Besinnen keıin-aq bebeýleı kóteriletin aýyl dýmany, dóń basynda karta oınap, keńes quryp, toptasyp radıo tyńdaý aýyl adamdarynyń kúndelikti daǵdysyna aılanǵan-dy. Iá, aýyldyń osy ómiri oıynnyń túbin túsiretin biz, balalarǵa da tabylmas oraı. Osyndaı kúnderdiń birinde úlkenderdiń biri:   “Tańerteń radıodan estip qaldym, jýyqta Altaı jaqta bir aqyndar aıtysy ótipti. Býryltoǵaıdan Erkin deıtin ǵajaıyp aqyn shyǵypty. “Óleńdi túıdek-túıdegimen tógedi,” - deıdi . Sol aıtysty búgin keshte on jarymnan bastap radıoda taratady eken”, - dep, tosyn jańalyqty top etkizdi. Basqalar qalaı qabyldady bilmedim, áıteýir ózim eleń ettim, bala kúnimnen án dese, kúı dese jan-tánimmen qyzyǵatyn meniń qýanyshymda shek bolǵan joq.

- Qashan, saǵat neshede deısiz?, - dep, álgi kisiden degbirim kete surap jibergenimdi ózimde sezbeı qalyppyn.

- “Oı, bala, óziń aıtysqandaı asyqtyń ǵoı, keshki saǵat on jarymda taratady eken”, - dep kúldi.

- “Osy balada ónerge degen bir áýestik bar, bolashaqta úlken aqyn bolmasyna kim kepil.”

- “Tórt-bes jastaǵy kezinde asha aǵashqa minip alyp kúni boıy aıǵaılap, án aıtyp kelip jatatyn.”

- “Áı, Zaıtolla, osy aıtqanym kelip jatsa kelistirip otyryp toı jasatam,” - dep ákemniń qatarlastary art-artynan keý-keýlesip ketti.

Meniń nazarym basqada, keshki saǵat on jarymdy asyǵa kúttim. Sol kúni aýyl adamdary saǵat on birge deıin taramaı, berilimdi tyńdap alyp úılerine qaıtty. Bul kúni men ańsap kútken aıtys berilmedi. Bastalý salty, qatysty konsertterimen aqyrlasty. Amalsyz erteńgi kúndi kútý kerek. Men kimge ekeni belgisiz ishteı renjip qaıttym.

Osylaısha bir kúnim bir jyldaı bolyp taǵatym ábden taýsylǵanda, erteńgilik berilim ýaqyty da jetti. Bul kúnde birneshe aqyndar aıtysty. Biraq meniń kútken Erkinim áli joq. Bir kún, eki kún ... Birneshe kún ótkende bir kúni aıtys asabasy:

- “Kezekte Altaı aqyny Erkin men İle aqyny Zıragúldiń aıtysy”, - dep jarıalady. Paı-paı shirkin, sol kúngi jan tolqynysymdy ózimde aıtyp jetkize almaspyn .

- “Turǵan dál aspan baýyryn syzyp turyp,

  Jelpidi aq túńligin úzikti bult.

  Bas qostyq assa Shyńjań, qalsa oblys,

  Tákappar tabıǵatty qyzyqtyryp.

  Ákeldim taýsylmaıtyn jyr simirip,

  Ulyńgir tunyǵynan tizip turyp”, - dep bastady esil Erkin.

Men osydan bastap Erkindi - aıtys, aıtysty - Erkin dep qabyldaıtyn boldym, osydan bastap shirkin mende osyndaı aqyn bolsam dep yntyqtym. Osy kúnnen bastap bıikke qulash sermegen balań qıalmen ákemniń jan erkine qoımaı, dombyra alyp ber dep mazalaıtyn boldym, aqyry aldyrdym. Bul 1998 jyldyń tamyz aıy edi.

2002 jyly Shińgildiń Qarabýra jaılaýynda Altaı aımaǵynyń 14 kezekti aqyndar aıtysy ótti. Men osy retki aıtysta tuńǵysh ret aımaqtyq aqyndar aıtysy sahnasyna shyqtym. Erteń aıtys bastalady degen kúni tústen keıin jeti aýdannyń aqyn, ónerpazdary lek-legimen kele bastady. Qasymda aqyn Quzarbek Talapqanuly bar. Ekeýmiz de on úsh, on tórtke jańa kelgen balamyz ǵoı, kelgen qonaqtardy qyzyqtap, syrtynan tamashalap júrmiz. “Kóshede myń, kóńilde bir” degendeı izdegenimiz Erkin. Sol kúni keshke taman Býryltoǵaıdyń aqyn, ónerpazdary da keldi.

Osydan sál ǵana buryn, maýsym aıynyń basynda Altaıda ótkizilgen jas talapkerler aıtysyna qatynasyp qaıtqan Quzarbek: - “Anaý, kele jatqan Erkin aqyn,” - dep tanystyrdy syrtynan.

Top aldynda úkili aq bórik, oqaly qyzyl ton kıip alshań basyp kele jatqan Er aǵańnyń sol beınesi áli kúnge keshegideı-aq kóz aldymda. Quzarbek ekeýmiz de jaqyn baryp sálem berdik. Qolymyzdy alyp, mańdaıymyzdan sıpady Erkin aqyn .

Osy retki aıtysta kórermenniń kóptigi sonsha, aıtystyń basqa tusynda bytyrap ketken kóp qaýym, Erkin aqyn shyqqanda japa-tarmaǵaı sahna aldyna lyq toldy. Sol joly aıtysqa halyq tek Erkin úshin kelgendeı áser etti maǵan. Eki maıdan aıtysyp bolyp sahnadan túsýge yńǵaılanǵan aqyndy sahnadan túsirmeı kórermen qolpashtap urandady,  shýyldaǵan ónerge ǵashyq halaıyqqa kishilikpen eljiregen aqyn:

- “Óleńdi soǵan aıtam kim jaqtyrsa,

Qaıtemin onda ónerdi buldap munsha.

Tógilmeı amalym joq týǵan halyq,

Tumaǵyn alaqaılap bulǵap tursa”, - dep qımastyqpen sahnadan túskeninde, atan jilik azamattar aqynnyń aıaǵyn jerge tıgizbeı kóterip áketti. Aıtystyń aıaqtalar sátinde Shińgil mingizgen aqboz attyń tizginin qolyna alǵan aqyn:

- “Eline aqyn bas ıýi bir qurmet qoı,

Kýá bol Fatıqaly kúlgin betkeı.

Mingende paıǵambardyń aqbozyna,

Ketem be dúnıeni dúbirletpeı”, - dep tolqyp baryp toqtady.

Osydan bastap úlkendi-kishili talaı aıtys maıdanynda birge boldyq. Aǵalyq aqyl-tárbıesin aıaǵan emes. Qaıta, qoldap, shabyt berip turatyn.

Aıtys maıdanyna Erkinge tán ekpinimen qyrandaı shúıilip kelip, aqyn Qurmanbek Zeıtynǵazyuly, Berdiqan Abaıuly, Jamalqan Qarabatyrqyzy, Asıa Berkenova, Áselqan Qalybekova, Qonysbaı Ábilov, Shorabek Aıdarov, Búbúmárı Jaqypbaıqyzy syndy aı múıizdi aqyndar bastaǵan aıtys kóshine beli bekem sardardyń biri bolyp qosyldy.

Kúlli qazaq aıtysynda arysy Áset, Birjan, berisi Qurmanbek, Jamalqandar ákelmegen jaquttaı jarqyraǵan jańalyq, súlikteı qatqan sulý sóz saıgúligin báıgege qosyp, aıtys óneriniń óresin kóterip, qazaq aıtysyna Erkin dáýiriniń sony soqpaǵyn saldy.

“Sulýlyq jan-júıeniń tereń túkpirinen shyǵady, sondyqtan uly tabıǵat kórinisinde shartsyz sulýlyqtyń bolýy múmkin emes, mundaı sulýlyq adamnyń ózine tán jan júıesinde jasalady jáne túzeledi”, - deıdi orys halqynyń fılosofy Belınskıı Vıssarıon Grıgorevıch. Bala kúnnen darqan dala besiginde terbelgen daryndy aqyn sol ózin álpeshtep ósirgen tamyljyǵan tabıǵattyń sýretin sulý sózben kózińizdiń aldyna ákelip, tyńdaǵandy tamsandyryp, aıtys sahnasyna alyp shyǵýy shynynda da ǵajaıyp qubylys. Ol Belınskıı aıtqandaı jan júıesiniń tereń túkpirinen shyqqan sulýlyqpen “semgen gúldiń tamyryna nár berdi, ólgen jyrdyń janaryna jan saldy” tabıǵatqa til bitirdi. Alaıda aqyn sóz sulýlyǵyna mán berip, aıtystyń ustasyp aıtysý taktıkasyn adastyryp qoıǵan joq. Almas júzdi qos qanjardy qatar ustap, Erkinge ǵana tán aıtys óneri úlgisin qalyptastyryp, óleńge qushtar órimdeı toptan sansyz shákirt ertip, jurtynyń júreginen tereń oryn aldy.

- “Taý uly, taý qyzyń bári qyran,

Ol ózi saharanyń salymynan.

Ákem meniń jasaıtyn aıǵa bata,

Bókterde beı ýaqytta bóri ulyǵan.

Anam sonda qol jaıyp kórinetin,

Ot basynda tezektiń jaryǵynan”, - dep keletin aqynnyń aq ıyq jyrlaryn bes jastaǵy baladan, beli búkir kárige deıin tamsanyp aıtatyn boldy.

2012 jyldyń 28 maýsymy kúni. Kesh. Úıde Janat Aqmádıdyń «Esengeldi bı» romanyn oqyp otyrǵanmyn. Kóktoǵaı aýdanynda turatyn aqyn aǵamyz Mural Temirhanulynan telefon qabyldadym, arǵy jaǵynda jaýap joq, óksip jylaǵan ún estiledi, júregim zý etti.

- Ýa, Mural aǵa, nege sóılemeısiz, ne is boldy?- dedim,  taǵatsyzdana.

- “Baýyrym ... Erkin aǵańnan...” - Aıaǵyn aıta almaı jylap jiberdi. Qolymdaǵy telefonymdy jaba salǵanymdy bilmeı qalyppyn. Sondaı bir sýyq habardy estip tursam da júregim sener-senbesime erik bermeı, dal uryp otyryp qaldym. Keýdemdi óksikti úreı basty. Sálden keıin Altaıda turatyn aqyn Qalıhan Qabdyrasýluly telefon shalyp, bolǵan jaıdy tolyǵymen túsindirdi.

Kelesi kúnniń tańǵy saǵat tórtinde, Shińgildegi bir qansha aıtysker azamattar jolǵa shyqtyq. Saǵat on birde qazaǵa jınalǵan qaraly jurtpen birge qazaqtyń súıikti Erkinin qara jer qoınyna tapsyryp, kózden jas emes, ónerge degen sheksiz súıispenshilik pen qurmettiń burshaq-burshaq saǵynyshymen, ózekti órtegen ókinishin aǵyzyp, kúńirene óksik atyp, aýylǵa qaıttyq.

“Ólgen adam tiri jannyń júrek túkpirine kómilmese, onda onyń shynymen-aq ólgeni”, - deıdi uly jazýshy Lýshın.

Ótken tún Er aǵań marqum túsime kiripti. Bir bas qosýda sekildimiz, qolyndaǵy dombyrasyn maǵan berip, óleń aıt dep jatyr. Endi dombyrany ala bergenimde oıanyp kettim.

Er aǵań týraly kóp tolǵandym, óleńde jazǵym keldi. Biraq qalamym júrmedi. Sulý sózdiń, saýmal jyrdyń súleıine arnaý jazý maǵan aýyr soqty...

Daıyndaǵan: Erlan Tóleýbaıuly

“Qamshy” silteıdi