Qazaq qaýymynda álmısaqtan beri áleýmettik jáne áýlettik dep atalatyn eki toptaǵy mektep bolǵan-dy.
Áýlettik mektep-(qalyń qaýym,jurt arasynda,el aýzynda,ol:-qazaqtyń qaradombaı mektebi atalady)-jeke otbasynan bastap,áýlet,rý,taıpaǵa deıingi adamdarǵa ortaq,jaryq dúnıege jańa kelgen sábıden bastap,qarttarǵa deıin qatysatyn , qazaqqa tán(túrik tektes halyqtardyń barlyǵynda uqsas qalyptaǵy tárbıe mektebi bolǵanymen arasynda aıyrmashylyq bar),san ǵasyr boıynda qyzmet jasaǵan,kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqan,keleshekte de bolatyn,ult ókilin qalyptastyratyn shynbaıly nusqa,erekshe tálim-tárbıelik orta.
Qazaq tanymynda adam jasy:balalyq,jigittik jáne qarttyq («Táńerteń tórt aıaqpen,kúndiz eki aıaqpen,keshke úsh aıaqpen júredi.Ol,kim?»-degen jumbaqty eske túsirińiz.)úsh kezeńnen turady.Ómirge kelgen kúnnen bastap,qyrqynan shyqqanǵa deıingi bala-qyzylshaha(keı ólkede sharana, shaqalaq) dep atalady.It kóılegin sheship,qaryn shashyn aldyrǵan soń,qaz-qaz basqansha-náreste(keı ólkede bóbek) delinedi. tusaýy qıylyp, aıaǵyn basqannan jeti jasqa deıin-sábı (keı ólkede baldyrǵan)atalady.Jeti jastan on úsh-on bes jasqa deıin-balalyq shaq.Balalyq shaqtyń tirshilik turaǵy,turmys aıasy-januıa atalǵan.
Otaý ıesi bolǵannan,nemere (ne jıen)súıgenge deıingi kezeń-otaǵasy (otanasy) atalyp,tirshilik tynysynyń sheńberi-otbasy delingen.Nemereli-shóbereli bolǵannan baqıǵa attanǵanǵa deıingi kezeń-ata(áje)delinip-turmys aıasy-áýlet atanǵan.Osy atalǵan kezeńderdiń tirshilik sheńberinde júrgizilgen, maqsatty, júıeli tárbelik is-qımyl áreketti,tálim-tárbıeli úlgi-ónegeni-ÁÝLET MEKTEBİ dep otyrmyz. Bul mektep- aty-jónin aıparadaı etip mańdaıshasyna jazyp qoıǵan eńseli, ǵımarat emes.Áýlet mektebi-kim-kimge?,neni?, qalaı? úıretip jatqany aıqyn kórinip turatyn,tunyq shynydan jasalǵan,áýlet músheleriniń kóz aldynda sabaǵyn ótkizetin móldir de, ashyq mektep.Ol talantty da ozattardy bólip alyp, ońasha oqytpaıtyn,kári-jas,ul-qyz,baı-kedeı,shendi-shekpendi,han-qarasha balasy dep alalamaıtyn kópke ortaq mektep.Osyndaı mekteptiń qazaq ortasynda bar ekenin, qazaq balasyna tálim-tárbıe berý amalyna kóńil aýdarǵandar men arnaıy zerttegenderdiń barlyǵy da aıtqan bolatyn.
Keıbir áýlet ósip-ónip,rýly elge,taıpa dárejesine jetken.Ortalarynan neshe túrli daryndy,ónerıeleri týyp shyqqan.Osy negizde damyǵan,taıpa arasyna qyzmet jasaǵan, kásiptik mektepter de bolǵan.Olardyń ereksheligi tarıhı tulǵalardyń, ónerıeleriniń esimimen atalýy.Máselen, Qorqyt, Yqylas mektebi,Qurmanǵazy,Táttimbet mektebi, Buqar,Abaı mektebi t.b.Sondaı-aq,kereılik úıshiler mektebi,adaılyq zergerlik mektebi, naımandyq baqsylar mektebi.
Áýlet mektebiniń túri de mol.Máselen:Aqsaqaldar mektebi,Qara shańyraq mektebi,Ana jáne Dana mektebi, ata-áje nemese áke-sheshe mektebi,qurby-qurdas nemese abysyn-ajyn mektebi,jeńge-jezde mektebi,bala dýmany,aqsham mektebi, eńbek-óner mektebi t.b.
Áýlet mektebi qazaqtyń turmys saltynan týyndaǵandyqtan,ony,ádet-ǵuryp,dástúrlerden aıyra taný ońaı emes.
Bylaı qarasańyz,qazaqta ne kóp,toı dýman,mereke kóp.Onyń bári,asyp-tógilip,shashylyp-taratý úshin jasalǵan,maqtanshaq-bóspeniń is-áreketi emes,bala tárbıesi úshin,jastarǵa ulaǵat úshin, úlgi-ónege berý úshin jasalady.Olardy jalpy alǵanda,qazaq-jastar dýmany(bala qýanyshy)dep ataǵan.Qazaq qandaı da,saltyn,dýmanyn jasasa da,onyń tárbıe mektebine aınalýyn kózdegen
Qazaq saltanatty adam rýhyn asqaqtatý úshin jasaıdy.Al,ulttyq rýh bala janyna dilmen, tilmen, dástúrmen,ónermen sińetinin
ańǵarǵan halyq,bala alǵashqy múshelden asqanǵa deıin,onyń damyp jetilýi,ósip nyǵaıý ár kezeńin muqıat baqylap,jetistigine jiger
berip,tabysyna taldaý jasap,únemi atap ótip otyrǵan.Máselen,qursaq toı,at qoıý, shildehana,besikke salý,shash alý(qıý),tusaýqıar, atqa mingizý,súndet toı,tilashar t.b. ǵuryptardy osy kezeńderde ótkizgen.Ondaǵy negizgi maqsat:jas balany álpeshteýmen qatar basqa balalarǵa beriletin tárbıe men bilimdi osy sharalarǵa sińirip berý isin uıymdastyrý edi.Basqasha aıtqanda; balalarǵa tálim-tárbıe berý úshin,áýlet mektebin osylaı uıymdastyryp,onyń pánderin osylaı oqytqan.Ol óz kezeginde,osy uıymdastyrý nátıjesinde,qazaqtyń ǵuryp saltymen bite qaınasyp,ádet-ádebine ulasqan,kúndelikti tynys-tirshiliginiń qalybyna aınalǵan.Olaı bolsaáýlet mektebiniń túrleri degenimiz qazaq saltynda,ádet-ǵurpynda atqarylǵan árbir is-árekettiń, uıymdasqan,birlesken,belgili maqsatqa saı júzege asyrylǵan sharalardyń jıyntyǵy bolmaq.
Áýlet mektebiniń tárbıe quraldary men tetikteri de erekshe bolǵan.Máselen,til jáne sóz,yrym jáne ádetter,ǵuryptar,rásim-támsilder,nanym-senimder, muralyq jáne jádigerlik dúnıeler,atameken-el-jurty,tutynǵan as sýy,kıim-keshegi,baspanasy,ósken ólke,ata-baba molasy,zıraty t.b.Qeı rette,tárbıe quraldary óz kezeginde áýlet mektebine de ulasa alady.Mysaly,jumbaq aıtý,jasyrý tárbıe quraly bolýmen qatar «Aıtys» atalatyn bala dýmanynyń quramdas bóligi.Al,balalar aıtysy jaı ǵana tárbıe quraly emes.ol-áýlet mektebiniń bir túri.Aıtalyq,balalar aıtysy: tájiksilesý nemese qarapaıym sóz qaǵysy;sýyryp salmalyqqa baýlý,soǵan jattyqtyrý aıtysy;ótirik óleń aıtys;jańyltpash jarysy;maqal-mátel jarysy:qaraóleń aıtysy;jumbaq jasyrý saıysy;syr ashý saıysy;jumbaq óleń aıtysy,qúldirgi aıtys ,aralas aıtys sıaqty onyń kóptegen túri bar. Mine,osylardy ótkizýdiń belgili erejesi,ár túrine saı qoıylatyn talap bar.
Qazaq qoǵamy ataly sózdi dáriptep,ony tek qatynas quraly nemese tárbıe quraly ǵana emes,ómir saltyn úılestirýshi tetik retinde paıdalanǵan.Osy negizde dala demokratıasyn qalyptastyryp,jetim-jesir,qart,múgedek úılerin jekelemeı, túrme, qamaý oryndaryn turǵyzbaǵan.Ol- ol ma,quldar men kúń, tutkyndar men oljalanǵan adamdar taǵdyry izgilikpen sheshilgen.Sondaı-aq,qazaq azamatyn marapattasa,«shendi shekpen jappaıtyn,tósine jyltyratyp metal taqpaıtyn.» Qazaqtyń marapaty da-sóz,jazasy da-sóz.Sol sebepti áýlet mektebinde negizgi tárbıe quraly mindetin sóz atqarǵan. Mysaly; ardaqtaý,ulyqtaý,madaqtaý,dáripteý,qoldaý-qolpashtaý,keshirim suraý, taǵzym etý, aıaqqa jyǵylý, kóńil suraý,estirtý,daýys shyǵarý , kórisý,joqtaý qatarly ádetter,óz rásim-támsilderimen ǵurypqa sińisip, qazaqtyń kim ekenin basqaǵa tanytatyn erekshe bir ulttyq nyshanǵa aınalǵan.Oǵan kosa,tálimdiq sózder,tyıymdyq sózder,ósıet sózder,bata-tilekter,ańyz áńgimeler,ertegi- hıkaıalar,sheshendik sózder, óleń-jyr,tolǵaý dastandar qazaqtyń telegeı teńiz rýhanı múrasyn quraı otyryp,naǵyz tárbıe quraly bola alǵan.Bular ıslam hadıs sharıfimen ushtasa kelip dinı tyıymdar men buıryqtarǵa etene qabysyp ketkendikten áýlet mektebiniń basty da,naqty tárbıe quralyna aınalǵan.Qazaq bir aýyz sózben,turǵandy otyrǵyzǵan,jatqandy turǵyzǵan,esengiregenniń eńsesin kótergen,elirgenniń ekpinin basqan,bir aýyz sózben «tiriltip», bir aýyz sózben «óltirgen». Tipten, «Áýlet mektebiniń eń basty áleýmettik páni de- «Til óneri» bolǵan.Osylaısha,qazaq degen halyqtyń;sózdi tyńdaý,sózge toqtaý,sózde turý,sózdi uǵyp ony qadirleı bilý daǵdysy,onyń salıhaly ádebine, erekshe qasıetine,ózgeshe minezine aınalǵan. Qazaq sózben adam janyn da,tánin de emdegen.Qazaq tilmen tulǵa,azamat tárbıelep qalyptastyrǵan. Qazaqtyń tili-qylysh,sózi soıyl. Áýlet mektebinde berilgen úlgi-ónege,bilim men daǵdynyń mazmunyn paıymdasaq,jekelegen pánderdi úıretý ǵana emes, jalpy áleýmettik bilimdi úıretý kózdelgenTarıhqa kóz júgirtetin bolsaq,keń baıtaq ólkemizde býynnan –býynǵa jalǵasyp, uıattylyq, ádeptilik,kórgendik,meırimdilik saltanat quryp, úılesim taýyp jatqan.Mine, sol qymbat ,asyl qasıetterdiń bári otbasy,oshaq qasynda búrshik atyp,butaq jaıǵan.
QARAPAIYM QAZAQ OTBASY túrli tárbıe quraldaryn tolyq paıdalana almasa da,óńirlik,rýlyq ,aýyldyq sheńberde óz balalaryn
áýlet mektebinde tárbıelep keldi.Sharýa otbasynda tárbıe,úlgi ónege kórsetý is-áreketi,áýlet pen taıpanyń,rýdyń shynaıy ómir áreketterinen aıyrmashylyǵy az edi.Tárbıe quraldarynyń aıasy atam zamannan qalyptasqan sharýa otbasynyń qatynastar júıesine,eńbek qımyldarynyń aýqymynda júzege asyrylatyn.Qazaq áýlet mektebiniń ishinde ózgeshelegi tym moly jeńge jáne jezde mektebi.Baldyrǵan shaǵynda ul men qyz tárbıesi arasynda onshama aıyrmashylyq bolmaǵan. Tek qyz balanyń kıim kıisi sándi, júris-turysy ásem, sóz yrǵaǵy bıazy, jibek minezdi bolýdyń amal-tásilderin oılastyryp, sol úshin de onyń alǵashqy daǵdylaryn ıgertýge erekshe zeıin qoıǵan. Máselen, ekiden bes jas aralyǵyndaǵy qyzdar kıimine syldyrmaq pen túıme, túıreýish-tana taǵyp, úki qadap taqıa,kestelep peshpet, keýdeshe, búrmelep kóılek, syrmaly jaǵaly jeıde kıgizýi, jeńine jelpildetip jeńush, qolyna bilezik, saýsaǵyna saqına salýy, olardyń náziktigimen úndestik taýyp, ádeptilik pen ásemdiliktiń alǵy sharty bolǵan.Sebebi qazaqtar, qyz balany kıimine,ásirese, saýsaǵyna,alaqanyna,jeńine qarap ósedi dep túsingen.(Qazaqtar qyz balanyń/qaı jastaǵysy bolsyn/ alaqanyn,bilegin bótenge kórsetýge, ustatýǵa qulyqsyz bolǵan) Bul qaǵıda –adamtaný qazaq ilimi negizinde qalyptasqan.
«...Barsha halyq 5 pen 7 jas mólsherine erekshe mán beredi.Bul kezeńde ata-analar olarǵa kishi balalardy baǵyp-qaǵýdy,mal-janǵa qaraýdy,basqa da úı ishilik jumystardy senip tapsyra bastasa, balalar bul taraptaǵy mindetterdi óz moınyna jaýapkerlikpen alady...Bes, jeti jasta bala estıar bolady dep esepteledi de jańa áleýmettik júk arqalaı alatyndaı ornyqty minezge ıe bolady»-dep jazǵan I.S.Kon.
Mundaǵy pikirler qazaqta tolyǵymen bar ekenin, onyń qalaı júzege asatynyn H.Arǵynbaev «Qazaqtyń otbasylyq dástúrleri» atty eńbeginde: «Qyz balalar 5-6 jasynan bastap apalarynan, sheshesinen, ájesinen jáne aýyldas áıelderden is tigý, tamaq pisirý, úı jyǵý, úı tigý, kıiz basý, órmek toqý, keste tigý sheberligin úırenedi, úı jıyp6 kir jýý, án salyp kúı tartýǵa, aıtysqa jáne qyz kelinshekterge tán basqa da ádet-ǵuryptar men jaǵymdy qylyqtardy úırenedi»-dep tamasha kórsetken. Munyń ekinshi jaǵy,sol jas shamasyndaǵy balalar tárbıesinde qyz jáne ulǵa aıyrmashylyqpen qaraý qajettigin ańǵartady. Iá,qazaqtar ul men qyz tárbıesine tym tereń boılap,olardyń jas ereksheligi men tabıǵı ózgeshelikterin únemi jadynda ustap, tárbıeleý jolyn tamasha tańdaı bilgen.Qazaq tárbıe iliminde; «Balańdy bes jasqa deıin patshańdaı qara, on bes jasqa deıin qosshyńdaı sana, on bes jastan asqan soń dosyńdaı baǵala» degen has qaǵıda bar. Balany asyrap kútýdiń eń aýyr kezeńi bes jasqa deıingi merzim. Bala beske tolysymen qazaqtar atqa mingizip, súndetke otyrǵyzyp, eńbekke aralastyrady. Bes jasqa deıingi balanyń ósip jetilýine, deniniń saý, denesiniń shıraq, aqyl - oıynyń ushqyr bolýyna ata – anasy, aǵaıyn – týysy únemi múmkindik jasap, qadaǵalap muqıat baqylaıdy.Basqasha aıtqanda , « patshasyndaı» qaraıdy. Solaı etýge ata–anasy ǵana emes, taıpaly el, aýyl–aımaǵy mindetti bolǵan.
Ekinshi jaǵynan,bul jasta-«oıyn balasy» sebepti «ózindik eńbegi,tirshiligi bar» eresekterden «táýelsiz» kún keshýge tıis. Bes jastan keıin ul- uıaty ákege, qyz – uıaty sheshege júkteledi. Áke kórgen oq jonýy, sheshe kórgen ton pishýi shart. Qyz ben ul áke–shesheniń kóleńkesindeı,janynda bolýy mindet edi.5 – 15 jasqa deıingi bala áke – shesheniń nazarynan tys qalýǵa birde–bir jaǵdaıat bolmaýy tıis.Olardy áke – sheshe qosshysyndaı baǵalaýy qajet. Al on besten asqan soń olardyń «dosy» bolýy abzal. Solaı bolǵan da edi.
Qyz bala jeti jasqa tolysymen (jasóspirimdik shaqtyń bastalýy dep eseptegen), « es bilip qaldy, etek – jeńin jınaıtyn shaq boldy” dep, qolǵabys jasaý, daıashylyq etý, anasyna kómektesý,is qylý sıaqty eńbekke aralastyryp, qyzǵa tán bilik-daǵdylardy ıgertken. Ol úshin, olar biz ustap keste tigip, ıne ustap is qylǵan, bilik ustap alasha, órmek toqýǵa aralasqan. Jún tútip, maıdalap shúıkeleýmen qatar urshyq ustap jún ıirgen. Shúıkeden jip esip,baý qurastyrǵan. Kıimin jamap, túıme, túımebaý qadaǵan.Sý ákelip, samaýyryn qoıǵan, sháınek asqan, mosy kótergen, pesh jaqqan, otyn tergen, kir jýysqan, mal saýysqan.
Árıne, balalyqtan attar, jastyqqa bastar aralyq-bozbala (boıjetken) syn kezeń ulǵa da, qyzǵa da birdeı.Balalyqtan baısaldylyqqa óter basqa ótkel de,jol da joq.Biraq olardyń sol synnan súrinbeı ótýine súıenish bolar adamdar:ata-ana,qurby-qurdas,týys-týǵan ekeni belgili.Qazaq ǵurpynda,ana qyzǵa eń áýeli aqylshy,ári janashyr. Ana aqylynan tıtteı de aýlaq ketý, aýytqý bolmaǵan dese bolady.
Balasy jylaǵannyń anasy jylaǵan, balasy qýanǵannyń anasy qýanǵan. Qazaqta, qyzy úshin anasy otqa túsip,sýǵa batqan. Qyz barlyq ónegeni anasynan alǵan. Sondaǵy bolar,«qyz uıaty sheshege“ degen ǵoı.“Qyz jaǵadaǵy qundyz”. Ol barshanyń baqyty. Kóptiń tálimimen ósetin, názik qamqorlyqty tańdaıtyn,talǵaıtyn abzal da aıaýly urpaq.Onyń tárbıesi kóptiń isi.Qyz eldiń kórki”.Ádepti, tártipti qyz aýyldyń maqtanyshy, al, kerisinshe bolsa, ata-anaǵa sor, aýyl aımaqqa kúıik.Boıjetkenderge “qyryq úıden tıý” qoıyp, «qyz qylyǵymen” degendi erekshe eskertken.Biraq munyń bári de qyz tárbıesi úshin jetkiliksiz(búgingi tańda, tipten oryny tolmaı júr).Boıjetken qyzdarǵa ata-áje, áke-sheshe jas jaǵynan tym alshaqtaý, qurby-qurdas keıbir jaǵdaıdy sheshýde ózi tárizdi tájirıbesizdik kórsetedi. Endi kimge ıek artyp,súıený qajet?.Ómirdiń ózi-”Jeńge,jeńge.” dep kórsetip, sybyrlap: tur emes pe?! Osy negizde qazaq áýletinde “Jeńge mektebi” ómirge kelgen.“Qyzy bar úıdiń qyzyǵy bar” bolatyndyqtan ár kún ótken saıyn,ósip kele jatqan qyzdyń fızıologıalyq erekshelikteri sezilip,jańa tosyn jaǵdaılary kóbeıýi ras. Osynyń bárin sýyrtpaqtap, biltelep uqtyratyn kim edi? Árıne jeńge, ol bolmasa ápekesi.Shyndyǵynda kelin áýletke qosqan asyl jandy adamy,baq bereke nyshany.Sol shańyraqtyń qyzdary men uldaryna janashyr jaqyn jan, júrek syryn túsiniser aqylshy adamy.Al, qyz úshin jeńgeniń oryny erekshe.“Qyzyń ósse qyzy jaqsymen kórshi bol,ulyń ósse uly jaqsymen kórshi bol” deıtin qazaq atamyz kelinin keıde “qyzym” deıdi.Kelin-qyz balanyń tabıǵı ereksheligi, jar súıý, bala asyrap-kútý, otbasyndaǵy eńbektiń daǵdylaryn úıretýshi ustaz.Qyz bala áýlette erekshe baǵalanady.Ol eń áýeli óris keńiter urpaq,aýyldyń sáni, shańyraqtyń shattyǵy qadirli qonaq.Dúnıege qyz kelip,ata-anasy:«Yrys aldy-qyz»-dep qýanǵan.Ásirese,qazaqtar tuńǵyshynyń qyz bolǵanyn qalaǵan.Onyń sebebi, «osy otbasyna áli talaı urpaq keler,olardy asyrap baǵýǵa anasyna járdemshi bolar,qyz týsa eken!»-dep armandaǵan.Sondaı-aq, qazaq qyzdary sánniń de,saltanattyń da ajary,tabıǵat sulýlyǵyn, óz zeıinine sińire bilgen,onymen ún qosa bilgen jaratylysynan erekshe daryn ıeleri. Olar-án-kúı,óleń-jyr, qolónerdiń nebir baǵa jetpes týyndylaryn jasaǵan,saqtap bizge jetkizgen. Shynaıy mahabatty ómiriniń aqyryna deıin qasterlep saqtap,ǵashyqtyq jolynda janyn pıda etken,óziniń aq peıildi,názik sezimdi jigitteri men qyzdaryn jyr etip,urpaqtan-urpaqqa taratyp,el esinde máńgi qaldyrý ata saltymyz.Osy saltty júzege asyrýshylar- jezdeler men jeńgeler, baldyzdar men qaıyndar,qaıynsińliler bolǵan. Olar osy salt arqyly jastardy móldir mahabbatqa tárbıeledi, boıjetkenderdi jan-jaqty túrde ómirge daıyndady.Bul tárbıe jaqsy nátıje berdi. Aıtalyq,qazaq halqynda bir eldi aýzyna qaratqan báıbisheler, erdiń qunyn eki aýyz sózben bitirgen suńǵyla sheshen qyzdar, jaýdyń jigerin qum etken,jeligin júndeı tútken adýyn,asqaq,batyl áıelder qanshama ótti!On saýsaǵynan óner tamǵan qazaq áıelderi bizdiń baı qolónerimizdiń tólıesi. Kilemnen bastap túndikke deıin,basqur men shymshıden bastap bosaǵanyń baýyna deıingi ǵajaıyp órnek-oıýlar, toqylǵan, órilgen, syrylǵan buıymdar, oqalanǵan, zerlengen, kómkerilgen, jıektelgen, yzylǵan taspalar men qurlar, ulttyq kıim-keshekter, úı jıhazdary t.b. bári- bári áıelder qolynan shyqqan asyl da, baǵaly dúnıeler. Bul jeńge mektebiniń san qyrly is-áreketiniń tabysty nátıjesi.
Q.Qobdabaı (p.ǵ.k.)
Kúnnur Qaıratqyzy (Qaraǵandy oblysy.Temirtaý qalasy, № 8 mektep muǵalimi)
