Qamshy portalynyń búgingi súıikti avtory Qalaý Sálemetbaıuly 1983jyly QHR-dyń Altaı aımaǵy, Býyrshyn aýdanyna ómirge kelgen. Shanhaı álem tilderi ýnıversıtetiniń aǵylshyn tili fılolgıasy mamandyǵyn tamamdaǵan. Rabıdranad Tagor, Emelı Dıkenson, Ýılám Batler syndy t.b aqyndardyń óleńderin aǵylshyn tilinen qazaq tiline aýdarǵan. Bir bólim qytaı aqyndarynyń óleńderin qytaı tilinen qazaqshaǵa aýdarǵan. «Sarala qazym», «Týǵan jer», « Aısha ana», «Kelshi qaıta balalyq», «Qazaqstan», «Almaty» qatarly ánderdiń avtory. Sonmen qatar «Aısha bıbi», «Raıymbek» qatarly kúılerdiń avtory. Qazir Almaty qalasynda Elshat aǵylshyn tili ortalyǵynyń dırektory.
Kúz... Bulttar... Jer tamasha...
(Aısha bıbiniń sońǵy sózi)
Qulaq kúıi
Bıssimıllá, alda dápter ashylyp,
Sóz bastaıyn bir Allaǵa bas uryp.
Kóleńke de kóp jylady bul keshte
Aq qaıyńnyń moınyna únsiz asylyp.
Qara túnde shabytymnan sham jaǵyp,
Áldılendim bir áýenge arbalyp.
Tarıhty tanytqandaı
Tamyr bop
Júregime joldar kelip jalǵasyp.
Tasqa túsken tańbalardy kónergen,
Oqıynshy ot jaǵyp bir óleńnen.
Aq kıimdi abyz syndy dem salyp,
Týǵan dala bulty da ótti tóbemnen.
Jel de tońyp júrgen syndy dirildep,
Julqynady qos ıyǵyn julyp jep.
Kókiregim tókpek bolǵan kúıime,
Kúmbezder de ún qosady kúbirlep.
Sary altyn aı saǵynyshtyń erni me?
Mańdaıymnan ketti súıip meni de.
Jypylyqtar juldyz bitken,
Tik qarap
Tura almaı meniń muńly kózime.
Aqyn edim alyp ushqan jas talap,
Taǵylymyn bergen taýlar tas qabaq.
Qumarynan shyqsyn súıip qalamym,
Bul aq paraq sekildi bir aq tamaq!
Jyrym edi Aısha anama arnalǵan,
Keshir, Alla, asyp aqsam arnamnan.
Saqta meni orta jolda qalǵannan,
Saqta sózdiń taıǵanynan tańdaıdan.
Kezdesý
Únimenen tazaratyn azannyń,
Túrkistannan bastalady jazarym.
Aq ordaǵa tiredi bir at basyn,
Ǵasyrlardy endeı ótip ǵazalym.
Jany aýmaıtyn móldir shyqtan, tamshydan,
Qas jaýyna kólde ushqan qarshyǵam,
Qarlyqtardyń patshasy osynda
qonaq bolyp jatyr edi Arsylan.
Shól bolsa eli kete almaıtyn kól izdep,
Elimenen ketken jany egiz bop.
Tańǵy baqqa, tańǵajaıyp álemge,
Ózi jalǵyz shyqqan edi seıildep.
Búkil álem ketkendeıin gúldenip,
Turdy baq ta túmen túrli túrge enip.
Turdy patsha myń shoq gúldiń ishinen
Jarty júrek sekildi bir gúl kórip.
Jarty júrek...
Tańǵy samal terbegen...
«O, Qudiret, men mundaı gúl kórmegem.
Bul jalǵannan izdeısiń be jartyńdy,
Jarty bolyp óndiń eken sen neden?»
Ushatyn qus sekildenip qomdanyp,
Turdy patsha jarty gúldi qolǵa alyp.
Eljiredi gúldi basqa elemeı,
Jarty júrek jaıly turdy oılanyp.
Ǵajaıyp án saýlaǵandaı ǵaryshtan,
Qulaǵyn bar tyńdaǵandaı salyp mań.
Kózine bir kórindi onyń aq beıne,
Aq qus ushyp kelgendeıin alystan.
Appaq beıne,
Ne bir qushaq aq tuman,
Meken izdep júrgen aspan astynan.
Appaq beıne aq aspannan sorǵalap,
Jer betine kelip jetken tasqyn-án!
Aq bulttardan tústi me eken úzilip,
O, ǵajaıyp, bolar buny kim uǵyp?
Appaq beıne jaqyndady,
Aq kóılekti
Arý eken kele jatqan júgirip.
Aq jamylǵy jelpı túsip arqadan,
Tańnyń taza aýasyn myń shaıqaǵan.
Gúl sýaryp júrip mana baqshada,
Ǵajaıyp bir kóbelekti baıqaǵan.
Qardaı taza, ardaı taza tilekpen,
Arýdy alǵash sezim bılep dir etken.
Baıqap edi kóbelekti kyp-qyzyl,
Esh aınymas qyp-qyzyl bir júrekten.
Tańnyń qyzyl shýaǵyna jalǵanyp,
Sulýlyqqa turdy sulý arbalyp.
Bul jalǵannyń óń-retine tańǵalyp,
Bir Allanyń qudiretine tańǵalyp.
Meken etip óń men tústiń arasyn,
Turdy sulý esin ap bul jarasym.
Bútin júrek qanattaryn jaıǵanda,
Jarty júrek jıyp alsa qanatyn.
Kóbelekti bar sabyryn sarqyǵan,
Kórdi dúnıe qyz kózinde tamshydan.
Kóbelektiń,
Joq, kóbelek emes-aý,
Bir júrektiń ketti qýyp artynan.
Bir júrekti bir bútindep, bir bólip,
Kóbelek júr birde ushyp, bir qonyp.
Páktigine qyz jasynyń tamǵan bir
Tańǵy shyqtar tańǵalady terbelip.
Tańdaıynan án saýlaǵan tań qula,
Tynyp qaldy,
Tańǵalyp shyn qaldy da.
Keship keldi móldir shyǵyn maısanyń,
Jetip keldi Arslanyń aldyna.
Mynaý qaıdan shyǵa kelgen «bále» dep,
Tura qaldy qyz saqtaǵan ar-ádep.
Ushyp kelip qolyndaǵy jigittiń,
Qushyp kórip gúlge qondy kóbelek.
Bul ǵajapty ekeýi de baıqaǵan,
Kóbelekti gúldi sál-sál shaıqaǵan.
Bútin júrek qos qanaty qonǵanda,
Jarty júrek bola qaldy qaıtadan!
Ekeýi de tur ǵajapty uǵynyp,
Jappar ıem, tek ózińde ulylyq!
Kóbelekte jarty júrek,
Gúldegi
Jartysymen bútindeldi birigip!
Bir Allanyń qudiretine qarańyz,
Ulylyq ol jetpes máńgi sanamyz.
Qarlyqtardyń patshasymen osylaı
Tabysypty alǵash Aısha – anamyz.
Ýáde
Álhıssa, Qarlyqtardyń patshasy Arsylan men áıgili oqymysty, aqyn Súleımen hakim ata Baqyrǵanıdyń qyzy Aısha anamyz osylaı tabysyp, tanysady. Máńgi birge bolýǵa ýáde berisedi. Arsylan patsha Aıshaǵa kúzde kelemin dep ýáde berip, attanarda bylaı deıdi:
Júregim bir ózińe máńgi ǵashyq,
Jas janym ketti jaısań jazǵa ulasyp.
Qap-qara qasyń qandaı
Túnnen qıyp
Alǵandaı jańa týǵan aıdy basyp.
Kóńilim máńgi ózgermek emes, kúnim,
Jalaýy sen dep bilep jelektiniń
Júzińdi jaratqandaı jappar ıem,
Dáleldeýge qardyń aq emestigin.
Kómeıińnen taraǵan úndi jutyp,
Aq bulttar bara jatyr múlgip ushyp.
Qara shashyń bolmasa
Qara tún de
Oralmaı qoıatyndaı bizdi umytyp.
Kóp ótpeı oralar-aý kúzim kútken,
Aq tilegiń aınymas, kúnim, sútten
Aq tisińdi kórgende aq mármárdaı
Juldyz bitken óziniń júzin súrtken.
Kórmedim, o, darıǵa-aı, bilegińdi,
Kórermin berse táńir tilegimdi
Shorshyǵan aq shabaqty ustaǵandaı,
Bilemin qysyp ustap júrerimdi.
Álemde sen bolmasań bar ma kórik ?
Aqyldyń keni, ardaqtym, arǵa berik.
Qasyńda az kún aıal eter edim,
Qalypty el shetine jaý da jetip.
Yrzamyn bunda ótken úsh kúnime,
Qaıran el eske taǵy tústi mine.
Oralam qońyr kúzde,
Qara taýdan
Shyǵar salarmyz aý qusty birge.
Álhıssa, sonda Aısha Qarlyqtar patshasy Arsylanǵa óz kóńilindegi syryn bylaı shertedi:
Jelbiretip tý alyp,
Jeti taýdan ótken soń
Jekpe-jek dese qýanyp,
Jelpinip jaýǵa jetkensiń.
Nar boılamas ózendi,
Dýylǵań bar sapyrǵan.
Jebeı tartqyn jebeńdi,
Jyldamyraq jasynnan.
Ardaq tutar aımaǵyń,
Qolyńda asyl aldaspan.
Sýyrsań-aq jaýlaryń
Aqylynan aljasqan.
Asyrǵyn jaýdan aılańdy,
Qalmaǵyn bosqa urynyp.
Ustasań serpe naızańdy,
Qalady bulttar ilinip.
At qylyp bilem mindiń kóp,
Arystandy aqyrtyp.
Tógilmesin bir qyz dep,
Janaryńnan asyl shyq.
Azabyn muńnyń tartyp ta,
Kútetin uzaq shyǵarmyn.
Elińnen bir qyz artyq pa ?!
Jaýyńdy jeńip oralǵyn.
Tynyshtyq bolsyn elińde,
Alladan sony tiledim.
Bıyl ma, álde, keıin be ...
Kelesiń kúzde ...
Bilemin...
Zaýal
El shetine jaý da jetti shýyldaı,
Taýǵa jetti beıne qara qurymdaı.
Kókke ushady ashshy shańy ermenniń,
Beıýaz eldiń ashshy zary, muńyndaı.
Tosqaýyl qoımasa, eger, jolynda,
Qaıran orda qala almas-aý ornynda
Saı-súıekti syrqyratar boz ingen,
Aınalǵandaı kómeıi qyl qobyzǵa.
«Aldymenen maly menen qyryn al,
Odan keıin orda tustan shyǵyńdar!»
Taı kisinep tańba basyp jatqandaı,
Shurqyraıdy shubyryp bir qulyndar!
Dushpan shýy el shýyna qosylyp,
Ana jylap,
Bala jylap shoshynyp.
Sábılerdiń sary altyndaı mańqasy,
Kóz jasymen birge aqty qosylyp.
Kúńirendi kúnde búgin batarda,
Júgiredi el júgin artyp atanǵa.
Jasyn tógip jasyndy aspan jylaıdy,
Jer qaıǵysy kókke daǵy batama !?
Oshaqtarda uıtqyı janǵan ot qaldy,
Túgendeıtin kez be mynaý joq-bardy ?
Jaýda asyp kele jatyr kók belden,
Aýyl qalyp keleatqandaı kókpardy.
Kóktem órgen burymyndaı bulaqtyń,
Sábılerin sáýle kórgen az-aq kún,
Jasyram dep
Jalań qolmen analar
Otyn shasha bastady jer oshaqtyń.
Aıyram dep jerińnen de, dinińnen,
Jaý qabaǵy qara aspandaı túıilgen.
O, arýaq,
Quıǵyp kelip bizdiń qol
Aq naızadaı jaýǵa tóndi búıirden!
Adýyndy topqa aınymas daýyldan,
Dúp kelgen jaý aıyryldy sabyrdan.
Qan sapyrdy sýymen bir jańbyrdyń,
Aq qylyshtar qara túnde shabylǵan.
Túrik tekti bizdiń ásker qasqyr-aý,
Dosqa maqta, al, dushpanǵa aq qyraý.
Búıirinen tepken ıtteı qyńsylap,
Belden asyp buralańdap qashty jaý!
Jaý áskeri bekindi de beldi asyp,
Er Alashpen kórmek boldy arbasyp.
Er Arsylan el men qoldy basqarǵan
Osy shaıqas jatty úsh jyl jalǵasyp.
Ajaldan habar kelgende
Tań da atty.
Kókte sónip myń shyraq,
Kúzgi dala kúńirendi nur surap.
Ár qýraıdy bir-bir ıiskep,
Túshkirip
Jetim kúshik-jel barady qyńsylap.
Jaǵylmaǵan sıaqty úıde ot múlde,
Qybyrlaǵan kórinbeıdi eshkimde
Terezde qyzyl sáýle azdaǵan,
Tańnyń qolyn áınek tilip ketti me ?
Bir-aq kúnde jatyp qapty kúz sulyq,
Japyraqtan tonalypty myń shybyq.
Bas ıedi,
Tas ıegi dirildep
Taý da jasyp álde neden túrshigip.
Kúnnen urlap ketti eken otty kim?
Bul ómirde eshbir órnek joq búgin.
Basyn tómen salady-aı bir kúzgi orman,
Attaı aıǵyr julyp alǵan shoqtyǵyn.
Aısha arý júzi appaq, aq júrek,
Terezeni táltirektep ashty kep,
Kózin jumyp jatar edi jalqy sát,
Kirpikteri qabyspady jas tirep.
«nege ?!...» -dedi ol.
«Nege? Nege ? nege?»-dep,
Ǵaıyptan bir jańbyr ótti sebelep,
Ashyq turǵan terezeden álsirep,
Ushyp endi sol bir júrek kóbelek.
Kóńil qurǵyr buǵan sátke aldanyp,
Alaqanyn jaıa berdi qamdanyp.
Ushyp enip bólindi de ekige
Ǵaıyp bolyp ketti aýaǵa aınalyp.
Qaq bólinip túsken kezde bir júrek,
«Allam-aı»-dep, Aısha aspanǵa burdy bet.
Onyń appaq júzin ǵana emes-aý,
Kúlli álemdi bir sýyq lep urdy kep...
Sapar
«Aınalaıyn appaq arman, aq arman,
Shyǵa almaımyn ajal deıtin araldan.
Aq armandy aıtyp qaıtem, Allam-aý,
Bir tal shashty qımadyń ǵoı aǵarǵan.
Pendemin ǵoı qashanda bar bir ólim
Máńgi soǵar temir emen júregim.
Júrek eki bólindi ǵoı bilemin,
Ajalama kórindi ǵoı bilemin!»
Qardaı appaq saýsaǵymen aq mamyq,
Bar jaqynǵa qaldyrdy bir hat jazyp.
«Qushaǵynda tapsyram – dep – janymdy,»
Arsylanǵa ketti jalǵyz attanyp.
Sekildi bir yldıdaǵy aq bulaq,
Taqymynda oqsha atyldy aq qur at.
Qońyr kúzdi órtep kete jazdady,
Tuıaǵynan ot shashyrap shapqylap!
Kóz aldynda kókshil saǵym, kók munar,
Kók munardy jaryp ótken oq shyǵar!
Suńqyl qaǵyp, qanatymen dem berip,
Birge ushyp kele jatty aqqýlar.
Kóńili bar kókjal- qaıǵy toryǵan,
Kóbelekti ajalyna joryǵan.
Jerdiń tósin dúbirletip qońyr ań,
Josyp erip kele jatyr sońynan.
Jasy kúzgi topyraqqa quıylyp,
Shaýyp keled bir Allaǵa sıynyp.
O, qudiret, aldyn ashyp keledi,
Jolynda shóp eki jaqqa jyǵylyp!
Jaǵasyna kelip jetti Asanyń,
Bildi osynda qushaqqa ólim basaryn.
Jetti ajal...
Soqty ólim saǵaty,
Bilmeıdi eshkim odan qaıda qasharyn.
Qasha almaıdy jáne eshqaıda qashpaıdy,
Bir Allanyń syzyǵynan aspaıdy.
Attan túsip, namaz oqyp, jýynyp,
Musylmannyń paryzdaryn saqtaıdy.
Tústi Aısha aq torǵyndaı atynan,
Sáýkelesin aldy sheship basynan.
Ajal sonda abjylanǵa aınalyp,
Turdy kútip qara tastyń qasynan.
Aq jolmenen bul ómirdiń aqyryn,
Ótkermekshi kórmese de ǵashyǵyn.
Jýynǵan da sulý sýǵa abjylan,
Sáýkelege aldy kirip jasyryn.
Taǵdyr isi, o, nesine ashynam,
Qaldy artynda aq joly men asyl án.
Aısha qaıta kıingende abjylan
O, darıǵa-aı, shaǵyp aldy basynan!
«Ókinbeımin, babalarǵa baramyn,
Allam nesin men mazańdy alamyn...»
Eseńgirep jatyp biraz, es jıyp
Oqydy Aısha eń sońǵy bir namazyn.
Nyshan
Syńsyǵan bir ún jetedi shalǵaıdan,
Samal bolyp muń esedi mańdaıdan.
At ústinde úsh jyl jaýmen alysyp,
Er Arsylan kele jatty maıdannan.
Keýdesinde qany qatqan aq saýyt,
Áreń basyp kele jatyr at ta aryp.
Kók aspanda tura qaldy júrek bop,
Qubyladan ushyp kelip aqsha bult.
Ǵashyq jardyń kózine ystyq kórinip,
Óleń bolyp turǵandaı bult órilip.
Aq tilekteı qalqyp turǵan aqsha bult,
Ǵaıyp boldy kenetten qaq bólinip.
Qalt toqtady basyn tartyp atynyń,
Toqtady qol qalyn baǵyp batyrdyń
Ómirinde alǵash ret jylady,
Aqqandyǵyn ańǵarmady jasynyń.
«Aınalaıyn, aıaýly Aısha, jaryǵym,
Jartysy ushyp keter meken janymnyń!»
Dep bir aýyr kúrsindi de
Kıeli
Jasaýylǵa shaqyr dedi abyzyn!
Abyz keldi aıtar basqa sózi joq:
«Attan! Attan! Jaqsy saǵan tezi»-dep
«Mollany ertip, neke sýyn alyp al,
İshesińder qalǵan kezde kezi kep.»
Shapty batyr suramastan orynyn,
Júregi aıtty qaıda ekenin jolynyń.
Kúńirenip abyz qaldy artynda,
Eńiretip shertti uzaq qobyzyn.
Qoshtasý
Keldi batyr.
Qaraýytty tas qana,
Qımyldaıdy bos júrgen aq at qana.
Aqsha bulttar jylap kóship barady,
Basqa álemnen izdeıtindeı baspana.
Aıyqpas bir qaıǵy baryn túsingen,
Tuman basty tul dalanyń tósin keń.
Sandyraqtap jatyr sary japyraq,
Shoshyp turǵan sábı syndy túsinen.
Saǵyndyrǵan bir baqyttyń qusy shyn,
Kórdi alystan sáýkeleniń úkisin.
Kózden jasy jatty mańǵa shashyrap,
Shyjǵyrǵandaı bir kómirdiń shoǵy ishin.
Jetti batyr aq qusynyń qasyna,
Joq sheshilgen sáýkelesi basynda.
Ómirge endi talasy joq rasynda,
Aǵyzýǵa shamasy joq jasyn da.
Kesedeıin bolǵan shaıy ishilip,
Ómir ony tastaǵandaı ysyryp.
Aqsha júzi ketken eken isinip,
Sulyq jatyr sóıleı almaı qysylyp.
Jylan-ajal taıyp turǵan jyraqqa,
Jas tógedi qalǵan qaıǵy aq at ta.
Eshteńe de estimedi jas batyr,
Barlyǵynda túsinip tur, biraqta.
Kókiregin qaryp ótti úskirik,
Ushty alsqa kókiregin qus tilip.
Aıǵaılady: « Bıbi boldyń Aısha endi!»
Neke oqytyp, bolyp sýyn ishkizip.
Ajal kelip aq ómirdi julyp jep,
Átteń, dáýren qas qaǵymda búlinbek.
Qushaǵynda aqyrettik jarynyń,
Sońǵy sózin aıtyp jatty kúbirlep.
Jalǵady áreń sózderiniń arasyn:
«Jer tamasha ... o, tamasha jarasym.
Aq qanatty bulty bastap Altaıdyń,
Meni izdep keler kúzde bir aqyn...»
(sońy)
daıyndaǵan: Bulǵyn Sýsar
