Elimizdegi otaý qurǵan árbir besinshi jup sońyna urpaq qaldyrý baqytynan qaǵylǵan eken. Bul – demografıaǵa tóngen úlken qaýip. Desek te, osynaý olqylyqtardyń ornyn damyǵan ozyq tehnologıalardyń kómegimen toltyrýǵa bolady, - dep habarlaıdy Qamshy.kz okg.kz – ke silteme jasap.
Ozyq tehnologıa degende aıtpaǵymyz – jasandy uryqtandyrý. Elimizde sońǵy on bes jylda 6 myńnan astam sábı osyndaı jolmen dúnıe esigin ashqan kórinedi. Uryq jetkilikti bolsa, nátıje budan da kóp bolar ma edi?! Mamandardyń sózine sensek, aldaǵy jıyrma jylda «atalyq uryq» baǵa jetpes baılyqqa aınalady. Munyń sebebin jyl sanap asqynyp kele jatqan bedeýlik dertimen baılanystyrýǵa bolady. Bul dertke áıelderge qaraǵanda er kisiler kóp shaldyǵady. Endeshe, EKO-ortalyqtarǵa uryq-donor bolatyn erkekter aýadaı qajet.
Al, endi uryq-donorlyqtyń jaı-japsaryna toqtalsaq... Atalyq uryqty jınaıtyn ortalyqta «uryq banki» jumys isteıdi. Bir ret donor bolsańyz, qaltańyzdy birshama qalyńdatyp alasyz. Alaıda, onyń belgili bir baǵasy joq. Ár medısınalyq ortalyq ózine yńǵaıly baǵany qoıyp alǵan. Orta eseppen alǵanda bir ret uryq-donor bolsańyz 7 000 teńgeni qaltaǵa basasyz. «Sondaı aqsha usynsa, jurttyń bári nege donor bolmaıdy?» deısiz be? Onyń bir «biraǵy» bar. Másele – donor bolatyn erkekterdiń densaýlyǵynda. Osy salanyń mamandary usynǵan málimetke súıensek, ár 100 erkektiń tek bireýinińǵana donor bolýǵa densaýlyǵy jaraıdy.
Donor bolý úshin jasyńyz 18-35 jas aralyǵynda bolýy shart. Joǵary bilimdi, otbasyly, kemi 1 balańyzdyń bolýy da mindettelgen. Donorlyq saraptamadan ótken kezde balańyzdyń densaýlyǵy da eskeriledi.
«Donor-áke máselesine túbegeıli qarsymyn, – deıdi J.Shanın atyndaǵy oblystyq akademıalyq drama teatry ádebı bóliminiń meńgerýshisi Saıa Qasymbek. – Birinshiden, ult «tek» sózinen quralady. Tek – babalarymyz úshin erekshe mańyzdy áleýmettik, saıası máni bar másele. Sebebi, uryqtan jaralǵan bala áýlettiń, rýdyń, halyqtyń aldynda úlken jaýapker. Búgin de bul mańyzdylyq óz qasıetin joımaýy tıis. «Uryq bankke» kimder donor bolýda? Olardyń medısınalyq saraptamadan ótken anyqtamasy bar ma? Tipti, sol medısınalyq anyqtamaǵa senýimizge bola ma? Sol qaǵaz «barmaq basty, kóz qysty» jaǵdaımen alyna salmaı ma? Donor arqyly balaly bolǵysy keletinder osy máselege erekshe mán berýleri kerek. Sizdiń áýletińizdiń tegin ıelenetin bala kimniń uryǵynan jaralǵan? Bálkim maskúnem, gendik aýrýy bar rýhanı turǵydan azyp-tozǵan adamnyń tuqymy nemese bolashaqta jazylmaıtyn aýrýy bar bireý bolsa she?!
Endeshe, bul máselege kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. Qajet deseńiz, bul – memlekettik turǵyda dabyl qaǵatyn másele! Jastardyń belsizdigi bolashaǵymyzǵa qaýip tóndiredi. Biz muny moıyndaýdan qashpaýymyz kerek.
Sharasyz qalyp, medısınanyń kómegine júginetin kezder bolady, árıne. Mundaı jaǵdaıda, eń aldymen bolashaq perzentińizdiń tegin mindetti túrde bilgen abzal. Sebebi, ol perzentpen qalǵanǵumyryńdy birge ótkizesiń. Bul – ber jaǵy. Eń aldymen ol sizdiń tegińizdi jalǵastyrýshy. Sondyqtan sońy úlken qasiretke aınalmaýy úshin donor-uryqqa degen talapty kúsheıtý kerek. Meni mazalaıtyn suraq – «kimniń urpaǵyn dúnıege keltiremiz?». Astanadaǵy «Jastar» teatrynda qoıylǵan «Lıft» atty pesamda osy máseleni kótergen bolatynmyn. Qazaq – álemdegi eń qany taza ult retinde moıyndaldy. Donor-uryq osy gendi lastaýshy dep sanaımyn».
Áıtkenmen, jeti atadan aspaı qyz alysyp, qyz berispeıtin halqymyzdyń tazalyǵyna bul ortalyqtar da úlken mán beredi eken. Uryq salynǵan qutynyń syrtyna uryq ıesiniń shyqqan rýy, júzi jazylady. Donor jaıly ózge aqparattardy taratýǵa qatań túrde tyıym salynǵan.
Belim dep bezek qaǵatyndar buryn elýdiń tóńiregindegi adamdar bolsa, qazir «tepse temir úzetin» 22-30 jas aralyǵyndaǵy jas jigitterdiń belinen «bedel» ketip tur.
Donorlyq uryqqa táýeldi bola bastaǵanymyz sodan. Bir qyzyǵy, kim kóringen donor bola almaıdy. Onyń da ózindik talaptary bar. Úmitkerlerdiń biri medısınalyq saraptamadan súrinip jatsa, biri qujat jınaýǵa qınalady. Qujat jınaý jaǵyna kelgende bárin tastap bezip ketkisi keletinder kóp. Óıtkeni, bir paraq qaǵaz úshin qanshama ýaqytty qurbandyqqa shalýǵa týra keletini belgili.
Umytyp barady ekenbiz, bir erkek 20 ret uryq-donor bola alady. Joǵaryda aıtqan, saraptamadan ótý men qujat jınaý jaǵyna qınalmasańyz, 7 myń teńgeden eseptegende 140 myń teńge qaltada dep esepteı berińiz. Donor kelisilgen aqshanyń jartysyn uryq tapsyrǵanda, jartysyn 6 aı ishindegi tekseris kezinde densaýlyǵynan eshqandaı kinárat tabylmaǵan kezde ala alady. Al, endi sizdi mazalaǵan «Mundaı bank Shymkentte bar ma?» degen suraqqa keleıik.
– Uryq-donorlarynyń banki Astana, Almaty qalalarynda bar. Jaqynda ony Shymkentte de ashý josparlanýda. Uryq alatyn qondyrǵylardy ornata salyp, donorlardy qabyldaı bastaımyz. Ár donordan 2 mıllılıtr kóleminde uryq alynady. Qanynyń toby anyqtalady. Tolyq medısınalyq tekserýden ótken sońǵana biz ony donorlyqqa jiberemiz. Uryq tapsyrardan 3-5 kún buryn ishimdik ishken, esirtki zattaryn qoldanǵan, jynystyq qatynasqa túsken erkekterdi uryq tapsyrýǵa jibermeımiz.
Qatyrylǵan jáne suıyq kúıdegi uryq VICH, merez sekildi juqpaly teri aýrýlarynyń aldyn alady. Iaǵnı, er men áıeldiń qatynasy kezinde týyndaıtyn vırýstardy syrtta qaldyrady da, áıel jatyryna taza uryq túsedi. Mundaı jolmen dúnıege keletin urpaqtyń tabıǵı jolmen týylatyn náresteden aıyrmashylyǵy bolmaıdy. Sondyqtan qaýiptenýdiń qajeti joq. Perzent súıe almaı, etegi jasqa tolyp júrgen qanshama otbasylar bar. Solarǵa qolymyzdan kelse nege kómektespeske?! – deıdi Shymkenttegi «EkoMed» ortalyǵynyń dırektory Ardaq Qalıeva.
Bedeýlik dertine ushyrap, bala súıý baqytynan aıyrylǵandarǵa jasandy uryqtandyrýǵa ıek artqan durys-aq. Mamandar uryq-donorlyǵyn jan-jaqty nasıhattaý kerek degen pikirdi alǵa tartady. Qazaqstan boıynsha 12 myńǵa jýyq turaqty uryq-donor bar eken. Mamandardyń aıtýynsha, bul kórsetkish tym az.
Uryq-donor bolý arqyly siz perzent súıe almaı, ata-ana bolý baqytynyń ne ekenin bilmeıtin otbasylarǵa baqyt syılaısyz. Endeshe, oǵan tek áleýmettik jaǵdaıdy túzep alý dep jeńil qaramaıyq.
