy. Myń jerden jahandaný jaǵadan aldy degen kúnniń ózinde, osylaı. Apyraı, biz qaıda ketip baramyz osy? Tastandy balalardyń deni qara kózder, balalar úıindegi qara domalaqtar qanshama. Osynyń sebep-saldaryn izdep, bolashaq analar tárbıesine nege tez arada kirispeımiz? Meniń kóptiń talqysyna tastaǵym kelgeni — qyzdarymyzdy bólek oqytýǵa kúsh salý. Bul jańalyq emes. Qany bir, jany bir, dini men tili bir túrik baýyrlarymyzdyń bastamasymen ashylǵan QTL-derdiń kóptep ashylýy da qyzdarymyz ben uldarymyzdyń óresin ósireri haq. Óıtkeni az jyldyń ózinde QTL mektepterin bitirgen túlekter bilim parasatymen kópshilikke tanymal. Ádep, ıba jaǵynan da ózderin moıyndatyp úlgerdi.
Men anamyn, ájemin. Nemereler, shóbere súıip otyrmyn. «Qyzǵa qyryq úıden tyıý» degendi esten shyǵarǵan januıalardy kórip júrmin. «Tárbıe basy — tal besik» degen babalar danalyǵy qandaı!? Elimizde statısıka boıynsha áıel zaty aldyńǵy orynda. Erkekter az. Demografıany qalyptastyrýǵa, damytýǵa bul da bir kedergi. Sebebi nekesiz balalar kóbeıdi. «Kókek analar» molaıdy. Olardyń taǵdyryna nemketti qaraýǵa bolmasyn barshamyz sezinemiz. Solardyń jartysy oınap júrip ot basqandar bolsa, qalǵandary januıaly azamattardyń «naq súıerleri». Taǵy aıtamyn, kóp áıel alý sán emes. Oǵan shoshyna qaraıtyn túk te joq. Kóńil jarastyryp, qosylyp jatsa, nege zańdastyrmasqa degiń keledi. Sol úshin «Neke jáne otbasy» zańyna tolyqtyrýlar men ózgertýler engizse, eshkimniń de namysyna shı júgirtkendik bolmas edi. Qýys-qýysta jasyrynyp, dúnıege kelgen urpaǵyna óz nyspysyn jazdyra almaı júrgenderge janym ashıdy. Sonda deımin-aý, balaǵa ákelik meıirim men súıispenshilik qaıda? Ony sezinbegen ana men balany tolyqqandy januıa deýge kele me ózi? Baılyqqa bókkenniń jary ne toqaly bolý baqyt pa? Erkegi ımenshek, áıeli qoja otbasy da oǵan jatpas. Umytpasam, birde teledıdardan belgili aıtysker áıeldi «menshikti mekennen» kórsetip jatyr. Álgi áıel beti bylsh etpeı «biz baqytty otbasymyz» dep saırap otyr. Jastaı qosylǵan qosaǵyn tastap, eki balasymen ákesindeı adamǵa tıgenin beıne el-jurt bilmeıtindeı kósiledi. «Býyrshyn kózin súzbese, býra buıdasyn úzbeıdi» degen qazaq qandaı danyshpan edi… Ulttyq telearnamyz basqa úlgi etetin otbasy tappaǵanyna…
Túıin: Qarap otyrsam, keıbir qyzdar dúnıe baılyq úshin, arzan baq úshin jeńil júriske salynyp, ákesiz urpaq ákelip, qaltasy qalyń bireýdiń toqaly bolyp, materıaldyq baılyqqa qyzyǵyp, «shattanyp» júr. Naǵyz baqyt rýhanı baılyqta ekenin sezinbeıtinderine qalaı kúıinbessiń. «Arym — janymnyń sadaqasy» degen eldiń qazirgi qyzdary erli-zaıyptylardy ajyratyp, balalaryn jetim qaldyryp jatqanyn estısiń. Al qaltaly bıliktegi keı azamattar (atyn atap, túsin tústemeı-aq qoıalyq) toqaldaryna úı, mashına t.b. alyp berip, bar jaǵdaıyn jasaǵandaı keıip tanytyp júr. Al kindiginen órbigen urpaǵyna ata tegin berýge túrli syltaýlar aıtyp qashqaqtaıdy. Bul jas toqaldyń ómirin óksitip, perzentterin tiri jetim etkenmen birdeı emes pe? Eshqandaı dúnıege aıyrbastalmaıtyn ákelik mahabbatty qaıda qoıamyz? Álgindeı erkekter dúnıege kelgen balasyn perzenthanadan alyp shyǵýdan qorqady. Nege olarǵa basymen istegenin moıynmen kótermeske. Eki áıelge shamasy kelmegen adam qalaı el basqarmaq?! «Meniń aty-jónimdi aıtýshy bolma, men úshin birinshi kezekte otbasym tur», — deıtinder de tabylady myna qoǵamnan. «Eń basty baılyǵymyz — adam», — delingen Ata Zańymyzda. Demek, qalǵan tirliktiń bári adamzat ıgiligi úshin. Elimizde 350 myńǵa jýyq kári qyzdar,95 myńǵa jýyq jetim balalar bar eken. Jezókshelikpen aınalysqan qarakózderimiz qara bastarynyń qamyn kúıttep júr. Qyzdary men analarynyń áleýmettik jaǵdaıynyń tómendigi bılikke syn. Atam qazaq jesiri men jetimin jylatpaǵan. Munyń bári ulttyq tárbıeniń joqtyǵynan týyndap otyr.
Qoǵamdaǵy tastandy balalardyń deniniń ákesi aty-jónin berýden qashyp júr. Bul jerde solqyldaq zańnyń da kesiri tıip tur. Osy turǵydan kelgende, «kókek analardy» ǵana emes, «qyran» ákelerdi de tuzaqtaıtyn zań kerek. Áıtpese bári beker. Meniń aıtpaǵym — solqyldaq zańǵa «jaǵdaıy kelip tursa, urpaq, urpaq úshin, ekinshi áıel alýǵa bolady» dep engizse. Balaǵa ákeniń nyspysyn berýge, balaǵa bar jaǵdaıdy jasaýǵa erekshe talap qoıylýy kerek. Ony oryndamaǵan jaǵdaıda qyzmetinen qýylyp, qatań jazalar qoldanylsa. Birneshe áıel alyp, kerisinshe baılaryn tastap basqa baıǵa tıip júrgen kimder degen suraqqa jaýap daıyn. Olar, negizinen, «bıliktegiler, qaltalylar, tespeı soryp semirgender». Búgingi solqyldaq zań solardyń sózin sóılep tur. Tarshylyqtyń, joqtyqtyń kesirinen qanshama otbasylar úıli-barandy bola almaı ajyrasyp jatyr. Sonymen, qysqasyn aıtsaq, «Otbasy jáne neke týraly» Zańdy qolǵa alatyn kez jetti…
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, shetelde oqyǵan qyzdardyń namyssyzdyǵynan «jıenderimiz» álemniń túkpir-túkpirinde kóbeıip keledi. Kúlemiz be, jylaımyz ba? Qazaq qyzdarynyń quny nege sonshalyqty arzandap ketti, aǵaıyn? Mysaly, Mysyrda jat jurttyń qyzyn alatyn bolsa, 100 myń AQSH dollaryn suraıdy. Ózge de elderdiń qyzdary altynnan ardaqty. Al bizdiń qyzdarymyz tyshqaq laq qurly joq pa? Kim kóringen paıdalanady, eline jetektep alyp kete beredi. Iaǵnı ondaı kúıeý bolǵysy kelgenderge zań júzinde tosqaýyl qoıý qajet. Mysyr nemese Túrkimenstan sıaqty qymbat baǵa qoıalyq. Sonda ol namysymyzdy da, qyzdarymyzdy da qorǵaıdy. Ózge de elderde qyzdary altynnan ardaqty. Al bizde she? Ózińiz oılaı berińiz…
SÁÝLE MESHİTBAIQYZY
