Úmitsiz shaıtan demekshi, qarakózimiz tezirek elge oralsa eken. Qytaılar basqasy basqa esirtkimen ustalǵandardy aıamaıdy. Nege deısizder me?
1795-1838 jyldary Qytaıǵa aǵylshyndyq "varvarlar" 450 myń jáshik, ıaǵnı 27 myń tonna esirtki alyp keledi. Olardyń túpki maqsaty--osyndaı qıturqy saıasatpen qoldan genosıd jasap, alyp ımperıany qurtý qulatý boldy. Bastapqy kezde dári retinde tegin berildi. Keıin halyqty úıretip alǵannan soń esirtki kúmisten de qundy boldy. Sóıtip ortadaǵy narkodıler bıznes jasaýshylar bir mezette baıyp shyǵa keldi. Al Qytaı úkimeti apıynnyń adamdarǵa óte qaýipti ekenin áý basta bilmedi. Mıllıondaǵan adamdar nashaqorǵa táýeldi bolǵany sonshalyq, Qytaıdyń ishki saıasatyndaǵy jarıalanbaıtyn qupıalardy nashaqorlar astyrtyn syrtqa shyǵaryp otyrdy. Ásirese neshe túrli dinı aǵymdar nasıhattala bastady. Halyqtyń kózin shel basty. Saýda-sattyq turalap qalǵany sonshalyq, kúmisterdiń quny joǵaldy. Esesine aǵylshyndyq narkobıznesmenderdiń dáýreni bastaldy. Qanshama jastar esirtkiniń qurbany boldy. Otbasy jalǵyz uldarynan aırylyp, qan jutty. Aıaǵy aýyr áıelder de bul aqsha úshin apıyndardy sata bastady.
1860 jyly Qytaı ımperatory halqynyń qurdymǵa ketip bara jatqanyn kórip, qatty kúızeldi. Qoldan kelgenshe kúresýge barynsha tyrysty. Alaıda, bul kezde bıliktegiler qaýqarsyz edi. Tek 1949 jyldan bastap Qytaı Halyq Respýblıkasy esirtkige qarsy kúresti myqtap qolǵa alady. Mıllıondaǵan halqynan qanshama ǵasyrlar aırylǵan Qytaı Respýblıkasy endi eshkimdi aıamady. Apıyndy kirgizgen kontrabandalardy qatań túrde jazalap, eń alǵashqy ólim jazasyn sol jyldary Zańǵa engizdi. 170 jyl apıynmen soǵysqan qytaılyqtar báribir narkobıznesmenderdi jeńe almady. Olardyń toptasqan mafıalary jibek qurttar sekildi ár jerden shyǵa berdi. Kedenshiler shekaradan ári asyrmaýǵa barynsha tyrysqanymen, olardyń qýlyǵynda shek bolmady. Qytaı memleketiniń ólim jazasyn da pysqyrmady. Basynda ólim jazasy darǵa asý boldy. Halyqtyń narazylyǵynan soń atý jazasyn qoldandy. Esirtki tasymaldaýshylardy myńdap atý jazasyna kesken saıyn, mıllıondaǵan narkodılerler jyldan-jylǵa kóbeıe berdi. Bul bılik basyndaǵylardyń ashý-yzasyn keltirdi. Olardyń qıturtqylaryna tań qalmasqa bolmaıdy. Qurbaqalardyń ishine salyp ta tasydy. 2009 jyly qarýly polıseıler kedendik baqylaýda esirtki tasymaldaýshy narkobıznesmenderdi kútip turdy. Kemeniń ishindegi zattardyń barlyǵyn teksergenimen, esh jerden shyqpady. Polıseıler jalǵan aqparatqa senip qaldyq pa dep ábden sasty. Bir kezde edenge tóseıtin qymbat plıtalardyń ishinen 1000 keliden asa geroındi tapty.
Búgingi tańda Qytaıda esirtkisiz tura almaıtyn nashaqorlar sany eki mıllıonnan asyp jyǵylady (ózimizde de jetisip turǵany shamaly). 2009 jyly Ulybrıtanıanyń azamaty 4 keli geroınmen aeroportta ustalǵan edi. Aǵylshyn bıligi Qytaımen kelissózge kelmekshi boldy, ólim jazasy emes, ómiriniń sońyna deıin bolsa da túrmede otyrsyn degen usynys jasady. Alaıda esh nátıje shyqpady. Aǵylshyndyq azamat sol jyly atyldy.
2010 jyly esirtki tasymaldaýshy 3 japondyq azamat ustalyp, ólim jazasyna kesildi. Týǵan-týystary osynshama shyryldap, Japonıa premer-mınıstrine hat jazyp, jazany jeńildetýine kómek surady. Alaıda bıliktegiler "Tokıo mundaı nárselerge aralaspaıdy" dep bir aýyz sózben qaıtaryp tastady. Úsh japon azamaty atyldy. Qanshama ǵasyrlar boıy apıynnyń kesirinen talaı órimdeı jastarynan aırylǵan Qytaı Halyq Respýblıkasynyń, basqasy basqa, esirtki tasymaldaýshylarǵa úkimi bireý. Ol - atý jazasy. Meıli sen baıdyń qyzy bol, meıli sen has sulý bol - Zań barlyǵyna ortaq! Ózge el turmaq, ózderiniń qytaı qyzdaryn qatty jazalaıdy.
Máselen, myna arý qyz Taodjıng - Ońtústik Qytaı Respýblıkasy aýylynyń kedeı otbasynan shyqqan qyz. Úıleneıin dep júrgen narkodıler jigiti úgittep, aqyry osy esirtki tasymaldap júrgen jerinen ustalady. Al súıgen jigiti qyzynyń osyndaı kúıge túskenin estı salysymen, izim-qaıym joq bop ketedi. Taodjıng atý jazasyna kesiledi. Ómiriniń sońyna deıin úmitpen ǵashyǵyn kútedi. Myna sýrette sulý qyz qatty kúızelip, jigitin izdeýde. Polıseıler sońǵy sózin aıtyp, armanyn suraǵanda, ol tek basyn shaıqaı bergen. Múmkin, aramza jigitin qatty súıgeninen bolar, ony, kerek deseńiz, jazalaýyn da aıtpaǵan. Mahabbat degenge sengen qyz, múmkin sol ertegimen máńgi uıyqtaǵysy keldi me, kim bilsin…
Sońǵy ret tamaq iship otyrǵan myna sýreti kimdi bolmasyn eriksiz jylatady. Taodjınniń ómirin jazamyn dep, júregim qatty aýyryp ketti. 1991 jyly Taodjıng ólim jazasyna birer sekýndtar qalǵanynda nebári 20 jastaǵy qyz edi...
Mine… Qyzdar jigitter sıaqty emes, súıse, jan-tánimen súıedi. Óıtkeni olarda júrek bireý. Sol júrekke tirek izdep, talaı qyzdarymyz otqa da, sýǵa da túsip júr. Qyzdar, abaılap júrińizder, kóp ádemi sózge sene bermeńizder! Al jigitter, janyńda júrgen ǵashyqtaryńyzdy baǵalaı bilińizder…
"Taodjıng óler aldynda da ádemi jymıyp o dúnıege attandy" dep jazady sol kezdegi gazetter. Janyń jannatta bolsyn, arý qyz!
Neshe kúnnen beri ne úshin Qytaıdaǵy "Apıyn soǵysyn" jazdym? Tyrnaq astynan kir izdegender "Qytaıda neń bar?" deıdi (ınstadaǵy dostaryma qatysy joq). Jaýabym: Ol jaqta osy esirtkimen ustalǵan, nebári jıyrma jastaǵy Aqjarqyn bar. Qarakóz qyzymyz qysyq kózderdiń abaqtysynda eki kózi tórt bolyp otyr. Dármensiz qyzymyz ómiriniń sońyna deıin abaqtyda otyrady…
Qytaı aqshaǵa satyp ala salatyn bizdiń el, álde Reseı emes. Olar san ǵasyr osy apıyn soǵysymen kúresip keledi. Qaıta bizdiń qyzymyzdyń jazasyn jeńildetipti. Áıtpese, basqa memlekettiń azamattaryn aıap jatqan joq. Esirtki tasymaldaýshylardyń alatyn jazasy - Ólim!
Óz basym esirtkige qarsymyn! Sebebi osydan qanshama jastarymyz ajal qushyp jatyr. Al anasha shekken, álde qolyna dári ekken nashaqorlardy adam sanatyna jatqyzý óte qıyn. Áıtse de, Taılandtaǵy monahtar tegin emhana ashypty. Ol jerge dúnıe júzinen mıllıondaǵan nashaqorlar barady eken. Biraq qatań tártipke baǵyný kereksiń. Ózderiniń shópten jasalǵan dárilerin berip, ishti tazalaıdy. Sóıtip birazǵa deıin ash ustaıdy. Kúnige 14-16 saǵat eńbek jumysyna jegip qoıady. Buǵan tek tózý qajet. Amerıkandyq nashaqor óziniń osy dertten arylǵanyn bylaı dep jetkizedi
- Bastapqyda ómirim qara túnek bolyp ketkendeı kórindi. Dárini ishkende ólip tirilgendeı kúı keshtim. O dúnıege de baryp keldim desem artyq aıtqandyq emes. Odan keıin kúnige qara jumys istep, uıqy degenge zar boldym. Birinshi kúnderi barlyǵyn tastap, qashqym keldi. Alaıda, bul jerden ketsem budan da jaman ómir kútip turdy. Nashaqorlyq kórip azap shekkenshe, osylaı janymdy qınaǵandy jón kórdim, - deıdi.
Qytaıdaǵy Qazaqstan elshisi Shahrat Nuryshevtyń aıtýynsha, Aqjarqyn Turlybaıdy ázirge elge alyp kelý múmkin emes.
Qytaıdyń Zańy qatty. Reseıdiń 38 jastaǵy jýrnalısi Marına Lopatına da dál osylaı Qytaıdyń aeroportynda tórt keli esirtkimen ustalyp, atý jazasyna kesildi. Reseılik Marıa Dapırk degen qyz Vetnamǵa zat aparmaqshy bolyp kelisip, aqyry aeroportta jýrnaldyń arasyna jasyrylǵan eki paket geroınmen ustalady. Ony da ólim jazasy kútip tur. Reseılikter qazir osy qyz týraly shýlap jatyr. Onyń ómirin saqtap qalý úshin VK jelisinde úgit-nasıhat júrgizip jatyr. Alaıda, ázirge eshqandaı nátıje joq.
Al endi Aqjarqyn Turlybaıdy jazǵyryp, anasy qaıda qarady degenderge naǵashy ájemniń myna bir ańyzyn aıtyp bereıin.
Ertede bir ana dúnıege sábı ákelgen. Sóıtse kıiz úıden bosandyryp jatqan áıelder úrke qashypty. "Ne boldy?" dep molda kirip kelse, Ananyń qursaǵynan basy adamdiki, denesi qap-qara jylan sıaqty shubar bala dúnıege kelgen eken. Myna sumdyqty kórgen el shýlap, "qarasyn qurtý kerek, tezirek kózin joıaıyq" dep janushyrady. Sonda sábıin emizip otyrǵan Ana jylap, "İshime syıǵan shubar jylanym, syrtyma da syıady" dep jylan balasyn beline orap alyp, toǵaıdyń ishine súńgip ketken eken. Mine, Aqjarqynnyń anasy da dál osylaı ishindegi shubar jylan balasyna aǵyl-tegil bolyp júr. Baspanalaryn satyp ta, bankten nesıe alyp ta jatyr eken. Shyrqyraǵan Ana balasynyń qapasta otyrǵanyn oılaǵan saıyn tún uıqysy tórt bolatyn shyǵar… "Balamnyń tabanyna kirgen jantaq, meniń mańdaıyma qadalsyn" dep júrgen Anany elestetemin de, qaıtyp aınalyp Aqjarqyndy qaýzaı beremin. Ómirimde kórmegen qazaǵymnyń qarshadaı qyzy qysyq kózderge qor bolmasa eken... Al sizder aıtasyzdar neń bar Qytaıda dep... "Úmitsiz - shaıtan" demekshi, Aqjarqyn Turlybaı sińlimiz, bálkim kináli de shyǵar, men bilmeımin... Bir bilerim, ol tym jas. Meniki jazasyn elge kelip ótese degen janashyrlyq tek.
Avtor: Bıbigúl DÁÝLETBEKQYZY
Derekkóz: bimedia.kz
