«Eki kemeniń quıryǵyn ustaǵan sýǵa ketedi». Eki kemeni qaıdam, jahandanýdyń dáýirinde bir mezette eki nemese úsh eldiń azamattyǵyn alyp, birneshe kemeniń «qulaǵynda oınaıtyn» urpaq dúnıege keldi. Olar túrli saıası shıelenister bola qalsa, Otanynan syrt aınalyp kete barmaı ma? Jalpy, qos azamattyq degen ne? Osy qos azamattyqty qaı elder zańdastyrǵan? Qazaqstanda eki-úsh eldiń tólqujatyn tós qaltasyna salyp alǵandar bar ma? Bar bolsa, olar kimder? Eki nemese úsh eldiń tólqujatyna ıelik etip, alshań basyp júrgenderden Otanymyzǵa qandaı qater tónýi múmkin?
Bıpatrıd degen nemene? Siz qos azamattyq degendi qalaı túsinesiz? Ǵylymı hám zańdyq turǵyda bul másele qalaı sheshimin tabady? Halyqaralyq quqyqta bir mezgilde eki nemese birneshe eldiń azamattyǵyn alǵandardy «bıpatrıd» dep ataıdy-mys. Bul bıpatrıdtiń eki túri bar. Birinshisi – zańdy bıpatrıdtik. Keıbir elderde qos azamattyq memleketterdiń zańnamasymen ruqsat etilip, memleketaralyq kelisimderge sáıkes zańdy dep tanylady. Máselen, Argentına, Brazılıa, Barbados, Kanada, Perý, Kolýmbıa, Iamaıka, Ýrýgvaı, Meksıka, Pákistan, AQSH, Germanıa, Latvıa memleketteri qos azamattyqty zańdastyrǵan. Bul eldiń kez-kelgen azamattary bir mezette eki nemese odan da kóp memlekettiń azamaty atanýǵa tolyq quqyly. Sondaı-aq irgemizdegi Reseıdiń ózi ózge elder tarapynan shekteý qoıylmasa, qos azamattyqty berýge qarsylyq bildirmeıdi. Ekinshisi – zańsyz bıpatrıdtik. Joǵaryda atalǵan memleketterden basqa elderdiń bári qos azamattyqty qoldamaıdy. Mysaly, 2004 jyly «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy azamattyq týraly» Zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilip, Qazaqstan azamaty ózge eldiń azamattyǵyn alǵan jaǵdaıda avtomatty túrde Qazaqstannyń azamattyǵynan aıyrylatyny jazylǵan. Biraq, Zańda osylaı kórsetilse de, elimizde zańsyz bıpatrıdtikke umtylý faktileri azaıǵan emes. Tipti, osyǵan deıin zańsyz bıpatrıdtikke qol jetkizgender jaıly resmı oryndar naqty derekter jarıalaǵan emes. Osynyń saldarynan aramyzda qazaqtyń tólqujatyn ustaǵanymen, júregi basqa Otan úshin soǵatyn qansha «qosmekendiniń» bar ekenin bilmeımiz. Oı keshirersiz, bıologıa ǵylymynda «qosmekendiler» termınin qurlyq pen sýda qatar tirshilik etetin jándikterge, ıaǵnı baqalarǵa baǵyttala aıtatyn edi ǵoı. Qos azamattyqty «qosmekendilerdi» teńeý qanshalyqty oryndy ekenin bilmeımiz. Biletinimiz, baqa ýyldyryǵyn shalshyq sýǵa shashady... Qazaqstandyqtar qos azamattyqqa qalaı qol jetkizedi? Baqa ýyldyryǵyn shalshyq sýǵa shashady. Sol ýyldyryq jetilip, «ıt-balyqqa» aınalady. It-balyq óse kele sý men qurlyqta qatar ómir súre beretin baqa bolady. Muny nege aıtyp otyrmyz? Qazir Qazaqstannyń baılary da «baqa-ǵumyr» súre bastady. Meta.kz saıtynyń jazýynsha, elimizdiń manaptary jappaı áıelderi men kelinderin AQSH-ta bosandyrýdy qolǵa alǵan. Suranys bar jerde taýar da ótimdi. Tipti, AQSH-ta áıel bosandyrýmen aınalysatyn arnaıy ortalyqtar jumys jasaıdy eken. Ol ortalyqtar bir kelinshekti bosandyrýdyń qunyn 20 myń AQSH dollaryna baǵalaıdy. Az aqsha emes, árıne, Sonyń ózinde buǵan elimizden kúnine 3-4 azamat qyzyǵýshylyq bildirip, telefon shalady-mys. Bul AQSH-ta medısınanyń damyǵanynyń belgisi emes, kerisinshe bizdiń qaltalylar osyndaı ońaı jol arqyly balalary men áıelderine AQSH azamattyǵyn alyp jatyr. Óıtkeni, AQSH-ta týǵan bala avtomatty túrde sol eldiń azamaty atanady. Eger de onyń ata-anasy ózge eldiń azamaty bolsa, bala 18-ge kelgen kezde tańdaýdy ózi jasaıdy. Mysaly, 2010 jyly týra osy jolmen Qazaqstannyń 350-den, 2011 jyly 370-ten astam balasy qurama shtattardyń azamattyǵyna qol jetkizgen. Demek, ár jyl saıyn 400-ge jýyq sábıimiz «qosmekendige» aınalyp jatyr degen sóz. Shet elde týǵan bul balalar elshilik arqyly Qazaqstannyń da qujatyn ala alady. Bul bizdegi kámlettik jasqa tolǵan azamattardy bylaı qoıyp, besikten beli shyqpaǵan búldirshinderdiń ózinde qos azamattyq bar ekeniniń belgisi emes pe? Qosh bol qazaq, sálem «Hasakesytan» «Pew Research Center» zertteý ortalyǵynyń 2012 jylǵy málimetterine súıensek, táýelsizdik alǵan jyldardan beri Qazaqstanmen 4 mıllıon 150 myńnan astam azamat qoshtasyp kete barǵan. Olardyń 2 mıllıon 130 myńy (51 paıyzy) – musylman (ıaǵnı kóbi qazaqtar degen sóz), 560 myńy (14 paıyzy) – hrıstıan jáne bir paıyzǵa jeter-jetpesi (10 myńǵa jýyǵy) – ıýdeıler eken. Sol zertteýge sáıkes, qazaqstandyq mıgranttardyń 89 paıyzy Eýropaǵa (olar - 3 mıllıon 710 myń adam), 350 myń adam (segiz paıyz) Azıa-Tynyq muhıty aımaǵyna, 30 myńy – AQSH-qa (bir paıyzdan kem), 30 myńy – Taıaý Shyǵys elderine qonys aýdarǵan. Keıbir sarapshylar bul azamattardyń barlyǵy derlik shet el aspaǵanyn, tek sol elderdiń azamattyǵyn alǵandaryn aldyǵa tartady. Naqty derek bolmaǵan soń, bul jaıdy indete zertteý qıyn bolyp tur. Dese de, qazaqta «jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy» degen sóz bar. Sol «qosh bolǵyrlardyń» ornyn keshegi kúnge deıin shettegi qandastarymyz toltyryp keldi. Al, endi... Kósh toqtady. Sodan bolar, bizdiń resmı oryndar kezinde Qazaqstannan ketip, qaıta kóship kelip jatqandar jaıly málimetterdi jıi aıtyp, «taqıasyn aspanǵa laqtyryp» jatyr. Máselen, olardyń deregine súıensek, osy ýaqytqa deıin Germanıaǵa kóshken 3 myń nemis, elimizge qaıtyp oralypty-mys. Shyndyǵyna kelsek, Germanıa – qos azamattyqqa ruqsat beretinin el. Tek, bul memlekettiń «qosmekendileri» basqa elde áskerı boryshyn ótemese bolǵany. Elge oralǵan nemisterdiń naq Germanıa azamattyǵynan bas tartqanyna kepildik bere alamyz ba? Qosh! Mamandar syrtqa ketkenderdiń ornyn Qytaıdan kelgen azamattar (qandastarymyz emes) basyp jatqanyn aıtady. Beıresmı derekterge súıensek, qazir elimizde 500 myńǵa jýyq qytaı turyp jatyr. Onyń 5 myńy azamattyq alyp úlgergen. Olar azamattyqqa qazaqtyń qyzdaryna úılený arqyly qol jetkizetin kórinedi (qytaılar ǵana emes, túrik, nemis, aǵylshyn, aýǵan, pákistandyq, t.b osy jol arqyly Qazaqstan azamaty atanýda). Bul oraıda nekege turýdyń ózi bızneske aınalyp bara jatqanyn aıta ketken jón (sheteldikter basy bos kez-kelgen áıelge aqsha berip, resmı nekesin qıyp, azamattyq alyp jatyr). Qytaı eli demografıalyq dúmpýdiń aldyn alý hám ǵalamdy ekonomıkamen jaýlap alý úshin óz azamattaryn álem elderine jiberýdiń túrli aıla-sharǵylaryn oılap tabýda. Bul baǵytta túrli astyrtyn uıymdary jumys jasaıdy-mys. Máselen, ol uıymdar sheteldiń azamaty atanǵysy keletinderdi qarjylandyrady eken. Eýropaǵa kóshkenderdiń qorjynyna 8-10 myń dollar, Reseıge qonys aýdarǵandardyń qaltasyna 2,5-3 myń dollar qarjy salyp beredi. Al, Qazaqstanǵa qatysty naqty derek joq. Olar «Qazaqstanda turaqty meken-jaıǵa tirkelý úshin 100-200 dollar jetkilikti dep» mysqyldaıdy eken. Ras, ta shyǵar... Biraq, Qytaı eli qazaq jerine azamattaryn kóshirýdi myqtap qolǵa alǵanyn «Hasakesytan hýasáo bao» degen (bul gazet Qazaqstandaǵy qytaı dıasporasyna arnalǵan) gazet shyǵaryp jatqanynan-aq anyq baıqaýǵa bolady. Qazaqstan shekarasynan shyqpaı-aq azamattyq alýǵa bola ma? Baı-shonjarlar besikten beli shyqpaǵan balalaryna AQSH azamattyǵyn «syıǵa» tartyp jatyr. Qytaı bolsa, qazaq eline antalap tur. Al, irgemizdegi Reseı she? «Aýrýyn jasyrǵan óledi» deıdi qazaq. Qazaqstanda bıpatrıdterdiń kóbeıýine Reseı tarapy da «qomaqty» úles qosyp jatyr. Ǵalamtor betterin ashsańyz «Qazaqstan azamaty Reseı azamattyǵyn qalaı alady?» degen sekildi talqylaýlardan aıaq alyp júrý múmkin emes. Eń soraqysy sol, zańdyq turǵyda Qazaqstan shekarasynan shyqpaı-aq Reseı azamattyǵyn alýǵa bolady eken. Ony Reseıdiń Qazaqstandaǵy elshiligi júzege asyrady. Jarnamasyna qarasańyz, jaǵańyzdy ustaısyz. Onda azamattyqtyń qujattaryn Reseıde góri, Qazaqstanda rásimdeý jyldam, ári tıimdi ekeni jazylǵan. Talaptary da qyzyq... Eger de Sizdiń ákeńiz nemese shesheńiz Reseı azamaty bolsa, 2002 jyldyń 1 shildesinen keıin Reseıdegi arnaýly nemese JOO-da oqysańyz, kezinde KSRO azamaty bolyp, qazir eshbir eldiń azamatyǵyn almaǵan bolsańyz Reseıdiń elshiligine barasyz da, qyzyl tólqujatty jan qaltańyzǵa basyp shyǵasyz. Bul neni bildiredi? Elimizdegi kez-kelgen adam Reseı memleketiniń azamaty bola alady degen sóz. Olar Reseı azamattyǵyn alǵannan keıin kóship kete me? Bul suraqqa naqty jaýap berý qıyn. A, aıtpaqshy orys tilinen synaq tapsyrýǵa mindettisiz. Ol synaqtyń ózin Qazaqstandaǵy «Znanıe» qoǵamdyq qory ókilderi qabyldaıdy.
Qos azamattyqty kimder alady? Árıne, bul qadamǵa qazaq elin Otanym dep eseptemeıtin, onyń bolashaǵyna kúmánmen qaraıtyndar barady. Olar «Qazaqstan azamattyǵy maǵan osy elde turý úshin, basqa eldiń azamattyǵy qorǵanysh úshin qajet» degen sanamen ómir súrýde. Bıpatrıdterdiń deni qazaqtan shyqqan shendi men shekpendiler hám qazaqtyń táýelsizdigin moıyndamaıtyn ózge dıaspora ókilderi... Eger de Otanymyzda áldebir saıası shıelenis oryn ala qalsa, olar bizge ordaly jylandaı ý-yn tógedi, ıa bolmasa «Gýd baı, Kazakhstan, Záı jıán, Hasakesytan, Do svıdanıa, Kazahstan» dep qol bulǵap kete barady.
Avtor: Qanat Birlikuly
"Alash aınasy"
