Ol tabany tozyp páterine kesh keldi. Úıge kire portfelin tósekke laqtyra sap, etpetinen sulaı jata ketip, qurt-qumyrsqaǵa zábirsiz jýas júzimen qalta telefonnyń kózesine qydıa álgi hatty qaıta oqydy. Qansha qaıtalap qaraǵany esinde joq. “Nú-Iorktegi jermen jeksen bolǵan dúnıejúzilik saýda ortalyǵyndaǵy qurbandardy eske alýǵa bardym” degen sózder sanasynda jattalyp qapty. Odan burynǵy jazǵandaryn da sholyp shyqty. Sosyn jaǵyn taıana qos burym, qos etek kóılek kıip túsken sýretke kóz júgirtti. Osy fotony tapsyryp alǵanda skaıyp arqyly tildesken. “Ejelgi ata-babamnyń jerinde túrme, jetimder úıi, qarttar úıi, meımanhana bolmapty” dep qaıran qalǵan ol.
Sol bir jilik kúmis kúzden beri tup-týra jyl ótipti. Dál búgingideı ala-keýim mezgil edi. Shyǵysyn Atlant, batysyn Tynyq muhıt kómkergen jarty shardyń qıa betkeı, shyń quzynan kókteı ushqan ushaq Almaty áýejaıyna kelip qonǵan. Tórkindep kelgen qyzdaı «aǵataılap» moınyna asyla túsip “týǵan jerim!” dep jasyn irke almaı burshaqtata tógip jibergen. Ózekti órter óksik zar dersiń! Jaýtań janaryna otany ottaı ystyq basyldy ma eken?! Kim bilsin! O jaǵyn oılaýǵa munyń mursaty bolmady. It arqasy qıannan jetken qaryndasyn qoldy-aıaqqa turǵyzbaı jeteleı jónelgen.
Tóbesin kún ópken uly dalanyń aqbas shyńyna kóz sala qaraǵany sondaı súıkimdi kóringen. “Shirkin! Mynaý aldymdaǵy qaratory, qyr muryn, symbatty jigit Amerıkalyq bolǵanda ǵoı!” dep nazdana qıylyp turǵandaı baıqalǵan. Kelýi qandaı tez, qorjynyn bókterip ketýi solaı tez boldy. Ketip bara jatyp sher-shemen shókken suraýly kózben qımaı qaraǵanyn deshi!
Suraýǵa batpaı júrgenin ózi sezdi me, ógeı sheshesiniń protestant áıelderden ózgesheleý katolık dinin ustanatynyn aıtqan. Ákesi erterek baqılyq bolyp ketken. Ol kisi evreıtektes eken. Olardyń eki balasy óz betimen ómir keship jatsa kerek. Shaharly shaqta jolǵa shyqqaly júrgeninde ógeı sheshesi qaıtys bolypty. Kózi tirisinde qazaq qany ekenin esitkende, boıyn bir túrli úreı bılep alǵanyn búrkep jasyrmady. Týǵan ata-anasynyń meıirine bólený baqyty buıyrmaǵan qasiretin qan jylap otyryp jetkizgende ishteı aıady. Eki álem, eki ómir jan dúnıesin qaq aıyryp qańǵyrtyp jibere jazdaǵanyn túsindi. “Seni Qudaı jolyqtyrdy, ata-babańnyń salt-dástúrine tántimin, sol úshin azan shaqyryp qoıǵan esimińdi ózgertpedim. Eseıgende elińniń azamattyǵyn alý-almaýdy óziń shesh, áke-shesheńdi taýyp berem, olarmen birge qalam deseń óziń bil, qandaı sheshim qabyldasań da Amerıkadaǵy eń ozyq oqý ornynda oqytamyn” depti jaryqtyq sheshesi shynashaqtaı qyzdyń shekesinen sıpap. Sol kisiniń arqasynda aty máshhúr Amerıkada ne iship, ne jeımin demepti. Gavaı, Karıb araldaryn qydyrtyp, úlde men búldege orap, aspandaǵy aıdan basqanyń bárin ápergen shynshyl, aq nıetti anasyna shań jýytpaǵan túrin. Dúnıe qyzyǵyna kerimniń jelisindeı elp etip ere jónelmegen shókimdeı qyz ózi turyp jatqan jaqqa álemniń túkpir-túkpirinen qaýym eldiń tekten tekke sabylyp jatpaǵanyn túsinip túıgen bolar. Ondaı jerde baǵyp-qaǵyp, shartarapty sharlatqan kisini kim jek kórsin! Meıli, jón-aq delik. “Amerıkandyq tólqujat alǵanǵa sheıin ne baq, ne soryn bilmegeni oqa emes. Bula ósken ómirin jazmyshtyń jazýyna jaýyp jaltara salýdan aýlaq etsin.” dedi ol óz-ózine kúbirlep.
Shalqasynan aýnap túsip, qolyn aıqastyryp jelkesine qoıdy. Tóbedegi bir noqatqa qadala qarap únsiz jatyr. Sol bir názik beıne kóz aldynda qaz-qalpy tur. Alabajaq alań ómirde qońyltaıaq aıaǵyn múk basyp, ystyqta qatalap, sýyqta tońyp, zulymdyq dámin tatqan bir beıbaqtyń qyzyna alýan júırikti baýyryna basqan uly dala tósi tarlyq etkenine qynjylyp ishi ýdaı ashydy. Arqan kerip quda kútetin saltty kórmeı, jat jurtta jetilgen qara kózdi oılap májnún bolyp keterdeı kúı keshkeni qalaı? Kindik qany tamǵan jurtyn, en-tańbaly elin júrek tórinde saqtar degen úmitpen ózin-ózi jubatyp álsin-áli álekke túskeni nesi!
Jeti qyrdyń astynda jaǵasy tyrna-tyraý “jetim ósip, jelkeni tessin?!” Dárkúmán ómir keshken sol bir qyzdyń kóz jasyna boz jer jibisin!
Ornynan turyp eki qabatty kotejdiń ekinshi qabatynyń túkpirindegi tym-tyrys dálizdiń ashyq turǵan terezesinen syrtqa moınyn sozdy. Saýmal samal esedi. Sol samalmen Táńiri ózi jebegen babalaryń bu dúnıeniń rahaty, o dúnıeniń ujmaǵyn ańsaıtyn pendeýı pıǵyldan bıik degendeı bir ún estitken bolady. Pendeshilik mezi etken mezgilde bulda bir aldanysh sezim eken. Asadal asyn ishkizbeı, ózgege jetektetip jibergen “jetim qulyn jorǵa bolar!” dep kim kútti? Jetimin jylatpaı, jesirin qańǵytpaı, Qudaıǵa quldyq uryp perishte sábıin tal besikte terbetip áldılep ósirgen el edik dep kúrsine tynys aldy.
Burynyraqta oqyǵan dúnıeleri oıyna oraldy. “Bala asyrap alý ejelgi rımderden-aq bastalsyn. Orystar da jetim balalaryn hrıstıandardan basqa bireýdiń baýyryna basyp alǵanyn qalamaıdy eken. “Jetimdi jebeý – saýap, ıgi is, sol isińmen Hrıstostyń dańqyn asqaqtata túsesiń” dep mısıonerler jazypty. İlkide Eýropadan Amerıkaǵa jetken dinshilder jetim balalardy asyrap, er jetkende solardyń únimen dinderin úgittepti. Osyǵan qaraǵanda babalarymyz “bala baqqandiki” dep bir aýyz sózben bekerge túıindemese kerek.
Baǵanadan bal-bal tasqa arqasyn súıegen júdeý áıel kún qaqtaǵan mańdaıyn aqbas Alataýdan buryp, qasyndaǵy aǵash oryndyqqa jaıǵasyp, kónetoz shapannyń óńirinen shyrpy alyp shylym tutatty. Ah, dúnıe-aı! Áldekimniń músápirge tastaǵan paqyr tıynyndaı dat basqan keıip-kespiri kóńilin tipti túsirip jiberdi.
– Beıshara beıbaq qubaqan ómirden nendeı taýqymet tartty eken? Áldekimdi pir tutyp, tas jutyp, aldap-arbap asaıtyn ashkóz qýdyń jaǵyna Qudaı shyqpaı qoıyp, peıilin buzdy ma eken? – degen oı jetegimen bólemesine kirip, ekran ishindegi kúńirengen qobyzdyń áýeni tebirentken teledıdardyń daýysyn báseńdetip, jantaıa jatyp edi, kózi ilinip ketti.
Oı, Alla! Beıshara anasy ıne kózinen jip sabaqtap Marsta otyr. Tumsyq sypyryp, kóz ashqan qara jerde emes, jat planetada júrgeni nesi degen oı keldi. O jaqta jan ıesiniń tegi ózgerýi múmkin ekenin bálkı bilmeıtin bolar? Ol jerge Gagarın jete almaı qańǵyp ketkenin anasyna aıtqysy kelgen. Aıta almady. Sonda da ony-buny sonylap sóılep jatyr. Arystandaı aıǵa atylǵan Gıtler tylsym kúshke quryq salyp, “ólmeıtin ómirdiń” legıonyn izdeýge sarbaz jiberip, Shambolany jasaqpen kúzetpek bolǵanda Marsty armandap, dińkelep ah urmaǵan deıdi. Anasy bári-bir estimedi. Ertegideı eleske elitkeni sonshalyq “ómirge bóri – ene bola bermes” dedi sál sabyr saqtap. Osy kórip jatqany qas-qaǵymda ǵaıyp bop ketti. Endi, bir qarasa, baıaǵy balalyq shaqqa oralypty. Kúndegi abyr-sabyr, kúıbeń tirlik. Aýla ishinde áke-sheshesi jáne baqtashy júr. Sonaý kúnder kóz aldynan qaıtalanyp ótip jatyr. Jalǵyz aıaq súrleý jolmen birinen keıin biri mań-mań basyp, báıge tóbeden ótip bara jatqan sıyrlar, quıryǵyn bulańdatyp qasynan qalmaı júgirip júrgen ala kúshik, qaraǵan butany kemirip, botasyn tanymaı jerip ketken qara ingen júr. Baqtashy qoı qoranyń esigin ashyp ábiger. Kók serkeniń sońynan jerigish qoıdyń qara tóbel qozysy ere shyqty.
– Enesin qoıa bereıin be? – dedi qozyǵa sút bergen bul sheshesinen surap.
– Kúnniń surqy jaman, týyp qalsa áýrege salady.
– Bara bersin, jelimi tolǵan joq, – dedi kún shýaqta otyrǵan ákesi.
– «Assalaý...» qaıda?
– Qolyń kir.
– Qyrsyǵyn qaraı gór óziniń, aıý kele jatyr desem, qarny arqasyna ketken órmekshideı tyrbyna jónelesiń, á? – dep erketotaı saqaýsha burtıa, bunyń shashynan ýmajdaı ýqalap, jerde jatqan qarala qapty julqa kóterip ıyǵyna saldy.
– Aıta beredi, kóńilińe alma! – dep ákesi arasha túsedi. – Balamnyń buıra shashty qazan basyna bálen jurttyń tili syıyp jatyr, – dedi artynsha qoıshyǵa qarap maqtanyp.
Ol ákesine qaıyra qulaq túrgenshe bolǵan joq, kóz ushyndaǵy beınelerden kenet kóz jazyp, japan dalada soqa basy sopıyp jalǵyz qalǵanyn sezdi. Záre-quty qashty. Qulynda qulyn shyrqyrap zyr júgirdi. Anasynyń aıqaılap shaqyrǵan daýysy alystan jańǵyryp estildi.
– Qulynym! Botam! Qaıda kettiń?
Selk etip shoshyp oıandy. Qara terge malshynyp jatyr eken. Tósekten atyp turyp terezeniń aldyna baryp babalary jatqan tóbege kóz tikti. Tasy altyn sary dalanyń juldyzdy aspany astynda tóbel týǵan qasqa qulyndaı kórikti Alataý menmundalaıdy. Qýy qańqyldap, kúıkentaıy qasqyr alǵan jýsandy qyratta ashamaı minip, at jalyn tartqan meken elestedi. Álginde túsinde kórgen jerigish qoıdy ákesi soıyp alǵaly júrgende aıaq astynan joǵalyp ketken bolatyn. Sony izdep baqtashynyń esigi aldynan óte bere, eshkim kózge ilmeıtin qoıshyny shyjǵyrǵan qatynynyń sózi esine túsip eriksiz ezý tartty.
– Aqpaqulaq aqymaq! Osy keń dúnıeni qashanda kelte kesip kóbeń sógilip júredi. “Jerde jetim nalysa, kókte perishte qaıǵyrar” dep aıaǵyńdy aıqastyra tar qapasta jatyp, pýlemetshe saqyldap quldyrańdaýdy qoımaısyń!
Este joq qaı-jaıdaǵy eski dúnıeler eske orala bergenin. Ákesi jasaǵan ıtarbany táı-táı basyp aıdaǵany bal-bul elestedi. Taı minip Táshkent baryp, balshy bop qaıtqan kisishe ákesi tóńirekti kózinen tasa qylmaıtyn. Ókshesine nál qaǵylmaǵan kezbe oınaq salyp keterdeı jan-jaǵyn qoryp otyratyn. Ákesi ekeýi kórshi kempirdiń kóńilin surap qaıtqandaǵy sózder eske tústi.
– Mystan neme ıtiniń ıtaıaq jalaǵanyna máz, shoshańdap valerıanka bolyp júrmeı bala týyp alǵanda, búıtip dóńbekship jatpas edi, – dep tyjyryna burqyldap edi.
– Týt bolıt, zdes bolıt, ne poımý gde bolıt! – dep qanshyrdaı denesimen arly-berli aýnap, barbıǵan saýsaqtarymen birese sanyn, birese belin nyǵyrlaı nuqyǵan kempirdi sýqany súımeı, – Sábetten qalǵan mystan shúldirleýin qoımady! – degen úıge kele jatyp.
– Áke, Qudaı kóp pe? – dep suraǵan bir áıel bir erkekten qabyrǵaǵa taqap qoıylǵan dıvannyń joǵarǵy jaǵyna ilingen kempirdiń sýretterin esine salyp.
– Qudaı jalǵyz!
– Álgi ájeıdiń duǵalaryn qalyń Qudaılary túgel estı me? – ákesine tańyrqaı qarap, – Sonshama kóp qudaıy bola tura nege aýyrady? – dep taqyldap qoımaǵan.
– Qaraǵym-aı! “Aýrýdy jaratqan Qudaı, aýyrtqan Qudaı emes” dedi ákesi qaltasynan bir tal kámpıt alyp. – Mini, toqsanǵa kelgen atanyń sarqyty.
– Ol kisi qaıda?
– Qaıtys boldy.
– Áke toqsan jyl ómir súrý az, anam ekeýiń júz jasaýlaryńyz kerek!
Ol jalpaq tanaýynyń jelbezegi jelpildep oıǵa shomǵanda, ákesin sózderin esine alatyn. Ondaı shaqta abalap úrgen ala kúshik nazaryn burǵyza amaıtyn.
– Jaly tilersegine túsken arystandaı aıbatty ata-babamyz qorǵap kelgen jerde urpaq ósirý paryz! Qar hannyń tórinde baladan artyq baılyq joq. Jeti jurttyń tilin bilseń de, osynaý uly dala topyraǵynda báribir qazaq bolyp qalasyń, – dep ákesi basynan sıpap aıtqany jadynda jattalyp qapty. Qudirettiń hıkmettine shek bar ma?! Aıaýly áke-sheshesi eleske aınalǵan. Aýyldaǵy baqtashy bolsa, habar-osharsyz ketken. Ol baǵatyn mal da joq. Bul alty qyrdyń astyndaǵy bir arýdy ańsap kúnde sarylyp kútken óziniń keıpin ózi de túsinbeıdi. Dál ázir, sabyr sarqylyp taýsylǵan sońǵy bir sát sekildi sezile beredi oǵan.
Kún boıy nár tatpaǵan. Tańdaıy keýip, ishiniń shuryldap turǵanyn bildi. İshke kirip kesedegi sýyq shaıdy urttap, qosýly turǵan teledıdardaǵy keshki qorytyndy jańalyqtarǵa qulaq túrgen-di “....kishkentaıynan asyrap alǵan ata-anasy eki jyl buryn qaıtys bolǵan Amerıkalyq qazaq qyzynyń ústinen qylmystyq is qozǵaldy...” degen dıktor jigittiń sózin estigen kezde jan-dúnıesi túrshigip, ózin qoıarǵa jer tappaı alasurdy.
Baǵaı Nazarbaıuly
