Qazaq qoǵamdyq sanasyndaǵy adamnyń nıeti, peıili, ishki pikiri degenge saıatyn moraldyq-psıhologıalyq kategorıa. Halyqtyq túsinikte adamnyń pıǵyly onyń basqalarǵa, ortaq iske, jekelegen amal-áreketke, t.b. degen qatynasyn anyqtaıtyn, dálirek aıtqanda, osy qatynastyń oń ne teris sıpattaryn kórsetetin erekshe kóńil qalaýy, diti. Pıǵyl uǵymy qazaqtardyń etnomádenı sanasynda ıslam dininiń qundylyqtarymen berik baılanysta qalyptasty. Dinı túsinikte pıǵyl pendeniń ishki raıy, yntasy, bir áreketke nemese sony jasaýǵa, ádette Allany tanýǵa, oǵan qulshylyq-ǵıbadat etýge, saýapty amal jasaýǵa, ıslam qaǵıdattaryna, sharıǵatqa sáıkes ádep saqtaýǵa degen yntasy.
Pıǵyl osy beıtarap maǵynadan basqa oń jáne teris sıpattarǵa da ıe. Bir iske degen ár pendeniń pıǵyly ártúrli bolady. Biriniń kóńili sol isti qalap, oǵan oń baǵa berip tursa, ekinshisiniń yntasy joq, isti baǵalaýy teris bolýy múmkin, úshinshisi qasaqana oń baǵa bergen bolyp, ol istiń júzege aspaýyn kózdeýi múmkin. Osyǵan qatysty «...Adaspaı týra izdegen hakimder bolmasa dúnıe oıran bolar edi. Fıǵyl (pıǵyl) — pándeniń qazyǵy — osy jaqsy hakımder ár nárse dúnıede solardyń ıstıhrajy birlán raýaj tabady.... Já, ol (Allanyń) segiz sıpatyna sıpatymyzdy hám ol attary birlán aǵlamlanǵan fıǵyl qudaǵa fıǵlymyzdy ertpek nemenen tabylady, qalaısha tabylady, ony bilmek kerek. Ol — Alla taǵalanyń zaty, eshbir sıpatqa muqtaj emes, bizdiń aqylymyz muqtaj, joǵarǵy jazylmysh sıpattar birlán taǵrıflap tanymaqqa kerek. Óz pıǵyldaryńdy soǵan óz halinshe uqsatýdy shart qyl», — degen Abaıdyń otyz segizinshi qara sóziniń úzindisinde pıǵyl adamnyń bir iske, qubylysty tanýǵa t.b. degen bekigen ustanymy, betalysynyń deni degen beıtarap jáne oń máninde kórinip tur.
Sondaı-aq, pıǵyl sózi teris mándi sózdermen de jıi tirkesedi. Abaıdyń osy qara sózinde buǵan qatysty:«...Bul zamannyń mollalary hakım atyna dushpan bolady. Bulary bilimsizdik, bálkı buzyq fıǵyl, «álınsan ǵáddú láma jáhılgá» hısap. Olardyń shákirtteriniń kóbi biraz ǵarab-parsydan til úırense, birli-jarym bolymsyz sóz bahas úırense, soǵan máz bolyp, ózine ózgeshelik beremin dep áýre bolyp, jurtqa paıdasy tımek túgil, túrli-túrli zararlar hasıl qylady...Ras sózge or qazyp, tor jasamaq ne degen ynsap, qury ózimshildik hám hárbir ózimshildik — árbir adamdy buzatyn fıǵyl», — dep kórsetilse, Júsip Balasaǵunı eńbekterinen «Kókezý – jaman pıǵyl, námárt kisi, adamnyń qadirlisi – jomart kisi», — degen naqyl sózi halyq arasynda keń taralǵan.
Qazaqy ortada qalyptasqan turmystyq ıslamnyń túsiniginde pıǵyl birjaqty baǵyttaǵy, ıaǵnı tek qana onyń ıesiniń qatynasyn ǵana bildiretin qubylys emes, eki jaqty baǵyttaǵy, ıaǵnı onyń ıesiniń qatynasyna qaraı qaıtarylatyn jaýaptan qosa turatyn kúrdeli ahlaqtyq qubylys sanalady. Osymen baılanysty qazaqta «pıǵyly jamandy qudaı tabady, tony jamandy ıt qabady; pıǵylynan tapty, Qudaı pıǵylyna qaraı beredi», — degen sıaqty maqaldar men turaqty tirkester qalyptasqan. Adamnyń pıǵyly oń bolsa, onyń isi de ońǵa basady, mártebesi de artady, ary taza bolady, al pıǵyly teris bolsa, isi keri ketedi, el aldyndaǵy abyroıynan aıyrylady, soǵan qaraı jazasyn alady dep túsingen.
Bul tanym rýhanı dúnıeniń salamattyǵy men turaqtylyǵyna qatysty metafızıkalyq zańdylyqtardy tereń túsinýden týyndaıdy. Materıaldyq dúnıeniń ekologıasy úshin ondaǵy elementter arasyndaǵy ózara baılanystyń saqtalýy qanshalyqty mańyzdy bolsa, rýhanı dúnıeniń de salamattylyǵy úshin adamdardyń ishki dúnıesiniń tazalyǵy da sonshalyqty mańyzdy ekenin túsingenniń dáleli. Dúnıede esh nárse jaýapsyz qalmaıtyny týraly fılosofıalyq qaǵıdat halyq danalyǵynda pıǵyldyń mysalymen de túsindirilip otyrǵan. Sondyqtan halyqtyq ahlaqta jaqsy pıǵyl jaqsy sózden bastalady, «jaqsy sóz jarym yrys», — dep, oń pıǵylǵa qoldaý kórsetilse, teris, jat, aram pıǵylǵa «ótpes pyshaq qol keser, aram pıǵyl jol keser; pıǵyly teris han is etse, ol jıǵan malyńdy tárik eter, aram pıǵyl Allanyń súımes quly», — dep, teris baǵa berilip, jat aram pıǵyl aıyptalyp otyrǵan. Bul jerde bir eskere ketetin jaıt: halyqtyq ahlaqta ol tek moraldyq norma retinde kórsetilip, durys/teristigi bala jastan túsindirilip, qoǵamdyq pikir arqyly durysy quptalyp, terisi aıyptalyp otyrǵan, alaıda teris pıǵyl tanytqan adamǵa naqty jaza qoldanylmaǵan, ol úshin jazalaýdyń tetikteri de bolmaǵan, sebebi halyqtyq dinı túsinikte onyń jazasy pendesine Alladan bolatyn, rýhanı jaza, adamnyń ishki kúızelisi túrinde kórinetin tán jazasynan álde qaıda aýyr jan men ar jazasy sanalǵan, sondyqtan qazaqta «malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy», — dep ardy bárinen bıik qoıǵan. Ol qanshalyqty bıik qundy bolsa, onyń jazasy da sonshalyqty aýyr bolmaǵy haq.
Pıǵyl keıde ashyq bildirilse, keıde jasyryn da bolady. Jasyryn pıǵylǵa quptarlyq tanytpaǵan. «Jaqsy bolsa nesine jasyrar edi», — dep, ondaı pıǵyldyń durys-burystyǵyna kúmánmen qaraǵan. Bir isti baǵalaýda onyń ne úshin istelgenine, ıaǵnı isteýshiniń pıǵylyna baǵa bergen. Syrt qaraǵanda jaqsy is bolǵanymen, jat pıǵylmen jasalǵan istiń sońy, kózdegeni jaqsylyq emes dep, ony teriske shyǵarǵan. Sondyqtan qandaı iste de pıǵyl qymbat sanalǵan. Bul jóninde Abaıdyń «Adamnyń adamdyǵy isti qalaı aıaqtaǵanynan emes, qalaı bastaǵanynan bilinedi», — degen sózi el ishinde naqyl sózge aınalyp ketken.
Mádenıettanýshy Ádiláli Jabyqbaıuly
