…Onyń ózi áli bala. Boıjetip te úlgermegen. Áli jasóspirim. Biraq, soǵan qaramastan, bul «balanyń» balasy bar.
Osy jerde máseleniń basyn birden ashyp alaıyqshy. Jas degen uǵymǵa ózin jas sezinetinderdiń barlyǵyn jatqyza berýge bolmaıdy. Jasóspirim dep neshe jastaǵylardy aıtamyz? IýNFPA (Birikken Ulttar Uıymynyń Halyq sany salasyndaǵy qory – áıelder men jastarǵa jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyǵyn saqtap, deni saý balany dúnıege ákelý úshin olardyń múmkindikterin keńeıtýge baǵyttalǵan BUU-nyń jetekshi agenttigi) standarttary boıynsha jasy 12-19 aralyǵyndaǵy qyz bala bolsyn, er bala bolsyn jetkinshek.
Al endi jylyna 3 myńǵa jýyq jetkinshek nekege turady degen málimetti qaıdan alyp otyrmyz degen saýalǵa jaýap bermes buryn, osy taqyrypqa jetelegen saldarǵa toqtala ketelik.
Jýyrda ǵana joǵarydaǵy IýNFPA jýrnalıser arasynda jasóspirim qyzdardyń reprodýktıvti densaýlyǵy jóninde semınar ótkizip, oǵan bir kúnimizdi arnaǵan edik. Bizdi bul jıynǵa osyǵan deıin «Egemen Qazaqstanda» jarıalanǵan «Bebı kapýt» nemese janýarlarǵa arnalǵan dári iship jatyry shirigender» syndy jáne qyz balanyń baqytyna qatysty maqalalar jetelep alyp kelgen.
Sonymen, kókeıkesti taqyryp tóńireginde naqty baıandamalar men tusaýkeserler, zertteýler men saraptamalarǵa qanyǵa otyryp, BAQ ókilderine qatty áser etken bir oqıǵadan attap óte almaıtynymyz anyq edi. Semınar baǵdarlamasy boıynsha jabyq shilterdiń ar jaǵynda balıǵatqa jetpeı júkti bolǵan jetkinshekpen tildesý de josparlanǵan-dy.
Dál semınar bolatyn kúni bizdiń qupıa keıipkerimiz jýrnalısermen kezdesýden bas tartady da, semınardy uıymdastyrýshylar aıaq astynan basqa jumbaq qyz izdeýge májbúr bolady. İzdeıtin oryn bireý. Almatyda «Ana úıi» dep atalatyn qoǵamdyq qor bar. Ol jerde ómirdiń túrli synaǵyna dýshar bolǵan óndirdeı qyzdar dúnıege túrli jaǵdaıda sábıin ákelgenshe áleýmettik qamqorlyqty, psıhologtardyń kómegin paıdalanady. Osylaısha, aıaq astynan tabylǵan keıipkermen semınar sońyna qaraı eki bólmede daýys kúsheıtkish arqyly sóılesýdiń sáti tústi. Qyz qazaqtildi bolǵandyqtan suhbat júrgizý róli bizge buıyrdy. Bul ómirdegi eń aýyr áńgimeniń biri bolatyn. Bul jaǵdaı suhbatqa kelýden bas tartqan júkti jasóspirimniń de jaǵdaıynan soraqy eken.
Onyń jasy 16-ǵa da tolmaǵan. Mektepte oqıdy. Aýyldyń qarapaıym balasy. Anasy joq, ákesi, týysqan ápkesi bar. Biz oǵan «Aıa» dep at qoıdyq.
Sonymen, Aıanyń aıtýynsha, ol da óz qatarlastarymen oısyz-qamsyz ósip kele jatady. Biraq, ózinen birneshe jas qana «úlken jigit» kóz tigip júredi. Bul túısigi bir nárseni sezgendeı qashqaqtaıdy. Shaqyrǵan jerine barýdan bas tartady. Sosyn ol bolmaǵan soń, jalǵyz kezdesýge kelgisi kelmese, qurby qyzdarymen qosa qydyrýǵa úgitteıdi. Bir qyzyǵy, birge qydyrmaq bolǵan dostardyń bireýi de kelisken jerge kelmegen… Osylaısha, eń alǵashqy kezdesý de ótedi. Bastapqyda jigit oǵash qylyq kórsetpegendikten keıingi kezdesýge Aıa oılanbaı-aq barady. Bul onyń zorlyq pen qorlyqqa ushyraǵan alǵashqy kúni eken. Jigit bireýge bolǵan oqıǵany aıtsań, abyroısyz ekenińdi jurtqa jaıam, taǵysyn-taǵylarmen qorqytyp, birneshe aı joq bolyp ketedi.
Araǵa aılar salyp qaıta habarlasyp, eń bolmasa sóıleseıik, tıispeımin degen ýádemen Aıa kezdesýge keledi. Ol jerde ony jigiti birneshe dostarymen kútip turǵan edi…
Aıanyń qazir aıaǵy aýyr, ishinde tórt aılyq balasy bar. 16-ǵa tolmaı dúnıege ákeletin balasynyń ákesi kim? Munan bylaıǵy ómiri qandaı bolmaq? Ol nege birinshi ret zorlyqqa ushyraǵanda janashyr bir adamnan kómek suramady? Ol nege óz namysyn qorǵaý úshin de uıaldy? Nege bizdiń jetkinshek qyzdar ózin-ózi qorǵap úırenbegen? Nege biz balalardy osyndaı zorlyq-zombylyqqa dýshar bolmaýǵa baýlymadyq? Júrekti shymyrlatqan saýal óte kóp. Aqıqatynda bul suhbat biz josparlaǵannan da kúrdeli bolatyn.
Qarap otyrsaq, kámeletke jetpeı júkti bolyp qalǵan, boıjetpeı jatyp túsik jasatqan oqıǵalarǵa qatysty túrli statısıka jarıalanyp jatady. Alaıda, onyń dáldigine eshkim kepildik bere almaıdy. Onyń ishinde jabýly qazan jabýly kúıinde qalyp jatqan jaǵdaıattardyń bar ekendigin eskersek, bul kórsetkishterdiń eshqaısysy da mańyzdy emes.
Eń bastysy – biz balalarymyzdy, urpaǵymyzdy osyndaı qasiretterden qorǵap, álimjettik pen zorlyqqa qarsy turý uıat emes, óz quqyǵyn bilmeý qorlyq ekendigine úıretý. Bul jalǵyz bizdi alańdatatyn jaǵdaı emes. Máselen, jyl saıyn 11 shilde kúni búkil álem Dúnıejúzilik halyq sany kúnin atap ótedi. Bıyl bul kún «Jasóspirim qyzdardyń damýyna úles qosý» taqyrybyna arnalǵany da beker emes.
Óıtkeni, qazir álemniń qaı túkpirinde bolmasyn, jasóspirim qyzdar jasóspirim jigitterge qaraǵanda asa kúrdeli máselelerge tap bolýda. Kóptegen elderde jynystyq jetilý kezeńine áli jetpegen qyzǵa otbasy jáne qoǵam turmys qurýǵa, bala kóterip, ony bosanýǵa daıyn adam retinde qaraıdy. Degenmen, jasóspirim qyzdyń aǵzasy bala týýǵa áli daıyn bolmaǵandyqtan, balany bosanǵannan keıin qatty júdep-jadaıtyny belgili. Bul jerde dúnıe esigin shyr etip ashqan sharananyń tárbıesi týraly áńgime tipti bólek. Osynyń nátıjesinde durys bilimi, densaýlyǵy joq, óz ómirin basqarý úshin múmkindigi shekteýli mundaı qyzdar óz áleýetin, armandaryn iske asyra almaıtyny aıan.
Osynaý ózekti jaıttarǵa qatysty IýNFPA-nyń Qazaqstandaǵy atqarýshy ókili Raıymbek Seısemalıev: «BUU-nyń Halyq sany salasyndaǵy qory memlekettik jáne saıası sheshimderdi qabyldaıtyn tulǵalardyń, qoǵamdyq qaıratkerlerdiń, úkimettik emes jáne jastar uıymdarynyń nazaryn jahandyq deńgeıde jasóspirim qyzdardyń máselesine aýdartyp, ásirese, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý júıeleri arqyly jetkinshekterdiń damýyna salynatyn úlesti arttyrý úshin búkil qorlardy jumyldyrýǵa shaqyrady», – deıdi.
Al endi resmı statısıka derekterine sáıkes, 15-19 jastaǵy jasóspirim qyzdar arasyndaǵy bosaný jıiligi 2014 jyly osy jas tobyna jatatyn 1000 qyzǵa shaqqanda 34,72-ni qurap, 2011 jyldan beri ol turaqty túrde artyp keledi (29,4). Qazaqstanda osy kórsetkish Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna kiretin elderge qaraǵanda alty ese joǵary. Atalǵan elderde bul kórsetkish 1000 jasóspirim qyzǵa shaqqanda 4-ten 6-ǵa deıingi aralyqta. Jyl saıyn 15-18 jas aralyǵyndaǵy 1 myń qyzdyń ishindegi 4-5 qyz túsik jasatady.
Álemdegi jaǵdaıǵa kelsek, 10-24 jas aralyǵyndaǵy 86 mıllıon áıel 18 jasqa deıin nekege turǵan nemese «jigitimen» birge turady. Jyl saıyn damýshy elderde 15-19 jas aralyǵyndaǵy 20 myń qyz bala bosanady. Baǵalaý boıynsha 15-19 jas aralyǵyndaǵy qyzdar arasyndaǵy qaýipti túsik jasatý kórsetkishi 3,2 mıllıondy quraıdy. 15-19 jas aralyǵyndaǵy qyzdar arasyndaǵy ólim-jitimniń basty sebebi – óz-ózine qol jumsaý. 15-19 jas aralyǵyndaǵy qyzdar arasyndaǵy ólim-jitimniń ekinshi basty sebebine júktilik jáne bosaný kezindegi aýrýdyń asqynýy jatady.
IýNFPA baǵdarlamalarynyń úılestirýshisi Ǵazıza Moldaqulova hanymnyń aıtýynsha, Qazaqstanda jasóspirimderdiń reprodýktıvtik densaýlyǵyn saqtaý kúrdeli máselege aınalyp otyr. IýNFPA-nyń tehnıkalyq kómegi arqasynda ótkizilgen zertteý nátıjeleri kórsetip otyrǵandaı, jastardyń 13,6 paıyzy jynystyq qatynasqa birinshi ret 15 jasqa deıin túsedi, 15-19 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdiń jartysyna jýyǵy turaqty túrde jynystyq baılanysta bolady. Osy máseleniń beleń alýy, onyń ústine jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyqty qorǵaý, qalaýsyz júktilikti jáne jynystyq jolmen taralatyn aýrýlardyń aldyn alý máselesine qatysty saýatsyzdyqtyń nátıjesinde bul túsik jasatýdyń artýyna, jynystyq jolmen juǵatyn aýrýlardyń taralýyna jáne reprodýktıvtik densaýlyqtyń buzylýyna ákep soǵýda.
Ádilet mınıstrliginiń málimetterine sáıkes, Qazaqstanda jyl saıyn kámeletke tolmaǵan tulǵalarmen qurylatyn neke sany 3 myńǵa deıin jetetin kórinedi. Jaǵdaıdy zertteı kelgende, erte jasta májbúrlikpen úılendirý, ásirese, Qazaqstannyń ońtústik jáne batys óńirlerinde turaqty túrde ósip keledi. Al AHAJ organdaryna tirkelmegen erte jastaǵy neke kórsetkishi qandaı ekenin bilý múmkin bolmaı otyr.
«Shyǵarmashylyq bastamany kóterip júrgen áıelder lıgasy» qoǵamdyq birlestiginiń basqarma tóraıymy Ásıa Haırýlına balıǵatqa tolmaǵan qyzdardy zorlyqpen nekege nemese jynystyq qatynasqa tartýǵa baılanysty barlyq jaǵdaılar mindetti túrde tirkeýge alynyp, árqaısysyna qatysty ákimshilik, qylmystyq sharalar qabyldanýy tıistigin BAQ arqyly qaıta-qaıta kóterip júr.
Qazaqstan Respýblıkasy Parlament Májilisiniń depýtaty Irına Smırnova, buryn dırektor bolyp qyzmet jasaǵandyqtan, jasóspirimder arasyndaǵy júktilik máselesimen etene tanys ekendigin, sondaı-aq, bul mektep jasyndaǵy qyzdarǵa qatysty bolǵan kezde, ásirese, kúrdeli máselege aınalatyndyǵyn atap ótken edi. Ata-analar men memleket jastardyń reprodýktıvtik densaýlyǵyn saqtaýǵa jaýapty. Olarǵa jynystyq qatynas týraly durys bilim berý, reprodýktıvtik densaýlyqty qorǵaý salasynda sapaly qyzmetterdi kórsetý qajet.
Osy máselege qatysty Qazaqstan baspasóz klýbynda ótken brıfıńte Qyzylorda oblysyndaǵy «Y-Peer» (Jas qurdastar) jas eriktiler qozǵalysynyń belsendisi Dınara Sultan óz tájirıbesimen bólisken bolatyn. Ol Qyzylorda qalasyndaǵy kolej jáne mektepterinde ótkiziletin trenıńterde tabysqa jetýdiń kilti, kóshbasshylyq sapany damytý, óz qurdastarymen durys qatynas jasaý jáne reprodýktıvtik densaýlyqty saqtaý týraly aqparat beriletindikten, mundaı trenıńterge jastar úlken qyzyǵýshylyq tanytatyndyǵymen bólisken bolatyn.
«Bizdiń qurdastarymyz úlkenderden suraýǵa qorqatyndyqtan nemese uıalatyndyqtan, ózderin tolǵandyratyn kókeıindegi suraqtaryn bizge qoıa alady. Bizdiń jas eriktiler qozǵalysy Qazaqstannyń árbir qalasynda qyzmet etýi kerek dep esepteımin», – deıdi Dınara.
Ne desek te, balasyn ájethanada týyp, sábıin kóshege qaldyryp ketetin keleńsizdikter kóbeıip turǵan zamanda bul taqyrypqa taǵy da oralýymyzǵa týra keledi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
