Aldaǵy qyrkúıektiń 22-si qazaq tiliniń memlekettik til mártebesin ıelengenine 25 jyl tolady. 1989 jyly QazSSR Joǵarǵy sovet prezıdıýmynyń tóraǵasy marqum Maqtaı Saǵdıev qol qoıǵan tarıhı qujattyń kóshirmesin jańa taýyp alyp taǵy bir qarap shyqtym. Sosyn aqyry kitaptarymdy aqtaryp kettim ǵoı dep arhıvimdegi qazaq tilin memlekettik organdarǵa endirý men oqytýǵa qatysty qaǵazǵa túsken barlyq úkimet qaýlylary men zańdardy sholyp óttim. "Qazaq tilin 25 jylda úıretip hám úırenip bolatyn ýaqyt baıaǵyda jetti ǵoı" dep taýsylyp júrgen adamdarǵa qıyn tıeıin dep tur. Óıtkeni qazaq tilin memlekettik mekemelerde qoldaný men qazaq emesterge úıretý atty naýqan sonaý 1921 jyldan bastalyp ketken eken. Negizgilerin nazarlaryńyzǵa usynaıyn:
1921 jylǵy aqpannyń 2-si QASSR Halyq komısarlarynyń keńesi qazaq jáne orys tilderin memlekettik mekemelerde qatar qoldaný týraly dekret shyǵarady. Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Qoshke Kemeńgerov sıaqty qaıratkerlerge qazaq tilinde mektep oqýlyqtaryn jazý tapsyrylady. Sol jylǵy mamyrdyń 6-synda qazaq tili oqýlyǵyn jasaýshylarǵa syıaqy taǵaıyndaıdy. Eki jyldan soń halyq aǵartý komısarıatynyń akademıalyq ortalyǵy Mirjaqyp Dýlatovpen qazaq jáne túrki elderi tarıhy oqýlyǵyn jasaý týraly kelisim-shartqa qol qoıady.
1923 jylǵy shildeniń 11-inde QASSR ádilet komısarıaty sottar men tergeýshilerdi qazaqsha is-qaǵaz júrgizýge mindetteıtin sırkýlár taratady.
1923 jylǵy qarashanyń 22-sinde QASSR ortalyq atqarý komıteti resmı túrde "qazaq tilinde is-qaǵaz júrgizý" týraly dekret qabyldaıdy.
1927 jylǵy qańtardyń 12-sinde QASSR HKK qazaq emes memlekettik qyzmetkerlerge qazaq tilin úıretý erejesin bekitedi. Jeti jyldan soń bul ereje OAK-tiń qaýlysyna aınalady.
1930 jylǵy qańtardyń 3-inde QASSR halyq aǵartý komısarıaty Qazaqstandaǵy orys mektepterinde qazaq tilin mindetti pán retinde bekitý týraly buıryq shyǵarady.
1933 jylǵy qyrkúıektiń 1-inde (ashtyqtyń shyrqaý shegine jetken kezi ǵoı) QASSR-diń OAK men HKK qazaqsha biletin mamandarǵa jeńildik qarastyratyn qaýly shyǵarady (netken qorlaý, á). Eki jyldan soń halyq aǵartý komısarıatynyń apparatyn túgel qazaqshaǵa kóshirý týraly OAK men HKK jáne bir qaýly bekitedi.
1938 jylǵy sáýirdiń 5-inde (Alash Orda qaıratkerleri túgel atylyp, aıdalyp bitken soń) QASSR OAK men HKK qazaq mektepterinde orys tilin oqytýdy mindetteıtin qaýly qabyldaıdy. Ary qaraı negizinen orys tilin oqytýdy pysyqtaıtyn qaýlylar men buıryqtar kóbeıedi. 1941 jyly qazaqsha biletinderdiń jeńildikteri joıylady (soǵys kezinde qaıdaǵy jeńildik). Al 1957 jyly (el esin jıa bastaǵan shaq) QazSSR mınıstrler keńesi orys mektepterinde oqıtyn qazaqtar qazaq tilin oqysyn degen qaýly shyǵarady. Osymen qazaq tiliniń shıpasy bitti eken deseńiz, o ǵajap,
1958 jylǵy aqpannyń 2-inde QazSSR mınıstrler keńesi memlekettik jáne qoǵamdyq uıymdarda qazaq tilinde is-qaǵaz júrgizýdi jaqsartý (!) týraly taǵy bir qaýly shyǵarady. Odan keıin 1987 jylǵa deıin qazaq tili umytyla turady da, kerisinshe Qazaqstanda orys, uıǵyr jáne dúngen tilderin oqytýdy jaqsartýdy kózdeıtin birneshe qaýly qabyldanady, arasynda (1975 jyly) jalpy orta mektepterde tipti arab tilin oqytýǵa ruqsat etetin úkimet qaýlysy shyǵady.
1987 jylǵy naýryzdyń 3-inde QazSSR kompartıasynyń ortalyq komıteti men mınıstrler keńesi "qazaq jáne orys tilderin oqytýdy jaqsartý" týraly qaýly bekitedi.
1989 jylǵy qyrkúıektiń 22-inde qazaq tiline Joǵarǵy keńes qaýlysy boıynsha memlekettik mártebe beriledi.
Odan bergi zamanda "memlekettik tildi (qazaq tili degen ataýy da umytylyp barady) jaqsartý, engizý, oqytý" týraly qabyldanǵan qısapsyz qaýly, ókim, buıryq pen zańdy aıtpaı-aq qoıaıyn - ınternetten-aq ózderińiz taýyp alasyzdar.
Meniń aıtpaǵym basqa - bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy, ásirese qolymyzdy eshkim qaqpaǵan sońǵy 25 jylda "jaqsaryp bolmaǵan, enip bitpegen, oqytylyp túgesilmegen" dúnıedegi "eń qıyn" tildi op-ońaı úırenip alǵan qabiletime qaıran qalyp otyrmyn:))) Bul da bir Qudaıdyń erekshe buıyrtqan syıy ma eken;)
Arab pen qytaı tilin qıyn dep júrgenderge myna naýqannyń shejiresin oqyta qoıyńyzdarshy, esterinen tanyp qalsyn;) Qalaı oılaısyzdar, "memlekettik tildi ıgerý" endi qansha ǵasyrǵa sozylýy múmkin?
Ǵalym Boqash. (Facebook-tegi paraqshasynan)
