Jýyrda birneshe gazet betinde kórnekti aqyn, qoǵam qaıratkeri Muhtar Shahanovtyń «Qaldaıaqov ekeýmiz urymyz ba?» degen maqalasy jarıalandy. Sh.Qaldaıaqov pen M.Shahanovtyń birlesip jazǵan «Arys jaǵasynda», «Aq bantık», «Keshikpeı kelem dep eń», «Qýanysh válsi», «Ómir-ózen», «Araılym aq Keles» t.b. ánderin bilmeıtin qazaq az shyǵar. Naq osy jyldyń 13-tamyz kúni Qaldaıaqovtyń týǵan kúnine oraı Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tólebı aýdany, Mádenı aýylynda Shámshi men Muhtar birlesip jazǵan «Aqsýdan ushqan aqqýym» ánine arnaıy festıvál ótkizildi. Óıtkeni, sazger men aqyn 1968 jylǵy sáýir aıynyń basynda, buryn «Komýnızm» kolhozy bop atalatyn, irgesinen Aqsý ózeni sarqyrap aǵyp jatatyn, qazirgi Mádenı aýylyna jergilikti turǵyndardyń arnaıy shaqyrýymen baryp, eki kún qonaq bolyp, osy ándi dúnıege keltirgen eken. Mádenıdegi bir belgili adamnyń úıinde shaı iship otyrǵanymyzda Shámshiniń aýzynan «Aqsýdan ushqan aqqýym» ánin úırenip alǵan adamdar da tabyldy. Jáne bul ándi Shámshiniń ótinishimen alǵash ret Shymkent oblystyq radıosynda oryndaǵan, qazirgi belgili kásipker Serikjan Seıitjanov ta ánniń tarıhy jaıly uzaq áńgime órbitti.
Eger meniń qolyma 2013 jyly Almatydaǵy «Baıanjúrek» baspasy shyǵarǵan Qudash Muqashevtiń «Sóılep bir ketse ótkender» kitaby túspegende, maǵan bul maqalany jazýdyń tipti qajeti bolmas edi. Jınaqty qurastyryp, baspaǵa usynǵan Q.Muqashevtiń jary Aqjoltaı Jylqybaıqyzy eken. Jazyqsyz eki tulǵaǵa adamnyń saı-súıegin syrqyratatyndaı jala japqan bul kitap M.Shahanovtyń qolyna túspegendikten, mundaǵy jónsiz aıyptaýlardan aqyn aǵamyz da, oqyrman qaýym da beıhabar. Jınaqtyń alǵashqy betterine Sh.Qaldaıaqov pen M.Shahanov jazǵan «Aqsýdan ushqan aqqýymnyń» áni men sózi «Aqsýdan ushqan aqqýlar» degen atpen Q.Muqashevtiń óz shyǵarmasy retinde endirilipti. Kitapqa alǵysóz etip «Qudash (Qudaıbergen) Muqashevtiń bir óleńi haqynda» degen atpen arnaıy maqala berilipti. Oǵan Qudash aqynnyń jerlesteri Qudaıbergen Qabdolın, Sháken Kúmisbaev, Arasanbaı Estenov, Egeýbek Núsipov, Turash Shynybekova, Gúljı Myrzaǵalıeva, Núken Bekejanova, Joldybala Baǵaevalar qol qoıypty. Maqala bastan aıaq Sh.Qaldaıaqov pen M.Shahanovtyń «urlyǵyna» qurylǵan. Úzindi keltirelik:
«Qaldybek Qurmanáliniń uıymdastyrýmen ótkizilip júrgen Sh.Qaldaıaqovtyń án keshiniń júrgizýshisi Bolat Ábdilmanov: «Buryn oryndalmaǵan Shámshi ánderi de bar, sol ánderdiń biri – «Aqsýdan ushqan aqqý», sózin jazǵan Muhtar Shahanov» – dedi. Án oryndala bastaǵanda konsertte otyrǵan Taldyqorǵan ólkesiniń azamattary ornymyzdan qozǵalyp, turyp ta kete jazdadyq. Osy konsertti teledıdardan kórgender de: «Bul neǵylǵandary? Qudash ólgenmen, bizder tirimiz ǵoı, bul qıanatqa jol bermeýimiz kerek», – dep, bir-birlerine telefon shalysyp, osy hatty jazýymyzǵa túrtki boldy. Naǵyz án jyldar ótken saıyn óz ómirsheńdigin kórsetip, aty atalyp, áýeni aıtyla salysymen burynǵy tyńdarmandaryn selt etkizetini barshamyzǵa aıan. Shyn júrekten shyqqan sóz ben saz birlik tapsa, jazylmaǵan zańmenen, úlken sahnada shyrqalmaı-aq el jadynda jattalyp qalary haq. Sondaı ánderdiń biri – Qudash Muqashevtiń «Aqsýdan ushqan aqqýlar» áni...»
Bul ánniń qalaısha «Shámshi men Muhtar Shahanovtyń qorjynyna túsip ketý múmkindigi jaıly» Qudash Muqashevtiń baldyzy, ıaǵnı, Aqjoltaıdyń týǵan sińlisi Maıra Jylqybaıqyzy ózgeshe oı túıedi. Onyń sózine sensek «1971 jyldyń ıýn aıynyń basynda Qudash óz úıine Shámshi Qaldaıaqovty ertip kelipti-mis. Sol joly Shámshi Qudashtyń áni «Aqsýdan ushqan aqqýlardy» notaǵa túsirip alýy ábden múmkin eken. Túptep kelgende, «urlyq» solaı bastalsa kerek.
Maqala bylaı aıaqtalady:
«– Oý, aǵaıyn, bul ánniń sózi meniki emes deýine bolady ǵoı Muhtar Shahanovqa. Al Qaldybek Qurmanáli baýyrymyzǵa aıtarymyz, jer-kóktegi úlken sahnadan oryndalmaǵan ándi Shámshi atyna telı bermeseńiz de, ol kisiniń óz ánderi-aq Shámshi atyn shyrqaý bıikke shyǵaryp tastaǵan edi ǵoı».
Maqala avtorlary ózderin ózderi ustap berip otyr. Eger Shámshi Qaldaıaqov 1971 jyly Qudash Muqashevtiń úıine baryp, onyń «Aqsýdan ushqan aqqýlar» atty ánin notaǵa túsirip alyp «urlady» delik. Biraq bul ándi Shámshi men Muhtar 1968 jylǵy sáýir aıynyń basynda Mádenı aýylynda jazyp, sol aıdyń 13-inde, Shymkentten shyǵatyn «Ońtústik Qazaqstan» oblystyq gazetinde, Shámshiniń óz qolymen jazǵan notasymen birge jarıalaǵan ǵoı. Sonda kim kimnen urlaǵan? Anyq-qanyǵyna baryp, zerttemeı ultymyzdyń eki úlken maqtanyshyn ury dep aıyptaý naǵyz masqarashyldyq emes pe?
Hatqa qol qoıǵan 8 adamnyń biri Sháken Kúmisbaıuly degen 20-dan astam kitaby bar balalar aqyny. Ekinshisi Arasanbaı Estenov. Ol da jurtqa tanys jazýshy. Ári Shámshi men Muhtardy urylardyń qataryna qosqan, Qudash Muqashevtiń kitabyn shyǵarǵan «Baıanjúrek» baspasynyń dırektory. Ekeýi de, Qudashtyń jary Aqjoltaı Jylqybaıqyzy ótinish jasaǵan soń qol qoıa salǵan bolýy kerek. Bizdiń adamdar ol ekeýimen habarlasqanda Qaldaıaqov pen Shahanovqa qarsy ornyqty ýáj aıta almapty. «Aýylda ótip jatatyn jıyndarda «Aqsýdan ushqan aqqýlardy» ylǵı da Qudash Muqashevtiń áni dep habarlaıtyn. Sol ras eken dep, qol qoıa salǵamyz» depti. Q.Muqashevtiń jary Aqjoltaı Jylqybaıqyzy jáne kitapqa qol qoıǵan alǵysóz avtorlary Qaldaıaqov pen Shahanovty orynsyz kinálaǵandary, «ury» atandyrǵandary úshin keshirim suraýǵa mindetti. Eger olaı etpegen jaǵdaıda Tólebı aýdanyndaǵy Mádenı aýylynyń adamdary olardy sotqa berýge ázir otyr. Al «Qazaqstan» telearnasyndaǵy «Aıtýǵa ońaı...» baǵdarlamasy óz qateligin túzetip, aldaǵy kúnderdegi bir sanyn osy máselege arnamaq.
Qaldybek QURMANÁLİ,
kompozıtor, shámshitanýshy,
