Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóktemeniń táýir aıy sáýirde «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazetine jarıalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy ulttyq rýh pen ulttyq sananyń kemeldenýine, ulttyq salt-dástúrimiz ben tilimizdi, mádenıetimizdi saqtaýǵa, baǵalaýǵa, baǵalaı otyryp, jańǵyrta damytýǵa úndeıtin, irgeli baǵdarlamalyq baǵyttaǵy qujat.
Alǵash oıymyzǵa kelgen nárse: Elbasy qalamynan shyqqan myna jazbanyń maqala aýqymynan áldeqaıda keń, kóterilgen máseleniń iri ekendigi. Maqaladan góri Eldiń erteńgi rýhanı, mádenı ósýiniń baǵdary, baǵdarshamy dersiz. Ár sóılemde úlken mán bar, oı bar, suryptalǵan sóz, iriktelgen tirkes, kópten tolǵandyryp júrgen oıdyń áserli tolqynysynan týǵan tujyrym bar.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» - eń aldymen, elimizdiń Birtutas ult bolýyn maqsat etip, soǵan barar joldaǵy ulttyń rýhanı bolmysynyń máni qalaı bolýy kerek, neni negizge alyp, qandaı bazalyq qundylyqtardy saqtaýymyz qajet, erteńgi urpaqqa tabystar muramyzdyń sıpaty qandaı bolýy kerek, búgingi jastar muraty qandaı, batysqa elikteý Elimizdiń bolashaq mejesine úlgi bola ala ma degen búginde qazaq qoǵamyn ishteı tolǵandyryp júrgen basty máselelerdiń sheshimi men onyń baǵdary osy baǵdarlamada keńinen qozǵalyp, tıanaqtalǵan.
HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrýdyń úlgisi búgingi egemen qazaq eline úlgi bola almaıdy deıdi Elbasy, óıtkeni «jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý».
Ulttyq kod qaıda? Ulttyq kod – eń aldymen, tilde, sosyn dástúrimiz ben saltymyzdy, minezimizdi aıqyndaıtyn dilde, ulttyq mádenıette. Qazaq balasynyń taǵylymy mol tarıhynda mádenı-rýhanı bolmysy izgilikpen ádiptelip, qarapaıymdylyqpen shyńdalyp, parasatpen shyraılanǵan. Ulttyq kodymyzda izgilik, adaldyq, perzenttik ınabattylyq, adamgershilik, paryz, etıket, aqyl-parasattylyq keńinen óristegen, molynan qamtylǵan.
Ulttyq kodta paryz ben ádildik qatar somdalyp, J. Balasaǵunı, M. Qashqarı, A. Iasaýı, Abaı men Shahkárim, Aqymet pen Álıhan, Maǵjan men Mirjaqyp shyǵarmashylyǵy arqyly halyqqa dáriptelgen, astary men arqaýy myqty oralymdy sóz órnegimen, uǵynyqty tilmen órilgen. Qazaqtyń ulttyq kodynda ádildik tujyrymdamasy ejelgi dáýirden bastap jınaqtalyp, týystyǵy joq úlkenge degen syılastyq bolyp tanylǵan. Syılastyq pen izgilik, izettilik pen ımandylyq qazir endi etıketke aınalǵan tusta, osy ulttyq kodty damyta otyryp, rýhanı mádenıetimizdi jańǵyrtýymyz qajet. Ulttyq kodymyzda uıat kategorıasy bar. Besikten beli shyqpaǵan baladan bastap, uıat boladyny aıtyp ósirgen ata-ana balasyn jaqsylyq pen jaýyzdyqtyń bólinetinin aıtyp, minezin qalyptastyrady. Jaýyzdyqpen kúres pen jaqsylyqty dáripteý kody qazirgi moral men ónegelik kategorıasyn damyta túsedi.
Ulttyq kodqa negizdelgen ulttyq sananyń kemeldene damýyn Elbasymyz úlken másele etip kóterip, eki qyryn atap kórsetedi: ulttyq sananyń kókjıegin keńeıtý jáne ulttyq bolmystyń ózegin saqtaı otyryp, onyń birqatar sıpattaryn ózgertý. «Qazir saltanat quryp turǵan jańǵyrý úlgileriniń qateriniń» de bar ekenin eskertedi. Ol qandaı qater deńiz? Qater mynada: ózgeniń ulttyq damý úlgisi jurttyń bárine ortaq ámbebap úlgi bola almaıdy. Elbasymyzdyń kórsetýinshe, «is júzinde árbir óńir men árbir memleket óziniń derbes damý úlgisin qalyptastyrýda». Der kezinde jáne naqty aıtylǵan pikir der edik.
Elbasymyz bul qaterdi nege eskertip otyr. Demek, ózge ulttyń damý úlgisiniń bárin kóshirip ala berý, óz elimizdiń ereksheligin, halqymyzdyń dilin, minezin, rýhanı jáne materıaldyq qundylyqtarymyzdy eskermeý bizde joq emes. Osy qater týraly qazirgi basshylar da kóp oılansa, nur ústine nur bolmaq.
Osy turǵyda, qazirgi ýaqytta halyq kóńilinen shyqpaı, erekshe alańdatyp otyrǵan máseleniń biri – birinshi synyptan bastap aǵylshyn tilin engizý, joǵarǵy synyptarda jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde oqytý der edim. Jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde mektepte jáne joǵary oqý oryndarynda jappaı oqytý qazaq tiliniń ǵylym tili bola almaıtyndyǵynyń basty kepili bolmaq. Qater me? Árıne, qater. Bilim júıesinde sheteldiń bári jaqsy eken dep, túgel sol júıeni kóshirip ákele salǵanda, joǵary deńgeıde damyp ketemiz deý kúpirlik qana emes, onyń ar jaǵynda uzaqqa shaba almaıtyn shabandyq ta jatady. Elbasymyz eskertip otyrǵandaı, qazaq bilim júıesiniń óziniń derbes damý úlgisi jasalýy qajet. Ol ulttyq sanany, ulttyq rýhty asqaqtatyp, jastardyń boıyndaǵy ulttyq sananyń kemeldenýine jeteleýi tıis. N. Á. Nazarbaevtyń «ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy» deýiniń mánisin tereń túsiný abzal. Birinshi synyptan balalarǵa úsh tildi oqytýdy nemese jaratylystaný pánderin tek aǵylshyn tilinde oqytýdy qoldamaý úshtildilik ıdeıasyna qarsylyq emes. Aǵylshyn tilin oqýdyń, úırenýdiń búgingi tańda elimizdegi jastar úshin motıvasıasy da joǵary, múmkindigi de mol. Bolam degen balasyna ata-anasy kez kelgen tildi aqyly túrde oqyta alady. Bul bizdiń ulttyq kodymyzda jańǵyrǵan, qajettilikke aınalǵan, kodtalǵan minez. Al oqyǵysy kelgenderge arnap, tegin ári óz qalaýynsha oqyp úırený úshin, aǵylshyn kýrstaryn ashyp qoıý arqyly da kóp máseleni sheshýge bolar edi.
Elbasymyz taıaý jyldardaǵy basty mindetterdiń biri jáne negizgisi retinde qazaq jazýyn latyn álipbıine kóshirý jumystaryn birtindep bastaý kerektigin naqtylaıdy. Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap aıtyla bastaǵan bul máseleniń qazir sheshiletin sáti kelgendeı. Áleýmettik jelilerdegi kesheli-búgindi jazylyp jatqan pikirler legin saralaý da, kópshiliktiń bul reformany qoldaıtynyn ańǵartady.
Qazaq jazýynyń ótken tarıhy qıyn. Qazaq eline óz óktemdigi men ókimdigin júrgizgisi kelgenderdiń barlyǵy onyń rýhanı bolmysyna jasaıtyn shabýylyn, eń aldymen, jazýdy óshirýden bastaǵan eken. Kez kelgen jazý sol ulttyń dástúrli mádenıetin, eldigin, tarıhı jadyn saqtaıtyn jádiger ekenin eskersek, munyń mánisi túsinikti de. Arab jaýlaýshylary atynyń tuıaǵy jetken jerlerdiń barlyǵynda túrkilik tańbalardy joıýǵa kúsh salypty, orys kolonızatorlary qazaq eline keń taraǵan arab jazýymen, arab mádenıetimen kúresip, jazýdy óshirip, aqyry óz álipbıin engizgen. A. Baıtursynulynyń tóte jazýynyń taǵdyry qalaı bolǵany búgingi kózi ashyq qaýymǵa belgili. Qazaqtyń qaıran tili kóshpendi ǵumyr-tirshiliktiń arqasynda jazýǵa moıynsunbaǵandyqtan, ózge tilderdiń yrqyna kóne qoımaı, óz bolmys-bitimin saqtaı damı bergen.
Al qazirgi jaı basqasha. Táýelsiz Elimiz álemdik órkenıette ózindik ornyn belgilep, aldyńǵy qatarǵa shyǵý úshin uıymdasýda. «Tarıhtyń temir qaqpanyna túspeý úshin» evolúsıalyq damý baǵytymen, órkendeı damýdy basty baǵdar retinde belgilep, ulttyq qundylyqtardy ulyqtaýdy qalaıdy. Qazir birinshi synypqa barǵan balalardyń 90 paıyzdaıy qazaq synyptarynda otyr, joǵary oqý oryndaryndaǵy aýdıtorıalarda qazaq toptary 85-90 paıyzdy quraıdy. Demek, latyn álipbıine kóshýdiń eń basty alǵysharttary oryndaldy deýge tolyq negiz bar. Endigi basty másele qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý. Bizdiń paıymdaýymyzsha, mundaı standart bizde bar. Ol Aqymet Baıtursynuly jasaǵan álipbıdiń negizin saqtaıtyn latynsha tańbalyq nusqalary.
Qazirgi tilshi ǵalymdar emleler men jazý erejelerinde birizdilik bolatyndaı jaqsy emlelerdi ózara anyqtap alyp halyqqa usynýy tıis.
Salqynbaı A.B. – fılologıa ǵylymdarynyń doktory,
QazUÝ profesory
