Búgin  Qazaq radıosynyń dıktory, Qazaqstannyń halyq ártisi, Uly Otan soǵysynyń ardageri BAIJANBAEV Ánýarbek Nyǵmetjanuly (1923-1989)  dúnıege kelgen kún. Ánýarbek  BAIJANBAEV Semeı qalasynda 1923 týǵan. 1944 jyly soǵystan oralǵannan keıin, Qazaq radıosyna dıktor bolyp ornalasqan. Alǵash efırge shaǵyn habarlandyrý oqýdan bastap, ómiriniń sońyna deıin Qazaq radıosynda, teledıdarynda dıktor, aǵa dıktor qyzmetterin atqarǵan. Efır arqyly berilgen respýblıkanyń tynys tirshiligi jaıly ártúrli jańalyqtar, saıası habarlar uzaq jyldar boıy myńdaǵan tyńdaýshylarǵa Á.Baıjanbaevtyń ashyq ta áýezdi, keń tynysty únimen jetti. Ol turǵan úıge memorıaldyq taqta ornatylǵan. 1-shi dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan. 

1989 jyly Ánýarbek Baıjanbaev  dúnıeden ótti.  Alaıda,  Qazaq únjarıasynyń tarıhynda  onyń óshpes aty  qaldy.  Dara dıktordyń týǵan kúnine oraı, Qasymhan Ersarınnyń  "Daýylpaz dıktor" atty  maqalasyn  nazarlaryńyzǵa usynyp  otyrmyz...

Jýrnalısik jol qaıda aparmaıdy. Shalǵaıdaǵy shopan qystaǵyna bara jatyrmyz. Ashyq aýa-raıy aıaq astynan qubylyp shyǵa keldi. Japalaqtap qar jaýyp, jel kóterilip, alaı-dúleı boran soqty da ketti. Mashınamyz qarǵa batyp bir turyp, bir júrip, áreń degende qystaqqa jettik-aý. – Myna alaı-dúleı boranda qaıdan júrsińder? Jyly, jarqyn úılerińnen kim munda aıdap ákeldi, – dep, túsken úı ıesi beıne eski tanysyndaı qushaq jaıyp qarsy aldy. Sol boıda dastarhan da jaıylyp, býy burqyrap, shaı da quıyla bastady. Aıaz soryp, tońyp kelgen bizderge keregi de osy edi. Janymyz jaılanyp, boıymyzdy jınaı bergende: – Radıo qabyldaǵyshtyń qulaǵyn burap, daýsyn shy­ǵa­ryp qoıshy, aýa-raıy qalaı bolar eken, ony da tyńdaı otyraıyq, – dedi úı ıesi balasyna. Sol-aq eken radıodan eń áýeli jyly áýen oınalyp, onan soń malshy qaýym týraly: Elemeıdi esh ýaqytta sýyqty, Bilesiń be bárinen de kim myqty? Bilesiń be borandy da bas ıdirip, Kúndiz-túni aıazda kim shynyqty. Bult astynan syǵalasa juldyzdar, Muzǵa oranǵan buldyraıdy shyń-quzdar. Sol myqty adam qoı kúzetip shyǵady, Syr bermeıdi tońdyrsa da yzǵarlar, – degen óleń joldary jeldeı ese jóneldi. Óleńdi kezektesip oqyp otyrǵan ózimizdiń áriptesimiz Ánýarbek Baıjanbaev pen Saýyq Jaqanova. Bulaqtaı móldir ashyq daýystary eriksiz baýrap, beıne magnıtteı baýyryna tartyp barady. Habar aıaqtalǵan boıda: – Bárekeldi! Naqyshyna keltirip, qalaı oqıdy. Kóp rah­met. Bizge arnalǵan eken, – dep shopan aǵamyz shyn júrekten rıza bolyp qaldy. – Japan dalada júrip mal baqqan soń radıo qabyl­daǵysh úıde de, túzde de janymyzda. Sonyń ishinde kó­birek den qoıyp tyńdaıtynymyz Ánýarbektiń júrgizetin habarlary. «Órkeniń óssin, kóp jasa!» dep rızalyǵy­myzdy bildirip, qolyn qysqymyz keledi. Átteń, alysta. Al sizder birge qyzmet isteıdi ekensizder. Ózi qandaı jigit. Arnaıy oqý oqyǵan ba? Álde boıyna týa bitken qasıeti me eken? – dep qaldy úı ıesi bizge. Tosyn suraq. Taý baýraıynda ósken adamǵa asqar shyń­nyń bıiktigi biline bermeıdi. Birge júrgen adamnyń arqa-basynyń keńdigi sezile bermeıdi. Tastaı batyp, sý­daı sińip aralasyp ketesiń. Ánýar Baıjanbaev ta son­daı qarapaıym, kishige aǵa, úlkenge ini. Kereginde árqa­shan qasyńnan tabylatyn qarapaıym, aqjarqyn jigit edi. Ómir ony erte eseıtipti. Otbasynyń jaǵdaıyna oraı mektepte oqyp júrgen keziniń ózinde eńbekke aralasypty. Turǵan úıiniń janyndaǵy baspahanaǵa hat tasýshy bo­lyp ornalasyp, jaqsy ortaǵa tap bolady. Baspa- ha­na­nyń jumysy qyzyq eken. San qıly kitaptar birinen soń biri ústi-ústine shyǵyp jatady. Arasynda óleń, áńgime jınaqtar da az emes. Avtorlary áıgili jazýshylar, aqyndar. Betterin aqtaryp oqı qalsań, eriksiz tartyp, baýrap alyp ketedi. Jattap alǵan óleńderin joldastary, tanystary arasynda kemeline keltirip, aıtyp júrýdi ádetke aınaldyrdy. Olar bolsa, seniń daýsyń sondaı tamasha dep, uıyp tyńdap, qolyn soǵyp, arqasynan qaǵady. Atqaratyn jumysy da onsha aýyr emes. Tapsyrylǵan isti zyr júgirip, der kezinde múltiksiz oryndaıdy. Kitap av­tor­larynyń qoljazbalary terilip bolǵannan keıin úılerine baryp oqytady da, ketken qateleri túze­til­gen­nen keıin qaıtadan baspahanaǵa ákelip tapsyrady. Osyndaı kúndelikti jumys barysynda halqymyzdyń súıik­ti jazýshysy Sáken Seıfýllınmen alǵashqy ret ta­nys­qan sátin Ánýar aǵa únemi erekshe yqylaspen aıtyp júretin. – Birde, – dep eske alady Án-aǵań, – Baspahanada te­ril­gen qoljazbany jazýshynyń úıine alyp keldim. Sáken aǵanyń orny bólek qoı. «Qalaı bolar eken, qalaı qa­byl­dar eken?» dep, ishteı qatty qobaljydym. Jazýshy aǵa­myz úıinde eken. Balasynbaı jyly qarsy aldy. Ákel­gen dúnıelerimdi kóz júgirtip qarap otyryp, jaılap áńgi­mege kóshti. – Osy seni aqyndardyń óleń-jyrlaryn babyna kel­tirip, kósile kelistire oqıdy dep maqtaıdy jurt. Solaı ma? – Qaıdan bileıin aǵa, shamam kelgenshe barymdy sa­lyp, jaqsylap oqyp, tyńdaýshynyń kóńilinen shyǵýyna ty­rysamyn. – Talpynǵan taýǵa shyǵady. Jaraıdy munyń durys eken. Kóp estigennen bir kórgen artyq. Myna qolymdaǵy óleńderdiń birin oqyp kórshi, men de tyńdap kóreıin, – dedi, – aǵa. – Kútpegen ótinish, shynymen-aq surap tur ma? – dep aǵa­nyń júzine jaltaq-jaltaq qaraı berdim. – Qysylma, qaraǵym, oqı ǵoı, – dedi taǵy da. Sol-aq eken alyp ushqan kóńilim ornyna túskendeı bol­dy. Tereńirek dem alyp, daýsymdy kóterińkirep óleńdi oqı jóneldim. «Qalaı qabyldar eken» dep, Sáken aǵaǵa da álsin-álsin qarap qoıamyn. Den qoıyp tyńdap otyrǵan tárizdi. – Jaraıdy, inishegim, daýysyń áýezdi, úndi eken. Óleń­di men emes, beıne óziń jazǵandaı shyn berile, jan-dú­nıeń­di salyp ezile oqydyń, – dep arqamnan qaq­ty. Týa bitken talantyń bar sıaqty. Adam – óz ómi­ri­niń sýretshisi. Sonyń kózin ashýǵa tyrys, – dep keleli keńes bergen kezinde ózime-ózim senbedim. Rahmetimdi aıttym. Amal ne, aıaq astynan Otan soǵysy bastalyp, maı­danǵa attandym. Shıelenisken qatty urystardyń birinde aýyr jaralandym. Mańdaıǵa jazsa ne shara. Baldaqqa súıe­nip, múgedek bolyp elge oraldym. Soǵys ýaqyty ǵoı. Sonyń ózinde qartań tartqan ata-ana­ma kómektesip, qol ushyn berýge tyrystym. Osy maqsatpen kóshe kezip, jumys qarastyryp júr­gende baspahanada birge jumys istep, aǵamdaı bolyp ketken Omarǵazy Ospanovty jolyqtyrdym. – Kórgen boıda Ánýar-aý, soǵystan qashan oraldyń, ne­ge kórinbeı júrsiń, qalyń qalaı? – dep Omekeń suraq­tyń astyna aldy. – Qalym jaman emes, baspahanaǵa baryp, sizdi kez­des­tire almadym. Kóbi beıtanys kisiler, basqa qyzmetke aýy­syp ketipsiz. – Iá, men qazir Respýblıkalyq Radıo taratý komı­teti­niń bastyǵymyn. Óziń qalaı, emdelip júrsiń be? – Emdelip boldyq qoı. Tabylsa jumys istep, úı-ishine qol­ǵabys jasaǵym keledi. Biraq reti kelmeı júr. – Olaı bolsa, jumys tabylady. Bizge kel. – Ne isteımin sonda? – Dıktor bolasyń. – Dıktor. Dıktor degen ne? Qandaı qyzmet ol. Qo­lymnan keler me eken. Uıatqa qaldyrmaımyn ba? – Kelgende qandaı, alyp ketesiń. Umytyp qalǵannan saý­mysyń. Soǵystyń aldynda baspada júrgende óleń oqyp, taqpaq aıtýǵa áýes ediń ǵoı. Daýysyń qandaı qulaqqa jaǵymdy, áýezdi. Dıktor bolyp istegisi keletin adamǵa keregi – osy. Shyn den qoısań, jattyǵyp, meńgerip ketesiń, kómektesemiz, – dedi. Shynynda da solaı boldy. Alǵashqy synnyń ózinen sú­rin­beı ótti. Jas jigitti ujym jyly qarsy aldy. Dık­tor­lyq mamandyq sıqyrly sezimniń, sezimtal ónerdiń ada­my ekenine, onyń negizgi quraly áýezdi ún, maǵynaly sóz­di jerine jetkize oqı bilýi ekendigine kózin jet­kizdi. Soǵys jyldarynda radıoda qosymsha dıktor bolyp qyzmet istegen ataqty artıs Sháken Aımanov Ánýardy ózi­ne kómekshi etip aldy. Jas ósedi, qanat qataıady. Ánýar da júre kele qalaǵan mamandyǵynyń shyńyna kó­terilip, tyńdaýshylardyń júregine jol tapty. Ataqty jazýshy Sábıt Muqanov: «Ánýarbek oqysa solǵyn shyǵarmanyń ózi torǵyn ji­bekteı qulpyrady» dese, abzal aqyn Taıyr Jarokov: «Ánýarbek inime óte rızamyn, óleń oqyǵanda aıyzyńdy qandyryp, eldi siltideı tyndyrady», – dep shyn yqylas pen qoshamet kórsetip júrdi. – Birde, – dep eske alatyn Án-aǵa. – Kópke málim ardager azamat, jaýynger jazýshy Baýyrjan Momyshuly kórkem jazylǵan bir maqalasyn maǵan radıodan oqyp berýdi usyndy. Baýkeńniń ózi de ádebı dúnıeni qulpyrtyp oqıtynyn biletin edim. Sonda da óziniń ornyna meni qalaǵany qatty tolqytyp, tebirentip jiberdi. Batyr aǵanyń senimin aqtap shyqsam eken, – dep muqıat daıyndaldym. Eńbegim esh ketpedi. Maqala radıodan oqylysymen-aq Baýkeń telefon soǵyp: «Jaraısyń, Ánýarbek! Óz dúnıeme ózimniń saı-súıe­gim syrqyrap ketti. Kóp rahmet!» – dedi. Iá, jaqsy adam shynynda da qaı ýaqytta bolsa da aspandaǵy jarqyraǵan juldyz sıaqty ǵoı. Onyń nur sáýlesi tek ózine ǵana emes, ózgelerdi de nurlandyrady. Án-aǵa osylaı qaltqysyz qyzmet atqara júrip, sońyna ergen shákirtterine de ónegeli ustazdyq kórsetti. Olar­dyń ishinen Mámbet Serjanov, Saýyq Jaqanovany, Jánel Asqarovany, Myrzabek Qýatbekovty erekshe atap kórsetýge bolar edi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, tanymal dıktor Saýyq Jaqanovanyń da Án-aǵamen birge qyzmet istep, bite qaınasqany da kúni búginge deıin esinde jú­redi. Dybys rejıseri: «Bir saǵattyq ádebı-mýzykalyq habardy Ánýarbek aǵamen birge qosylyp oqısyń, aldyn ala jaqsylap daıyndal» dep mátinin ákelip bergende júregi dúrsildep qoıa beripti. Qyzmet isteı bastaǵanyma onsha kóp bolǵan joq, «Júı­riktiń jelisine ilese alamyn ba? – dep qatty sezik­tenipti. Qasynda otyrǵan áriptesiniń jan-dúnıesin sezip qal­ǵan Án-aǵa: – Saýyq qaraǵym, onsha qobaljyma, bizdiń oqyǵan má­tinimiz birden efırge shyqpaıdy. Aldyn ala úntaspaǵa ja­zylady. Qatelesip, jaza bassaq, daýysymyzdy qal­pyna keltirip, qaıtadan oqımyz. Mıkrofon aldynda ne­ǵurlym erkin otyrsaq, daýysymyz da solǵurlym shı­raq shyǵady, – dep aǵalyq keńesin beredi. Alys-jaqyndy bilmeıtin mıllıondardyń qaǵazsyz ga­zeti atanǵan Qazaq radıosynyń Altyn qorynda áde­bıetimiz ben mádenıetimizdiń ulaǵatty ókilderiniń, qara­paıym eńbek adamdarynyń, óskeleń urpaqtardyń ókil­deri jaıly syrly da, sazdy habarlary saqtalǵan. Mine, sol habarlardy daıyndaýǵa, efırge shyǵarýǵa mol eńbek etken Qazaq­stan­nyń halyq artısi Ánýarbek Baıjanbaev aǵamyzdyń týǵanyna 90 jyl. Osy oraıda tyńdaýshynyń qulaq quryshyn qan­dyratyn daýylpaz daýys ıesiniń mereıtoıy Respýb­lıka kóleminde toılanar ma edi degen tilek kókeıimizde qylań berip qalady. El tizginin ustap otyrǵan azamat­tardyń oılarynda júrgen de bolar. Umyt qaldyratyndaı adam emes edi ǵoı... Anda-sanda radıodan muraǵattaǵy baǵdarlamalardy berip qalady. Tyńdarman qaýym Ánekeńniń magnıtteı tartyp, eriksiz baýraıtyn daýysyn tanı ketedi. Radıomen birge jasap kele jatqan sol daýystyń ıesi aralarynda júrgendeı kórinedi.