Dýlat Isabekov: Men ólip bara jatqanda bireý kelip qulaǵyma sybyrlap: «Qazaq halqyńyzdyń sany 30 mln boldy» dese, sony estip ólsem...
(Suhbattan úzindi)

– Kitap týraly az áńgime aıtpadyq. Endi ózińiz sońǵy oqyǵan, selt etkizgen, áser etken kitapty aıta alasyz ba?

– Erıh Marıa Remarktyń «Vremá ýmırat. Vremá jıt» degen romanyn oqyp jatyrmyn. Osy bir romanyn buryn oqymaǵan ekenmin. Meniń eki armanym bar edi. Biri – men ólip bara jatqanda bireý kelip qulaǵyma sybyrlap: «Qazaq halqyńyzdyń sany 30 mln boldy» dese, sony estip ólsem degen. Ekinshisi, «Shirkin, Erıh Marıa Remarktyń «Tenı v raıý» degen týyndysy sıaqty bir roman jazyp ketsem» dep armandaıtynmyn. Qandaı sýretker, keıipkerleri qandaı qyzyq. Mine, osylardan úırený kerek. Teńeýleri qandaı! Soǵys shyndyqtary deneńdi túrshiktirip jiberedi! «Na zapadnom fronte bez peremen» degen romanyna qarasań, soǵys tragedıasyn olaı bergen eshkim joq. Mına jarylǵan, dosy ekeýi kele jatyr. Qarasa, dál mınanyń ústinen basqan bolý kerek, etik jatyr, etiktiń ishinde sıraq, qalǵan dene joq. Talǵa ushyp ketken-daǵy, ishekteri salbyrap tur. Sol kezde anaý «Emý navernoe bylo ne ochen veselo» deıdi. Ony «tragedıa» dep aıtpaıdy. Biz bolsaq «beıshara-aı, bul da bireýdiń balasy edi ǵoı, qarashy ishegi salbyrap tur» dep keýlep ketemiz. Sheshesine kelip balasynyń, ólimin aıtatyn jerler qandaı sheber jazylǵan. Jalǵyz balasy ólgende sheshesi jylap jatyr. Sonda balań qınalǵan joq degendi túsindirý úshin «pýlá popala v ego serdse, on týt je ýmer» deıdi. Soǵys qasireti. Soǵys shyndyǵy. Oqyp jatqan romandarym osy sıaqty nárseler. Áli oqıtyn kitaptarym kóp, ýaqyt bolmaıdy. Kúndelikti gazetterden de qolym tımeıdi. Gazetterdi oqyp, júıkeń sharshaǵannan uıqyń kelmeıdi. Al anaý romandardy oqysań, ajyraǵyń kelmeı qalady. Qazir oqyǵandarymnyń bárin qarap shyqsam, adamzattyń uly jazýshylarynyń jazǵanynyń 10-15-aq paıyzyn oqyǵanbyz. Qalǵandaryna áli qaıda… Áli kúnge deıin oqyp kele jatyrmyn. 4-synyptan Tolstoıdyń «Kavkaz tutqynynan» bastaldy. Aýylda júrgende batystyń ádebıetin oqyttyrmaıtyn. Almatyǵa kelsek, búkil álem jatyr eken.

– “Jurt jabyla maqtaǵan Harýkı Mýrakamı, Paýlo Koelo shyǵarmalary qazaqtyń shyǵarmalarynan áldeqaıda tómen. Al qazaq ádebıeti aspanynda juldyzdar baıaǵyda týǵanymen, jurttyń kózine túse almaı-aq kele jatyr” degen pikirińiz bar. Qazaq qalamgerleriniń jurt kózine túspeýiniń, álemge tanylmaı jatýynyń syry nede? Durys aýdarylmaýy ma, álde basqa sebep bar ma?

– Aýdarmaǵa jala jaba bermeý kerek. Qandaı jaman aýdarmashy bolsa da, prozanyń maǵynasyn beredi. Bizdiń shyǵarmalarda joǵaryda aıtqanymdaı, kópsózdilik kóp. Oqıǵanyń dińgeginen aırylyp qalamyz. Kózge kóringen nárseni, jolda tyshqan kórip qalsaq sony sýrettep ketemiz. Shaı ishý máselesi bolsa, shaıdy 3-4 betke soraptap sozamyz. Osyndaı artyq detaldarymyz óte kóp. Qazir qysqa jazatyn zaman keldi. Tabıǵatty sýretteýge 2-3 sóılem jetedi. M.Áýezov aýany «Aýada dymqyl syz bar» dep qana qalaı keremet sýrettegen! Al qazir bireýge arnaý óleń jazsaq, kemi 10 shýmaq jazamyz. Eki shýmaq jetpeı me?! Ádebıette ár nárseniń ólshemin bilgen jón. Qazanǵa tuz kóp salsań – ashshy, kem salsań, tatymaı qalady ǵoı. Sol sekildi oqıǵany sýrettegende de ólshem kerek. Sosyn shyǵarmalarymyzda aqyl aıtqandy jaqsy kóremiz. Aqyl áreket, oqıǵa, kózqaras, monologtar arqyly ǵana aıtylý kerek. Óz tájirıbem arqyly osyǵan kóz jetkizdim. Anglıada meniń «Biz soǵysty kórgen joqpyz» atty povesim jeke kitap bolyp shyqty. Eki qol, eki aıaǵy joq kúıeýin soǵystan kútip alǵan Orynshanyń taǵdyryn aǵylshyndar jylap oqydy. Sol kúıeýi arbamen shyǵyp, boranda qatyp qalǵanda Orynshanyń: «Qudaı joq! Bolsa mynanyń bárin kórmeı me?! Soǵysta óltirmeı munda ákelip nege óltiresiń? Bizdi qorlaýdyń budan artyq túrin tappadyń ba? Seniń kóziń de, qulaǵyń da joq, soqyrsyń, mylqaýsyń. Áıtpese, saǵan ne jazdyq?!» – dep zarlaǵanda, meniń apam baryp: «Orynsha, ne boldy? Ne boldy? O, Qudaı!» – dep qasyna jaqyndap: «Orynsha, júrshi, úıge baryp ystyq shaı ishshi», – deıdi. Ol: «İshpeımin, aýzym kúıip qalady», – dep aqyry jyndyhanaǵa túsetin bolady. Balalary jylap, eshkimge ustatpaıdy. Eger men osyny soza tússem, qyzyq bolmas edi. Eki betten asyrmadym. Alǵash shoshyǵanmen, bir saǵattan soń ólikke de adam úırenip qalady. Sondyqtan kerektisin ǵana aıtyp qoıý kerek. Olarǵa «qazaǵym» degen shyǵarmalar kerek emes. Eýropasha jazýdyń da qajeti joq. Osy ekeýin sıntezdeı bilý kerek. Obrazyń, aıtatyn oqıǵań, keıipkeriń olarǵa jańalyq bolý qajet. Máselen, Anglıaǵa Turar Rysqulovtyń, Sultan Beıbarystyń qajeti joq. Olarǵa Attıla, Qajymurat kerek.

Suhbattasqan: Marfýǵa Shapıan