Qyrmyzy balalarynyń baýyr bolyp shúıirkelesip oınap jatqanyna súısine qarap turdy. Anasy kirse qymsynyp qalady dep oılady ma, balalardy baqylap otyrǵanyn bildirmedi. Bir ýaqytta oıynshyqqa talasqan baýyrlardyń biri ádepsiz sóz aıtyp, ekinshisin tópeshtep ura bastady. Mundaı kórinisti Qyrmyzy buǵan deıin kórmegen. Úlken balasynyń minezindegi ózgeris pen ashýshańdyǵy onymen qosa ádepsiz sóz aıtqany Qyrmyzyny tań qaldyrdy. Jaımashýaq kúnde basynan muzdaı sýdy tógip jibergendeı kúı keshken Qyrmyzy birden balasyn suraqtyń astyna aldy. Nátıjesinde balanyń ádepsiz sózdi de, adamdy urýdy da balabaqshadaǵy tárbıeshisinen kórgenin bildi. Balabaqshada tárbıeshisiniń balalarǵa qalaı urysatynyn aıtyp bergen Shyńǵys qoryqqannan jylap jiberdi. «Endi balabaqshaǵa barmaımyn» dep óksigin tıa almady.
Bul Qazaqstandaǵy balabaqshalardyń birinde ǵana bolǵan oqıǵa. Al el boıynsha 9407 mektepke deıingi mekeme bar. Onyń 241-i jekemenshik balabaqsha. Kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz. Alaıda sońǵy kezderi balany aıaýsyz urǵan tárbıeshiler týraly jıi estıtin boldyq. Uıaly telefonǵa ol jaǵdaılar túsirilmese, balabaqsha qyzmetkerleriniń mundaı qatigez qylyǵy týraly eshkim bilmes pe edi? Óziniń pasyq áreketin álsiz balaǵa kórsetip, álimjettik jasaǵanyn, balanyń psıhologıasyna ómirlik jara salǵanyn eshkim baıqamaspa edi?
Jaqynda ǵana Qyzylorda oblysyndaǵy «Bıbijar» balabaqshasynda A.Nurǵalıeva esimdi ádisker balany urǵany úshin jumystan qýylǵan. Bul habardy estigen Qyzylorda oblystyq İİD oqıǵanyń mán jaıyn tekserýdi bastap ketti.
Budan bólek, sońǵy bir aıdyń ishinde balalardy balabaqshada urý týraly birneshe shýly oqıǵanyń kýási boldyq. Olardyń barlyǵy jelide keńinen taralyp, qoǵam tarapynan narazylyǵyn týdyrǵan edi. Ata-analar balalarynyń taǵdyry, densaýlyǵy men tárbıesine alańdaıtyndaryn jetkizse, endi biri orys tildi balabaqshada mundaı oqıǵa óte sırek kezdesetinin aıtady. Pikir bildirýshilerdiń deni qazaq tildi tárbıeshiler men dárigerlerdiń jáne qazaq tildi balabaqshalardyń balalarǵa durys kóńil bólmeıtinin jáne balany jasyq qylyp tárbıeleıtinin aıtyp synnyń astyna aldy. Onyń ishinde mektepke deıingi balalardy tárbıeleıtin mekeme qyzmetkerleri kóbine grant úshin ǵana atalmysh mamandyqqa oqıtynyn aıtqandary da boldy.
Psıholog, balanyń ony eshkimniń urýǵa quqyǵy joq ekenin túsindirgisi keletin ata-analarǵa eń aldymen ózin tárbıeleýge keńes beredi.
Oksana Cholak, balalar psıhology: Ata-ana balasyna qol kótergennen keıin, ony basqalary ursa bala ony qalypty jaǵdaı retinde qabyldaıdy. Onyń ústine bala men ata-ananyń arasynda bir-birine degen senimdi qarym-qatynas bolmaıdy. Sonyń saldarynan bala tárbıeshiler tarapynan zorlyqqa tap bolsa da ony ata-anasyna aıtpaıdy. Sebebi onyń sózine senbeıdi nemese sózine kúmán keltirip, urady dep qorqatyn bolady.
Oksana Cholak bala men ata-ananyń arasynda senimdi qarym-qatynas bolmaǵan jaǵdaıda, zorlyq kórgen balany minezinen jáne oıynynan ańǵarýǵa bolatynyn aıtady.
«Bala ne úırense de, ómirinde qandaı jaǵdaılarǵa tap bolsa da ony oıynshyqtarǵa qaıtalaıdy. Eger ol oıynshyqtardy tizip qoıyp, uryp-soǵyp, aıqaılasa, ıaǵnı ómirinde de sondaı jaǵdaılardyń kýási bolǵanyn nemese bastan ótkergenin bildiredi» deıdi psıholog.
Oksana Cholak ár balanyń minezine qaraı da túrli belgiler bolýy múmkin ekendigin eskertedi. Máselen, ashýshańdyq, qorqaqtyq, tuıyqtalý sekildi ózgerister bolýy múmkin ekenin eskertedi.
Mundaı jaǵdaıdy baıqaǵanda birden qajetti sharalardy qoldaný kerek. Iaǵnı, kúmánińizdiń durys nemese burys ekenin anyqtaǵannan keıin, zańgerdiń kómegine júgine alasyz. Ol úshin qolyńyzda bultartpas dálelder bolý kerek. Sebebi QR zańy boıynsha balanyń sózi aıǵaq retinde qabyldanbaıdy. Iaǵnı balanyń sózi dálel bola almaıdy.
Kámshat Esmuhanbetqyzy, zańger: Qazaqstan Respýblıkasynyń qylmystyq kodeksiniń 141-shi babynda «Balalardyń ómiri men densaýlyǵyna zıan keltirý, qyzmettik baby boıynsha salǵyrt qaraý jáne balanyń ólimine alyp keletin jaǵdaılarda» balabaqsha qyzmetkerin 3 jyldan 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrady jáne 3 jylǵa deıin balalarmen jumys isteıtin qyzmetke ornalasa almaıdy. Al balabaqsha qyzmetkeri abaısyzda balanyń densaýlyǵyna zıan keltirse 2 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady jáne 3 jylǵa deıin burynǵy qyzmetine orala almaıdy.
Balany mektepke deıingi mekemelerde urý faktisi boıynsha birneshe ispen aınalysqan Kámshat Esmuhanbetqyzy 3 jylǵa jumysynan shektetilgen adam jaza merzimi bitkennen keıin qaıta qyzmetine orala alatynyn eskertedi.
«Eger tárbıeshi 3 jylda eshqandaı jaýapqa tartylmasa, tártip buzbasa sotqa qyzmetine oralý týraly ótinish jaza alady» deıdi zańger.
Balaǵa zorlyq kórsetýdiń túrli ádisteri bar. Onyń ishinde fızıkalyq zorlyqpen qosa, psıhologıalyq qysym da bar. Zańgerdiń aıtýynsha psıhologıalyq qysymdy dáleldeý úshin psıhologıalyq saraptama júrgiziledi jáne naqty balalabaqshadan psıhologıasyna zaqym kelgenin dáleldeý qajet bolady.
Kámshat Esmuhanbetqyzy balalardyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdardy da synǵa aldy.
«Úlkenderdiń tarapynan, onyń ishinde tárbıeshilerden zorlyq kórgen balalarǵa eń aldymen sol balalardyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdar qol ushyn berý kerek. Alaıda olar kóbine únsiz qalady. Ata-analar ózderi zańgerlerdiń kómegine júginip, mekemelerdiń tabaldyryǵyn tozdyrady. Balalardyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdardyń jumysy jandansa degen tilegim bar. Sebebi olar arqyly kóptegen máseleni sheshýge bolady» deıdi Kámshat Esmuhanbetqyzy.
Qazaqstannyń ár oblysynda kámelet jasqa tolmaǵan balalardyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdar bar. Olardyń óz zańgerleri men psıhologtary jumys isteıdi. Sheteldiń tájirıbesine súıetin bolsaq, olar bala quqyǵyn qorǵaıtyn arnaıy ınstıtýttar qurǵan. Shvesıa, Fransıa, Italıa elderinde atalmysh ınstıtýt sátti óz jumysyn júrgizip keledi.
Ómirge táı-táılap basyp, oń men solyn endi tanyp kelgen balany kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaý ár eresek adamnyń mindeti. Ata-anasy balasyn tumsyqtyǵa shoqtyrmaı, qanattyǵa qaqtyrmaı ósirýge tyrysqanymen árkez janynda júre almaıtyny belgili. Muny paıdalanǵan keıbir balabaqsha qyzmetkerleri balaǵa judyryq jumsap júr. Ózin qorǵaýǵa qaýqarsyz balany urý - qylmys. Bala bizdiń erteńimiz, bala bizdiń bolashaǵymyz. Kishi býyndy qalaı tárbıelep, oǵan qandaı qarym-qatynas jasasaq el bolashaǵy men keıingi urpaq ta sondaı bolmaq.
Qamshyger: Ásem Álmuhanbet
