Adam – Adam bolǵaly Ata tarıhty zerttep-zerdeleýmen kele jatqan Mańǵystaýlyq sopylyq ilimniń (el arasynda Tarıhat joly, Ar ilimi, Jan ilimi, Hal ilimi, Haq ilimi dep te atala beredi) tujyrymy: Alla haq, ol bárin jaratýshy da, joıýshy da. Kún men tún, qarańǵy men jaryq, aspan men jer, kún men aı, qurylyq pen sý, áıel men erkek, ómir men ólim, jaqsylyq pen jamandyq, dostyq pen qastyq, meıirimdilik pen meıirimsizdik, bostandyq pen tar qapas, jannyń rahaty men azaby, obal men saýap, perishte men shaıtan, ujmaq pen dozaq, soqyr men kórýshi, aqıqat pen ótirik, tipti bári-bárin qos-qostan jaratqan. Bir-birinsiz ekinshisiniń baryn-joǵynda, qadir-qasıetinde ajyrata almaısyń. Adamnyń qolynan jaratý men joıý da qatar keledi. Shyǵys ǵalymdary Adamdy Allanyń jerge jibergen orynbasary dep ataıdy.
«Ári senderdiń eske alýlaryń (gıbrattanýlaryń) úshin Biz árbir nárseni jubymen jarattyq» (Quran Kárim. Áz-Zárıat súresi. 49 aıat). Tápsir: Álemdik ǵylym bul aıattyń aqıqatyna endi ǵana kóz jetkizdi. Tiri jaratylystar túgil, hımıalyq elementtiń óte usaq bólshegi – atomnyń ózi qarama-qarsy oń zarádti ıadro men teris zarádti elektrondardan turady.
Adam men ózge tirshilik (jan-janýarlar) ıeleriniń aıyrmasy adamnyń sanasy bolýynda. Sana bárin bıleıdi. Eń joǵarǵy sananyń ıesi bir Alla. Sondyqtan da, Alla jerdegi óziniń orynbasary Adamǵa óz sanasynyń bir ushqynyn (nuryn) berip, árbir sanaly adam balasynyń aldyna óz ómir joldaryn tańdap alýǵa múmkinshilik jasaǵan.
Adam balasynyń aldynda eki jol tur. Biri oń jol, ıaǵnı Allanyń ózi quptaıtyn haq (aqıqat) joly. Ekinshisi, sol jol, ıaǵnı haq joldan aýytqyǵan burys (qısyq), ıaǵnı ibilis-shaıtannyń joly. Tańdaýdy Alla ár adamnyń óz bıligine bergen. Qaısysyna túsesiń, tańdaý ózińde. Bireýine túsip alda zaýlaı ber. Biraq, Alla osy eki joldyń túptiń-túbinde aparatyn jerinde belgilep qoıǵan. Ol, aspandaǵy segiz-ujmaq pen 14 qabat jerdiń astyndaǵy dozaq.
Allanyń aq jolyna tússeń, Allaǵa, onyń paıǵambarlaryna, kitaptaryna ıman keltirip, sharıǵattyń jolymen júresiń. Bul úshin eshkimge, Allanyń jaratqan barsha tirshilik ıelerine obal, qıanat jasamaı, árqashanda meıirimdi bolyp, ádilettiń aq týyn bıik ustap, jaqsylyqqa jarysýyń shart. Eger sen óz ómirińdi osylaı ótkize alsań, sen ujmaqty osy ómirden tabasyń. Shynynda da, búkil Adam balasyn óz atańdaı (Adam degen sózdiń maǵynasy da osy, Meniń atam) súıip, bar ómirińdi tek qana jaqsylyq jasaýmen ótkizseń, qara nıetti adamdar aınalańda bolmaıdy, jurttyń bári saǵan dos, baýyr, seniń tilegińdi tileıdi. Balalaryńdy, nemere, shóberelerińdi tek qana óziniń emes, eldiń qamyn oılaıtyn azamat etip ósiresiń. Qazaq qarıalarynyń «Tek óz Atańnyń emes, eldiń uly bol» dep bata beretinderiniń syry osy. El qamyn oılaý, birinshi óz basyn, ata-anasyn, týǵan-týysqandarynyń qamyn oılaýdan bastalady. Eger sen urpaqtaryńdy osy jolmen tárbıeleı alsań, Seniń ornyń máńgi baqı áýletińniń qaq tórinde. Aıtqanyń eki etilmeıdi. Tipti, bul sen «ana» dúnıege ketkennen keıinde solaı jalǵasa beredi. Urpaǵyń saǵan rızashylyqtaryn bildirip duǵasyn joldap otyrady. Bul ujmaq emeı ne, budan artyq ujmaq bolýy múmkin be?! Sopylyq ilim de «bul ujmaq sen «ana» dúnıege ótkennen keıinde de osylaı jalǵasa beredi» delinedi.
Endi ekinshi jolǵa tússeń ne bolmaq, onda sen óz qara basyńnyń qamynan basqa eshteńe oılamaısyń, bar qaıyryńdy tek qana qara basyńa, ıaǵnı óz nápsiń úshin jasaısyń. Adam balasyna jaqsylyq jasamaısyń, ata-anańdy, týǵan-týysqanyńdy, ózińnen jasy úlkendi syılaýǵa shamań jetpeıdi. Ol úshin sende adamǵa ımanmen birge keletin meıirim degen sezim joq. Meıirimiń bolmaǵasyn ata-anańdy da qarttar úıine aparyp tapsyrasyń. «Atańa ne qylsań, aldyńa sol keledi» artynan ózińde týra sol jerge barasyń. Arty osylaı jalǵasyp kete beredi. Jáne sonymen qatar, sharıǵattyń joldaryn ustanbaǵasyn, ózgeniń múlkine kóz alartyp urlaısyń, tonaısyń, para alasyń, jazyqsyz adamdarǵa zábir berip zorlaısyń, qorlaısyń, ǵaıbattaısyń t.t., ıaǵnı Allataǵalamen adamǵa násip etilgen, sharıǵat jolymen (búgingishe aıtqanda ata zańmen (konstıtýsıa)) bekitilgen adamdardyń quqyǵyna qol suǵasyń. Arty jurtqa istegen jaman áreketińe saı tıisti jazańdy alasyń, aýyr qylmys jasasań temir torǵa toǵytylasyń, nemese ómirińmen qosh aıtysasyń (ólim jazasyna kesilesiń). Mysaly, araqqa toıyp alyp avtokólik roline otyrdyń da, joldaǵy bireýdi basyp kettiń, nemese laýazymdy qyzmette otyryp para aldyń, ashkózdik jasap halyqtyń múlkine qol saldyń delik. Arty kúndegi jaıly ómirińmen (úıiń, jaryń, balalaryń, týǵan-týysqandarynyń men qyzmetiń t.t.) qosh aıtysyp túrmege tústiń. Túrmeden qaıta oralǵanyńda ondaı meıirimsiz (aram) jandy aqyl-esi durys áıel kútpeıdi. Mine sen bul ómirde qańǵyǵan ıtteı bolyp jalǵyz qaldyń. Qasyńda basyń aýyryp, baltyryń syzdaǵanda, bir shynyaıaq sý alyp beretinde adam bolmaı dúnıeden óttiń. Ómirińde eshkimge meıirimiń bolmaı, óziń eshkimge jaqsylyq jasamaı, aǵaıyn-týmalaspen syılasyp aralaspaǵasyn seni aq-jýyp arýlap jerleıtin de adam tabylmaıdy. Naǵyz dozaq degeniń mine osy. Osy dozaqtyń sońy sen «ana» dúnıege ótkenińde de sol dozaǵyńa aparady. Urpaǵyń Seniń atyńdy aýyzdaryna alýǵa da jıirkenetin bolady. Taǵdyryń óz qolyńda, Allataǵala tańdaýdy ár adamnyń ózi qolyna (bıligine) bergen. El bıligine aralasyp, eline zábir bergenderdiń bári bul ómirdiń qyzyǵyn kórmeı ótken. Mysaly, K.Marks, Lenın (Lenınniń barlyq partıalastary), Stalın, Troskıı, Goloshekın t.t. ómirden osylaı ótti.
Mine osy jerde Olardy (Lenın) qazaqtyń uly qaǵany Shyńǵysqanmen salystyra ketýdiń jóni bar. Shyńǵysqan ómir boıy ádilet úshin kúresti, qaǵan atanyp búkil álemge ádiletti bılik júrgizdi. Ol eshbir eldiń saltyna, tiline, dinine tıisken joq. Ol qurǵan álemdik uly Qaǵanat 300 jyldan asa ǵumyr keshti. Onyń ádilettiligi, adamı qasıeti ańyz bolyp taraldy. Onyń aınalasyndaǵy birde-bir adam, oǵan baǵynyshty bolǵan birde-bir el qarsy shyǵyp, satqyndyq jasamaǵan. Aradan 8 ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, onyń esimi álem elderiniń aýzynan bir túsken emes. Búkil álem elderimen ol Allanyń súıgen quly, «áýlıe» dep moıyndaldy. Áıtpese, búkil álem elderi Shyńǵysqandy meniń atam dep talaspaǵan bolar edi. Onyń júzdegen, myńdaǵan urpaqtary búkil álemge patsha bolyp taraldy. Tipti kúni búginde de onyń kóptegen urpaqtary bılik basynda júr. Al, Lenınge jáne onyń seriktesterine kelsek, olardy «Ata» demek túgili, aqyl-esi durys jandar olardyń attaryn ataýǵa jırenedi. Adam balasynyń árbir istegen isiniń suraýy bar degen osy. Eske usta! Qazirgi bılik basyndaǵylardyń baǵasyn keler urpaq beredi.
Jer betindegi barsha tirshilik ıeleri da, basqalary da (atom, energetıka, tehnologıa t.t.) tek qana adamǵa qyzmet etý úshin jaratylǵan. Basyn Alla, keıingileriniń bárin jasap júrgen adamdar. Allanyń haq jolyn moıyndap, soǵan sáıkes ǵylym jasasań, ol halyqqa qyzmet etedi. Urpaǵyń seni áspettep, atyńdy óshirmeıdi. Al, kerisinshe jasasań she, onda saǵan tek qana qarǵys pen laǵnet aıtylady. Sopylyq ilimniń túsindirýinshe, bul dúnıede alǵan qarǵysyńdy jetinshi urpaǵyńa deıin urpaǵyń óteıtin bolady. Naǵyz qazaq balasynyń «qarǵystan» qatty qorqatyndarynyń syry osy.
Adam balasyna jasaǵan jaqsylyǵyń da, jamandyǵyń da aldyńnan shyǵady. Aram men adaldy aıyrýǵa aqylyń men bilimiń jetpeı, jamandyqqa janyń úıir bolsa aınalańda myń túrli pále únemi aınalshyqtap júredi. Kisige jasaǵan jaqsylyǵyńnyń óteýi bolsa, jamandyǵyńnyń suraýy bar. Oǵan kúmániń bolmasyn. Eger sen kóshede kele jatyp, súrinip qulap, bir jerińdi shyǵaryp, ne syndyryp alsań, oılanýǵa tıissiń, kimge qandaı qıanat (jamandyq) jasadym dep. Eske usta! Alla bárin kórýshi.
«(Eı, Muhammed!) Endi olardy, ózderiniń joıylatyn (qaıta tirilý) kúnine jolyqqandaryna deıin jaıyna qaldyr. Ol kúni olarǵa aıla-sharǵylary eshbir paıda bermeıdi ári olarǵa eshkim kómektespeıdi. Anyǵynda, ádiletsizderge oǵan deıin de azap bar, biraq olardyń kóbi bilmeıdi». (Quran Kárim. Át-Týr súresi. 45-47 aıattar). Tápsir: Bul – osy ómirde beriletin jazalar. Ibn Kasır.
Tarıh taǵlymy: «Atadan jaqsy ul týsa, eliniń qamyn jeıdi.
Atadan jaman ul týsa, eliniń malyn jeıdi». Búgingi bılik basynda júrgen azamattarǵa osy maqaldy júreginiń túbi men kabınetteriniń qaq tórine ilip qoısa ǵoı, shirkin!
Alla men adamǵa birdeı qyzmet jasaıtyn «Perishteler» bar. Allataǵala adamǵa jan bergende, ár adamnyń eki ıyǵyna eki perishte ornalastyrǵan. Oń ıyǵyńdaǵy Perishte seniń jaqsy isterińdi jazsa, sol ıyǵyńdaǵy perishte seniń mynaý ómirdegi istegen bar jamandyǵyńdy tirkep otyrady. Ázireıil perishte kelip, janyńdy alǵanda, ıaǵnı mynaý «jalǵannan» baqıǵa ótip, qyl kópirdiń aldyna kelgenińde Alla aldynda jaýap beresiń, sol kezde eki ıyǵyńdaǵy eki perishte seniń kim bolǵanyńa kýálik etedi. Demek, seniń bul ómirdegi synaq ómirden qalaı ótkeniń Alla aldynda sarapqa salynyp, qyl kópirden ótesiń. Kópir astynyń sol jaǵynda janyńdy shyrqyrata qınaıtyn qaınaǵan sý, oń jaǵynda laýlaǵan ot. Kinásizder «qyl kópirden» qulamaı ótedi, sebebi onda «salmaq» joq. Al kináliler, qyl kópirdiń ústinde jer betinde jınaǵan aýyr kinálarynyń sebebinen birese sýǵa qulaıdy, jan yshqyra shyńǵyryp kópirge qaıta shyqsa otqa qulaıdy. Allanyń buıryǵymen kópirden qulaǵandar «dozaqqa», qulamaǵandar «ujmaǵyna» barady.
«Mine, (árbir adamnyń) oń jaǵynan jáne sol jaǵynan eki tirkep (jazyp) alýshy otyr». (Quran Kárim. Kaf súresi. 17 aıat). Tápsir: Árbir adamnyń barlyq jaqsy jáne jaman amaldaryn jazyp otyrýshy perishteler bar. Ibn Kasır.
«8. Ol kúni tarazyǵa tartý – aqıqat. Sonda tarazylary (jaqsylyqqa) aýyr tartqandar, mine, solar – naǵyz jetistikke jetýshiler. 9.Al tarazylary jeńil tartqandar, mine, solar – aıattarymyzǵa ádiletsizdik etkendikteri úshin ózderine zıan keltirgender. ...11.Biz senderdi jarattyq, odan soń senderge keskin-kelbet berdik. Sodan keıin perishtelerge «Adamǵa sájde etińder!» - dedik. Sonda olar sájde etti. Tek, (jynnan bolǵan) İbilis sájde etýshilerden bolmady» (Ál-Araf súresi). Tápsir: Perishte adam balasyna jaqsylyq tileýshilerden, İbilis urpaqtary zıan keltirýshilerden boldy.
San adamdy ajaldan arashalaǵan Amerıkalyq neırohırýrg, akademık, Garvard tálimgeri Eben Aleksandr esin bilgeli beri ózin hrıstıan dep eseptegen, ol eshqashan Quranda aıtylǵandaı Allanyń bar ekendigine, adamnyń táni ólse de jany ólmeıtinine, ujmaq pen tozaqtan eshkimniń qashyp qutyla almaıtynyna eshqashan sengen emes. Alaı da, ol 2008 jyly qatty aýyryp komaǵa túskeninde «Ana» dúnıeni óz kózimen kórip kelgenin, sonyń ishinde ujmaqty da kórgenin jarıalady.
Adamnyń táni ólgenimen jany ólmeıdi. Allanyń ujmaǵynda júrgender, ásirese Uly Áýlıeler artynda qalǵan urpaqtaryna qamqor bolyp, jelep-jebep júredi. Ejelgi shejire-dastan, «Batyrlar jyrynyń» bárinde de osylaı aıtylady. Sen uıyqtap jatqanyńda, túsińe kirip, aıqyn aıandar beredi. Aldyńda tónip turǵan bále men báterlerden saqtandyrady, ne bolmasa seniń aldyńda ne kútip turǵanyn (jaǵymdysyn da, jaǵymsyzyn da) eskertedi. Jalpy jer betinde tús kórmeıtin adam kemde kem. Atalarymyzdyń tujyrymy boıynsha «arýaqtardyń» bizdiń sanamyzben baılanysqa shyǵatyn «tiliniń» bizdiń tilimizden aıyrmasy bar. Ony atalarymyz «Tús jorý» dep ataǵan. Olar bunyń qupıasyn áldeqashannan bilgen. Júsip atamyzdyń «Tús jorý» atty eńbegi osy aıtqanymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq. Eger seniń Ata-anań túsińe kirip júrse, demek olardyń jany jánnátta. Qarapaıym qaǵıda, salmaq (kúná) jınap dozaqqa ketkender urpaǵymen ondaı baılanysqa shyǵa almaıdy.
Qasıetti Quran Kárimde tús kórýdi jáne ony jorýdy joqqa shyǵarmaıdy. Kerisinshe, Quranda osy tús jaıly baıandalatyn 111 aıattan turatyn «Iýsýf» (Júsip) atty arnaıy súre bar. Onda Júsip paıǵambardyń kórgen túsi men onyń joryǵan tústeriniń aıdaı keletini baıandalǵan.
Adamnyń jany Allanyń óz janynan bólip bergen bir bólshegi. Alla saǵan ózi bergen janyn, ózine qaıtyp alady. Seniń mindetiń Allanyń saǵan bergen amanat janyna qıanat jasamaı, taza kúıinde qaıta tapsyrý. Al, sen oǵan qıanat jasasań, seniń janyń Allaǵa qaıta qosyla almaıdy. Sebebi, seniń janyńnyń barar jeri 14 qabat jer astyndaǵy «dozaq», al Allanyń mekeni «Arshy» Aspanda. Demek, Allanyń saǵan bergen amanat janyn ózine qaıta tapsyrýyń úshin, bul dúnıede «salmaq» (kúná) jınamaýyń shart.
Adamnyń denesi belgili bir shekteýli merzimge berilgen Allanyń amanaty. Ony «qara jerge» qaı ýaqytta, Allanyń jalpy Adam Ata urpaqtaryna belgilegen merziminde me, ál de odan buryn tapsyrasyń ba, olda óz qolyńda. Búgingi ǵylym adam aǵzalary eń keminde 500 jyl jasaýǵa qabiletti degen tujyrym jasaıdy. Al, shejire de Adam ata 1 000 jyl, onyń ornyna patsha bolǵan Shesti men Anýsh paıǵambarlar 912 jyl, Anýshtyń ornyna kelgen Qınan 840 jyl, onyń uly Máhlaıyl 920 jyl, onyń uly Berdi 960 jyl, Nuq paıǵambar 950 jyl, İdiris 360 jyl, Hud 150 jas, Qurannyń 73 jerinde, jıyrma bes súresinde aty atalatyn Ibragım paıǵambardyń uly Ysqaq 175 jas jasaǵan delinedi.
Bul Adam ata urpaqtarynyń 70 000 jylǵy shejire-tarıhyn zerttep-zerdeleýmen 70 000 jyl boıy aınalysyp kele jatqan «Tarıhat jolyn» ustanýshy Mańǵystaýlyq Sopy-pirlerden jetken tujyrym. Olar mundaı kemeldikke «JAQSYLYQQA JARYSÝ» arqyly jetken. Mańǵystaýdyń 360 áýlıeli «Kıeli Mańǵystaý» delinetini osydan.
«(Eı, Muhammed!) Biz saǵan kitapty (Qurandy) aqıqatpen, ózinen aldyńǵy kitaptardy rastaýshy ári olarǵa kýálik etýshi retinde túsirdik. Endi olardyń aralaryna Allahtyń túsirgenimen úkim et. Ózińe kelgen aqıqattan aýytqyp, olardyń kóńil qumarlyǵyna erme. Senderden árbir (úmmet) sharıǵat pen jol belgiledik, Allah qalaǵanda, senderdi bir úmmet eter edi. Biraq Ol senderdi Óziniń bergen nárselerinde synamaqshy. Sondyqtan qaıyrly isterde aldynda bolýǵa umtylyńdar (jaqsylyqtarǵa jarysyńdar)! Barlyǵyń Allahqa qaıtasyńdar. Sonda Ol senderdiń qaıshylyqqa túsken nárselerińniń habaryn beredi» (Ál-Máıdá súresi. 48 aıat).
Tápsir: Uly Jaratýshy - Allah bólek-bólek ult, taıpa, rý bolýdy, olarǵa ártúrli dinde bolýdy jáne izgi ister (jaqsylyq) jasaýda bir-birimen jarysýdy mindettep otyr. Buǵan sený-senbeý árkimniń óz sharýasy.
Tarıh taǵlymy: Árbir Adam balasy, óz sanasynyń, ıaǵnı aqyly men biliminiń jetken jeriniń «qonaǵy» bolmaq.
ULY JARATÝSHY – ALLA OSY JOLDARDY OQYǴAN BÁRİŃİZGE IMAN BERGEI!
Muhambetkárim Qojyrbaıuly
Mańǵystaý
