Menińshe, suraqtar qazaq­sha da, oryssha da boldy. Men oryssha jaýap berdim. Qate túsinilýi múmkin aýdarmasyn emes, ózimniń jaýabymdy berýi kerek edi. Myńdaǵan tyńdar­mandar men oqyrmandardy adastyrmas úshin «erkindik», «táýelsizdik», ásirese, «tolyq táýel­sizdik» sekil­di óte kúrdeli taqyrypty jetkilikti daıyndyqsyz adam­dardyń aqparattyq keńis­tikterde tal­qy­lamaǵany jón. Saıasattyń joǵa­ry matematıka­lyq esebin sheshýge umtylmas buryn, aldymen saıa­sat­taǵy kóbeıtý tablısasyn meńgerip alý kerek. Kópultty Qazaqstandaǵy qazaqtardyń «to­lyq táýelsizdigi» degenimiz ne? Júzdegen ult­tardan quralǵan 17 mıllıon halqy bar mem­le­ket­tiń quramynda 10 mıllıon qazaqtyń qazir ne­mese bolashaqta tolyq táýelsiz bolýy múmkin be? Jýrnalıser bolmasty armandamas buryn osy sandarǵa oı júgirtýi tıis edi. Sondyqtan da osyn­­daı qurǵaq qıal jastar arasyna da taralyp kete me dep qorqamyn. 2h2=4 bolatyny sekildi, jer betinde tolyq táýelsiz eshbir halyq joq, já­ne eshqashan da bolmaıtynyn esten shy­ǵar­maǵan jón. TMD kóleminde bir ǵana ulttan quralǵan jal­ǵyz memleket – Armenıa. Onda bári – 100% der­lik armándar. Olardy tolyq táýelsiz halyq dep ataýǵa bola ma? Shynynda naǵyz baqytty ma? Joq. Olar da basqa halyqtar sekildi alys- ja­qyn kórshilerinen táýeldi! Únemi qaýip kútýmen ómir súredi. Ǵaıyptan taıyp ańqaýlar armandaǵandaı ushan teńiz baılyǵymyz ben ushy-qıyrsyz keń aımaǵymyzda at tóbelindeı qazaqtar ózderi jeke qalǵanyn elestetip kóreıikshi. Sonda bizdi aldan ne kútedi? Tolyq táýelsiz, ba­qytty el bola alamyz ba? Ne bolatynyn men boljap bereıin. Bólinip ke­temiz. Ótken ǵasyrlardan beri áli kúnge halyq­ty biriktiretin ulttyq sana-sezim qalyptasa al­ǵan joq. Ázirshe jergilikti atalastyq, rýlyq, júz­dik sana-sezimniń basymdyǵy baıqalady. Bul pikir­men eshbir saıasatker talasa almaıdy. «Otanshyldardyń» keıbiri «tolyq táýelsizdik» týra­ly qyzýlana aıta bastasa-aq, onyń negizgi oıy­nyń túbinde atalastyq, rýlyq, ári ketkende júz­dik pikir jatqanyn túsine qoıamyn. Bolashaq Adaıstan týraly nemese Qazaq eli­niń basqa qıyrlaryndaǵy osyndaı jobalardy estimegen eshkim joq shyǵar? Ázirshe bizdi biriktirip ustap turǵan Tórtinshi júz – Respýblıkamyzdyń kóp ulttan quralǵan halqy. Qazaq halqynyń tutastyǵyn saqtaý úshin de Tórtinshi júzdi saqtaý kerek. Tolyq táýelsizdik týraly qıal qaı halyq úshin de qaýipti saıası ınfantılızm. Anyǵyraq aıt­qanda, balalyq ańqaýlyq. Al Qazaqstannyń naǵyz otanshyldaryna ne isteý qajet? Respýblıka halyqtarynyń ultaralyq jáne tap aralyq ózara táýeldiligin sanaly túrde jete túsinýine tárbıeleýi qajet. Bul – bizdiń tutas­ty­ǵymyzdyń negizgi sharty. Bul – qazaq halqynyń bolashaǵynyń kepili. Denedegi aǵzalar sekildi biz­diń halqymyzdyń ulttary ózara táýeldi. Kó­p­ultty qoǵamnyń asqaq maqsaty – osy! Júrek, baýyr men búırek basqa aǵzalardan tolyq táýelsizdikti armandaı almaıdy. Osy tu­jyrymdy halyqtyń jete túsinýine kómektesý – Ókimet (ekonomıkalyq jáne ishki saıasattaǵy saýattylyǵymen) pen qalamger zıalylardyń mindeti. Biz jalpyǵa birdeı ózara táýeldiliktiń Damý Zańdylyqtaryn birtindep túsinip kelemiz. Planetamyzdaǵy alys-jaqyn kórshilerimizben ózara táýeldiligimiz týraly biligimizdi únemi jetildirip otyrýdy esten shyǵarmaýymyz kerek. Myńdaǵan jyldar ózara qarym-qatynastaǵy, 7 myń kılometrge sozylyp jatqan resmı ortaq she­karamyz bar Reseıden tolyq táýelsiz bola ala­myz ba? Nemese Qytaıdan? Sondaı-aq, Qyr­ǵyz, Ózbek, Túrkmen, Ázirbaıjannan? Qazir de, eshqashan da bola almaımyz! Biz de, sondaı-aq, olar da bir-birimizden ózara táýeldiligimizdi tereń uǵyna alsaq qana beıbit qatar ómir súrip, árqaısysymyzdyń da qalaǵa­ny­myzsha ósip-órkendeýimizge qolaıly jaǵdaı týyndaıdy. Alǵash 1979 jyly Tashkentte ótken Azıa men Af­rıka elderi jazýshylarynyń konfe­ren­sıa­syn­daǵy baıandamamda jarıalaǵan meniń fılosofıam – osy. Sodan beri barlyq qurlyqtar men ha­lyqaralyq kezdesýlerde jetildire túsip, ha­ly­q­aralyq jaǵdaılardy saraptaı otyra, usta­nymymnyń durystyǵyna kózimdi jetkizip ke­le­min. Keńester Odaǵy taraǵanǵa deıin men násildik kemsitýshilikti aıyptaıtyn Halyqaralyq Trı­býnal­dyń múshesi retinde Afrıkanyń, Azıa men Ońtústik Amerıkanyń soǵys órti sharpyǵan el­deri – Angola, Mozambık, Efıopıa, Rýanda, Aý­ǵanstan, Kambodja, Lıvanda boldym. 90-shy jyl­dary soǵys órti tutanǵan Ázerbaıjan, Grýzıa, Chechná, Ingýshetıa, Moldova, Tájikstanǵa ara aǵaıyndyq mámlegerlikpen bardym. Baı­qa­ǵa­nym, sol elderdegi soǵys ózderiniń aralas ult­ty memleketterindegi etnostardy tolyq tá­ýel­sizdikke jetkizbekshi bolǵan saıasatkerlerdiń tá­jirıbesizdiginen bastalǵan. Ýkraınadaǵy qa­zir­gi jaǵdaı da osyndaı. Men sekildi kóp jasaǵan, el arasyna soǵys ór­tin tutatýǵa sebep bolǵan qıyn túıinderdi she­shý­ge atsalysyp, kelisimge qol jetkizýde mol tá­ji­rıbe jınaqtaǵan birde-bir qazaq joq bola tu­ra, ultaralyq qatynastardan bileri az keı­bi­reýlerdiń otanshyl emes dep, el aldynda aqyl aı­typ, ashyqtan-ashyq aıyptaıtynyna tań­ǵa­lam. Taǵy da kosyp aıtarym: Qazaqtar túgili, 17 mıllıon halyqtyń ıeli­gin­degi munaıy, metaly, altyny, kúmisi, ýrany, kó­miri – Mendeleev tablısasynyń bar baı­ly­ǵy­na tunyp turǵan 2 mıllıon 700 myń sharshy kı­­lometr aımaqqa qosa júzdegen mıllıon gektar qunarly egis alqaptary men jaıylymdyq jer­leri bar memleketimizge de kórshilerinen to­lyq táýelsiz bolýǵa bolmaıdy. Al kórshilerimiz – Reseı 150 mıllıon, Qytaı – 1 mıllıard 300 mıllıon, Ózbekstan – 30 mıl­lıon, taǵysyn-taǵylar. Kim bizge ózimiz ıgere almaıtyn osynsha baı­lyq­ty jeke bıletip qoıady. Ashyǵyn aıtqanda, bizdi qutqaratyn Reseımen tarıhı qalyptasqan dostyǵymyz! Naǵyz qa­zaq otanshyldary osyny moıyndaýy tıis, al bul dostyqty buzýǵa tyrysatyndar, shyndyǵynda Qazaq eliniń bolashaǵyna qarsy áreket jasap júrgender.

Oljas Súleımenov, "Qazaq ádebıeti" gazetinen