«Kitapty órtegennen de aýyr qylmys – ony oqymaý» deıdi. Demek, oqymaǵannan órtep jibergen durys. Nemese basqa da bir kerekke qalaı da jaratýǵa bolady. Áıteýir sóresinde sarǵaıyp, shań basyp, ıakı sizdiń úıińizdiń sánin kirgizip (!) turýy shart emes. Ne oqylý kerek, ne... Bul – baıaǵy sóz. Sol zamandarda bálkim, qulaqqa jaǵymdy, kókeıge qo­nym­­dy bolǵan-aq shyǵar. Biraq belgili bir shyndyqtyń da ǵumyr-jasy bolady. Búgingi kúnniń shyndyǵynyń janynda «jaramdylyq merzimi ótip ketken» mun­daı ádemi sózder tym áljýaz. Brodskıı­diń osy sózin anyq aqıqat dep alyp, aına­lańyz­ǵa qarap kórińizshi. Búkil jurt – qyl­mysker. «Aýyr qylmys» jasaǵan. Al, siz aq qazdar arasyndaǵy jalǵyz aqqý – «oqymysty». «Qutylar hal bolmady myna dýdan, Biz de ishpesek bolmaıdy jyn­dy sýdan» – zamannyń surqyltaıyna qaıla taba almaǵan Abaı-Masǵut keledi kóz aldyńa... Qazir úı-jaıy bar kez kelgen qazaq­tyń shańyraǵynan quryǵanda bir kitap kezdestirmeı qalmaısyz. Bir úıde alba-julbasy shyǵyp, balasyna oıynshyq bolýǵa jarap, aıaq asty ılenip jatady. Endi birde sórede retsiz bolsa da áıteýir azdy-kópti jınalyp turady. Alǵashqy kóriniske kúıinesiń. Syrtqy muqabasy bolmaıdy kóp jaǵdaıda, – jónin qolyńyz tıse ishin aqtaryp otyryp bilýińiz múmkin. Mundaı jaıtqa Ǵabıt Mú­sirepovtiń «Ulpany» arqyly kýá bol­ǵa­nym bar. Balanyń oıynshyqtarynyń ara­synda jatqan jartykesh kitaptan áı­gili romannyń bir bólshegin tanyǵam, jazýshynyń ózi shyǵarmasynyń negizgi bastaý detali retinde paıdalanǵan Ulpan­nyń múrdetasynyń bir synyǵyn monshadan kóretini bar edi ǵoı. Sol esime túsken. Bir-birine uqsas eki oqıǵany ishteı salys­tyryp, tańdana bas shaıqap edik. Sura­dym, úı ıesi kitaptyń qandaı shyǵarma ekeni­nen beıhabar. Tipti, oıynshyqtardyń arasyna qalaı túskenin de, úıine qalaı kelgenin de bilmeıdi. Al, Músirepovti bi­le­tin bolyp shyqty. «Ulpandy» tanymaıdy – oqymaǵan, jazýshynyń atyn estigen, klasık ekeninen habardar. Bári túsinikti bolǵan – kitap ataýlyny múlde oqymaıdy. Qol tımeıdi. Qoly tıýi múmkin shaǵynda – oqymaǵan! Endi, mine, nemeresi kitappen oınap júr... Ekinshi kórinis qalaı bolǵanda da adam­dy súıindiredi. Kórdińiz, móldireı tizilip tur. Qazaǵy, orysy, aǵylshyny, nemisi, fransýzy... – aralas. Avtorǵa, ult­qa negizdelgen ret emes, kitaptyń syrt­qy túr-túsi, kólemine qaraı sap túz­gen. Báribir ádemi kórinis, jarasymdy sýret. Otaǵasy qyryqtan endi asqan, alpaýyt bolmasa da, ájeptáýir baqýatty turmysy bar, pysyq kisi. «Bizderde mynadaı bar, mynadaı bar»-dyń jónimen jańa salyp bitken qos qabatty úıiniń ishi-tysymen tanystyryp júrgen. Jańa­dan beri «jaqsy ekennen» ózge sózge ba­ryspaı, sózýar aǵamnyń maqtanyshty lebine qulaq tósep qana kele jatyr edik, soń­ǵy kórinis eriksiz suraqqa jetelegen. – Oqydyńyz ba? – Neni?.. A, mynalar ma... meniń ondaı aýrýym joq ekenin bilesiń óziń. – «Qol tımeıdi buǵan, basqa da mańyzdy sharýalar bar ǵoı» degenmen astas mańǵaz jaýap. Óziniń isker ekenine, úıde qarap bos oty­ra almaıtynyna degen maqtanysh dárejesine jetken aqtalýdyń lebi esedi láminen. Nege ekenin, áıeli muǵalim be eken degen oı kelgen alǵash. – Kim oqıdy munyń bárin! Bizdiń shal­dyń jınap júrgeni ǵoı. Byltyr ózi qaıt­qan soń, osynda ákeldim. Aýyldaǵylar úıge syımaıdy deıdi. Kórshilerge taratyp beremiz be, qaıtemiz dep otyr eken, qan­sha degenmen shaldyń qoly tıgen, ıisi sińgen degendeı... Qımadym. Mine, arnaıy zakazben polka jasatyp, saqtap qoıdym. Taǵy da maqtanysh. Ákemnen qalǵan murany saqtap otyrmyn degen jarasymdy maqtan. Budan ary ákesi týraly áńgime ketti. – Bizdiń shal sumdyq kóp oqıtyn. Bizge de oqyńdar dep otyrýshy edi, oǵan qaıda... – «Shalekeń de aıta beredi osy» degen lep­te lekite bir kúlip aldy. – Tań­ǵalam, osynyń bárin qalaı oqyp taýysty eken, ol úshin de biraz bilim, shydam kerek qoı. Biraq sol oqýynyń arqasynda keıin­nen aýyldyń ákimi boldy. Sumdyq sheshen sóıleýshi edi. Aýdannan, oblystan kelgen­der­diń jınalystarda aýzy ashylyp qala­tyn. – Budan ary ákim atamyzdyń aýyldy teksere kelgen ókildi qyzyl sózben maq­tap-maqtap, rıza qylyp shyǵaryp sal­ǵany, zeınetke shyqqasyn aýyldyń aqsa­qal­dar alqasynyń tóraǵasy bolǵanyn, ol kezde de sheshendigi men bilimdiliginiń arqasynda aýylǵa bir aýyz sóz keltirme­ge­nin, qysqasy, o basta oqymysty edi de­gen­nen bastalǵan esteligin zamanyn tazy bolyp shalǵan ákki edi, qý edi degenmen túıindegenin ózi de ańǵarmaı qaldy. – Onyń kitap oqýy da jurtqa uqsamaıtyn. Sonshama sarylyp otyrýǵa ýaqyt qaıda qazir. Bir kitapty bir demalysta oqyp taýysyp tastaıtyn. Biz tańǵalamyz. Sosyn, qolyna ilikken kitapty oqı beretin. «Avtorlaryna da nazar aýdarmaımyn» deı­tin. Shynymen ǵoı, kitapty oqysań, ózińe kerektisin alsań boldy ǵoı, avtoryn qaıtesiń. Keıinnen bir otyrǵanda ózi aıtty, kitapty el sıaqty sarylyp oqyp otyr­maıdy eken. «Bir betin oqysam ekin­shi betinde ne jazylyp turǵanyn oqymaı-aq bilem» deıtin. Mine, bylaı ǵoı sonda, – dep ákesiniń kitap oqý tásilin sóreden kitap alyp, táptishtep túsindirip berdi. Bári túsinikti bolǵan. Ákesi kitapty sapyrylystyryp qarap shyqqan, balasy: «múmkin keıin pensıaǵa shyqqanda ma­ǵan da kerek bop qala ma, bala-shaǵa er jetse basqa ne isteısiń», – dep júr. «Osy­nyń bárin oqyǵannyń arqasynda aýyl­ǵa ákim boldy» – kitaptyń ishinde ómir súrýdiń, qýlyq-sumdyqtyń san myń túri jazylyp turady dep oılaıtyn adam­nyń ańǵal aqyly, tar túısigi aıtqyzǵan sóz. «Siz de oqyp shyqpadyńyz ba, biraz joǵarylaýyńyz múmkin edi ǵoı», – degim kelgen. Deı almadym. Ne dep jaýap bere­tini belgili edi. «Pensıaǵa shyqqanda ne isteısiń basqa» – kitapty qoly bostar, erik­kender ǵana oqıdy degen búginderi qalyp­tasqan túsiniktiń bir túıini. Iá, kitap oqyp, elge syıly bolar, bilimmen bıikke jeter zaman emes qazir! Kún kóris pen jan jaldaýdy ishten oqyp týǵan adam­nyń ákki túısigi bul toqtamǵa baıaǵy­da berik bekigeni anyq. Al, onyń ákesiniń kitap jınaýyn da – kitapqa, oqýǵa degen mahab­bat deı alarsyz ba? «Bir kezderi eldiń bári oqymysty bolǵan» degen shyndyǵynan daqpyrty basym bolypty-mystyń anyq deregi tek sol zamandarda shyqqan kitaptardyń taralymymen ǵana anyqtalyp júrgeni bolmasa, sol júz myńdaǵan tırajdar kitap jınaýdy modaǵa aınaldyrýmen shektelgendeı kórine beredi. Shaǵyn ǵana aýyl arasynda «oqymysty» atanǵanyn kádimgideı dáreje sanaıtyn kónekózdermen az suh­bat­tasqan joqpyn, biraq búkil áńgime «ol kezde qazirgideı emes, kitap oqıtyndardy syılaıtyn edi, jurttyń ózi de az oqymaı­tyn» degen jalpylama sózden aryǵa barmaıdy. Naqty suraqtarǵa durys jaýap ala almaısyz. «Kitap dáýiriniń» adam­darymyz degendi aıta bergisi keledi, áıteýir. «Qazirgiler kitap oqymaıtyn boldy ǵoı», – dep ókingen keıip tanytýmen bitedi bar áńgime. Bir jeńgemiz kúlip otyratyn: Aǵamyz Shymkentte oqyp júrip, sóz baılasyp qoıǵan Almatydaǵy qalyńdyǵyna óleń­detip hat jazatyn kórinedi. Ózi shyǵarǵan! Hatta solaı delingen. Jeńge aǵaǵa qara­ǵan­da ped. ınstıtýtta oqıdy, álgi óleńniń kimdiki ekenin, qaıdan shyqqanyn jaqsy biledi. Sonda da, ańǵal qylyǵyn qyzyq­tap, jigitine biraz «óleń jazdyrǵan» kórinedi. Bertinde balaly-shaǵaly bol­ǵan, bolysqan-tolysqan shaqtarynda osy bir qyzyqtary áńgime bolǵanda, aǵamyz azdap qyzaryp: «Qaıdan bileıin, ol jaqtyń kitaptary basqa eken, bul jaq­taǵylar ony oqymaıdy dep oılap júrmin ǵoı men», – dep rıasyz kúlip qoıatyn. Qatarlastary «biz kezinde kitapty kóp oqıtynbyz» dep ózinen abyz jasaı almaı júrgende, kitap týraly túsinigin ashyq moıyndaı bilgeni úshin rıza bola­syń mundaıda. «Kitap kóp oqylǵan» áde­bıettiń altyn ǵasyry qarapaıym jurt­shy­lyq­qa osylaı hat jazystyrǵany bol­masa, anaý aıtqandaı eldiń bárin kitaphanaǵa jipsiz baılap qoımaǵan bolý kerek. Tek, «biz senderge qaraǵanda paı­ǵambar zamanyna jaqyndaýmyz» degenge uqsas bir is demeseńiz... Kitap týraly kózqarastyń endi qyzyq bir túri – kitapty óziniń belgili bir keregine jaratý úshin ǵana paıdalanatyndardan shyǵady. Máselen, toı basqarǵan asaba – elge «svejıı» birdeńe aıtsam deıdi, sózdik qoryn baıytyp, til baılyǵyn jetildire tússem deıdi. Sosyn, ádebıetten habary bar bir baýyrynan «qandaı kitap oqysam bolady?» – dep suraıdy. Áde­bıet­­shi ne aıtýy múmkin, kúmiljıdi, oı­lan­ǵan bolady, bir-eki avtordyń atyn ataýy múmkin, áıteýir ońdyryp eshteńe aıtpaıdy. Qalaı aıtar, ádebıet, kitap týraly túsinigi toıly aýyldyń tóńireginde áláýláılim aıtyp júrgen dosynyń suraǵy tóbeden túskendeı dókir. «Seniń toıyńa Bálenshe jaraýy múmkin» dep, naqty silteme jasaý múmkin emes. Elge belgili bolyp qalǵan bir akter toıdy jaq­sy basqaratyn, til baılyǵy men sóz­dik qory táp-táýir aıtysker bir inisine: «Osy sózdiń bárin qaıdan alasyń-eı? Qansha kitap oqydym, joq qoı mynadaı sózder», – depti aǵynan jarylyp. İnisi anaý oılaǵandaı suńǵyla oqymysty bolmasa da, parasatty jigit edi: «Taq bir ki­tap­ta týra solaı, «arnaıy toı úshin» dep jazylyp turatyn sıaqty suraıdy-aq ol da», – dep kúledi. Eger, ózi aıtqysy kelgen bir oıǵa jaqynyraq oqıǵa, oı taba qal­sa, bilimdi jannyń qalpyna aýysyp, el aldynda arnaıylap turyp: «Tarıhtan belgili, ózderińiz de bilesizder, Osyndaı degen jazýshy ótken. Sonyń «Sondaı» degen kitabynda mynadaı bir sóz bar», – dep naqty toqtalyp baryp, kósilip bersin bir. Meıli, aıtsyn-aq, jarasymdy bolsa jarady. «Sondaıdy» oqymaǵan ekinshi bir asaba álgini estip alyp, kelesi toıda ol kisimsinsin. Sóıtip, kúnderdiń kúnin­de álgi jazýshynyń táp-táýir oıy (nemese kerisinshe) «ózgertýler men to­lyq­­tyrýlarǵa» molynan ushyrap, «jaq­synyń­ da, jamannyń da aýzynda» «dejýrstvo» atqaryp júrip, tozady. Qolynda bir-eki jańa satyp alǵan kitaby bar bir asaba kitap dúkeniniń aldynda kezdesip qalǵan dosyna: «İshimizdegini halyqqa berdik qoı, sonyń ornyn toltyrý kerek», – depti deıdi. Birli-jarym «oqyǵanymen» «elge birdeńe berip júrmin», – dep asa senimdi oılaıtyn mundaı áriptester ózderin tolyqqandy ádebı (ónerpaz, bi­lim­di) tulǵa sanaı alady. Jyldyń qaı mezgilinde de ózine degen kóńili toq. Sonysymen de baqytty. Aıtystyń aınalasynda júrgen keı­bir jigittermen aralasyp turamyz. Aı­tys­qa daıyndyq kezinde: «ıdeıa aıtshy», – dep, «jón biletinderge» qol jaıyp júretini bar. Keıde ońasha áńgimelerin estip qa­la­­syń. Qyzyq, «Bálen jazýshynyń «Túgen» degen kitabynda aıtysqa alatyn kóp nárse bar», – deıdi biri ekinshisine «aqyl aıtyp». Endi álgi ekinshi sol kitapty aqtaryp shyqsyn delik. Kim biledi, bálkim, qandaı da bir ańyz, belgili bir oqıǵa ke­re­gine jaraǵan-aq shyǵar. Múmkin, jazý­shy­nyń kózqarasy men jekelegen tolǵam­da­ryna quda túsýi. Iakı, sóz qoldanys tur­ǵy­synan birdeńeler urlap-jyrǵady. Basqa ne tabýy múmkin? «Oqý – oıdy baıy­tady» baılamynan týǵan osy bir qyzyq kózqaras jaqyn bolashaqtyń bir kúnderi «aıtyskerler oqýǵa arnalǵan shy­ǵarmalar» degen toptama shyǵarýǵa jetkizse, qýyrdaqtyń kókesine qaqalyp ólemiz-aý. Ózderi eshteńe oqymaıdy, oqı qalǵan birdi-ekili kitabynyń aınalasynda malshylap júrip, qataryndaǵy bireýge aqyl aıtady. Ol ǵana emes, ádebıet týraly pikir aıtyp, kesim jasap, tórelik etýge beıim turady. Azdaǵan oqyǵany men estigen-túıgenderin aralastyryp jiberip, mysal keltirýge ábden mashyqtanǵan. Sonysymen-aq bilimdi jan bolyp kóriný­ge múmkindigi bar ekenin jaqsy biledi. Sony meńgergen. Osyǵan uqsas taǵy bir jaıt aldymyzdan jıi kóldeneńdeıdi: Toıǵa taqpaqtatyp tilek aıtqysy kelmeıtin qazaq az ba, birli-jarym bizge de kezdesip turady. Ga­zet­te, jaı gazet emes, ádebı basylymda isteıtinińdi biledi, ǵulama dep tanymasa da, áıteýir qaǵaz kemirgenderdiń tóńi­re­ginen ekenińnen habary bar bireýler «toıǵa aıtatyn tost jazyp berý» týraly ótinish aıtady. Arasyna óleń qosyp degendeı. Nemese mektepte oqıtyn qyzy «Qyz syny» baıqaýyna (mektepishilik) qatysyp jatyr eken, soǵan «tanystyrý» kerek. At-tonyńdy ala qashasyń, – ren­jıdi. Qolyńnan kelip turǵanda bir kómek bermegeniń úshin at quıryǵyn kesisýge bar. Aqyl toqtatqan, tipti, nemere súıer jasqa jetken kókeleriń kádimgideı taýsyla ótinish jasap turǵanyn kórgende...Aıtary joq, aınalańnan túńilip ketesiń. Sóz qadiri keleke qylyp pa, óleń degenniń ózin jóndi uqpaıtyndar kezegi kelip qalǵanda «bizdiń kıeli topyraqtan aqyn da shyqqan, batyr da shyqqan, tekti ata­nyń urpaǵymyz», – dep shalqı-tasyp sóı­lep ketkende, esimińdi umyttyrady. Ózi bir óleńin bilmeıtin (oqymaǵan) jerles aqynnyń atyn shaqyryp urandaǵanda arýaqty kórden turǵyzǵandaı. «Mynanyń bárin qalaı oqısyń? İshiń pyspaı ma?» – dep suraıdy bir baýyryń aldyńdaǵy (qolyńdaǵy) kitapty nusqap. Kúlesiń. «Má, mynany bir oqyp shyqsań, ózgerip ketetin shyǵarsyń á kádimgideı», – dep taǵy bir jańalyq ashady. Qarap turmaı: «Bir kitapty qansha kúnde oqyp bitiresiń?» nemese «Qansha kitap oqydyń?» – deıdi sosyn anyq tergeýge aýysyp. Kóp emes ekenin aıtasyń. Jasyryp tur dep oılaıdy da, óz ólshemindegi boljamǵa kirisedi: «Eń qur degende, on-jıyrmasy bar shyǵar, a?» áıtpese «Bir aıda bitirip tastaıtyn shyǵarsyń?». Mine, ólshem. On ki­tap oqýdy úlken eńbek sanaıdy. Bir kitap oqyp shyqqan adamdy ǵulamalyqtyń alǵashqy satysyna aıaq basqan dep esepteýge bar. Ózi betin ashyp kórmegen kitap­ty oqý – dúnıeniń azaby sanaıtyndar ara-tura janashyrlyq tanytyp: «qazir ádebıettiń dáýiri ótip ketken ǵoı, ıá?» – dep qoıatyny bar. Sóz óneriniń bir pushpaǵyn ılep júr­gen jýrnalıs aǵaıyn ádebıetten baıaǵy­da irge bólip alǵan. Ózderin sóz jaýapker­shili­ginen tys sanaıdy. Turaqty tir­­­­kes­­­ter­diń ózin ornymen qoldana almaı júrip, sózin kórkemdep, dámdep sóıleýge qumar. Ádebıet týraly áńgime bolsa, elge kádimgideı yqpaly bar, sózi ótimdi deıtin aǵalaryńnyń ózi ádebıetti belgili bir toptar, belgili bir adamdar ǵana bilýge, aınalysýǵa tıis dep esepteıdi. Jalpyhalyqtyq ıgilik sanalatyn áde­bıet­­tiń ózine qatysy joqtaı, azdaǵan kem-ketikterin «men endi ádebıetshi nemese leksıkolog emespin ǵoı», – dep aqtap alýdy ar kórmeıdi. Kitap oqymaıtyn taǵy bir orta – áde­bıet­tiń naǵyz qaınaǵan ordasy. Árıne, basqalarmen salystyrǵanda kitapqa, ádebı proseske bir taban jaqyn bul tarapta «myna kitapty qalaı oqyp bitesiń» tektes tańdaný men tamsanýlar bola qoımaıdy. Áıtse de, ózderiniń kem-ketigin jasyryp-jabý úshin, «kóp oqyǵan joqpyn» degen bir aýyz sózden qashyp, qýlyqqa basady. Bilgish bolyp kórinýdiń ońaı jolyna túsedi. Birde, bir jazýshy aǵammen saparlas bolyp, barar jolda álgi kisiniń bilimine tamsanyp, qaıtar jolda, qarnym ashyp qaıtqany bar. Barǵansha aýyz jap­paǵan aǵam, sóıtsem, kóp jaǵdaıda ómir­baıan­dyq, aqparattyq derektermen sóılepti. Sóz aıaǵy uzara kele naqty shy­ǵar­malardyń kórkemdik deńgeıi, mazmunyna aýysqanda kibirtikteı basta­ǵan. Qaı jazýshyny (meıli qazaq, meıli basqa) almańyz, ómirbaıany men onyń istegen isteri jóninde birshama maǵlumat bere alatyn aǵam, álgilerdiń birli-ja­rym bolmasa, jalpy shyǵarma­shyly­ǵy­men tanys bolmaı shyqty. Tanys bolsa da, janymen qabyldaı almaǵan. Sol aǵalarym sondaı aqparattyq bilimimen-aq ózderin ádebı ortada da, syrtqary orta­da da bilgir kórsete alyp júr. Ózin tolyqqandy ádebı tulǵa sanaıtyn, ádebı ómirdiń qaınaǵan ortasynda júrmin dep senimdi túrde esepteıtin tisqaqqan áde­bıet­shi qaı ortada da senimdi sóıleıdi. Kez kelgen shyǵarma jaıynda, kez kelgen jazýshy haqynda kesim jasaı alady. Álgi «kitap kóp oqylatyn zamanda» ózi jazbasa da, shyǵarma týraly taldap, talǵap pikir aıta alatyn dárejege jetken bir kisi bolypty. Sol birde jazýshy inisine renjipti deıdi: – Sen «Aq boz atty» túsinbepsiń. – ?.. – Ótkende iske alǵysyz qylyp tastap ediń, kóp ýaqytqa deıin oqyǵym kelmeı júrdim. Sóıtsem, mynaýyń jaqsy dúnıe ǵoı. Óziń júrdim-bardym oqyǵanyńmen, shala uqqanyńmen qoımaı, sheshim shyǵa­ra­syń. Batyl pikir aıtasyń. Jazýshy aǵamyz qaıtalap oqýǵa máj­búr bolypty. Jáne ekinshi qaıtara oqy­ǵan­daǵy áseri múlde basqasha bolsa kerek. Kitapty oqýdan buryn qalaı oqý mańyzdy bolsa kerek. Áıtpese, iske alǵysyz qylyp pikir aıtý túk emes, uıqy shaqyrý úshin basyna jastanatyndarmen de tabaqtas bolǵanbyz. Ádebı ortanyń kitaptan alystaýy bizdi qaıda apara jatqanyn baǵamdaı berińiz. Ádebıet týraly sózdi aldymen aıtatyn qaýym óziniń qate kózqarasy men asyǵys túıgenin jalpaq elge tańa berse... «Et buzylsa tuz sebesiń, tuz bu­zyl­­­sa ne sebesiń?» degenmen astas qor­qynyshty qubylys bul. «Paıǵambar zamanyna bir taban ja­qyn» aǵa býyn qalaı aıtsańyz da keıingi býynmen salystyrǵanda ájeptáýir oqy­ǵan, daý joq. Endi ádebıette múlde oqy­ma­ǵan, burynǵy ádebıetten múlde beıhabar býyn qalyptasyp keledi. Bizdiń býyn. Keıde bir maqalada azdaǵan avtorlardan sıtata keltirip, azdaǵan mysaldarmen, úlgilermen sóılep qoıǵan zamandasynyń ózin keshirmeıtin, «bilgish­sine beredi» dep jek kóretin, bar ýaqyty áleýmettik jelige jutylyp jatqan kóp qatarlastarymyzdyń sońǵy ret qashan, qandaı kitap oqyǵanyn qudaı bilsin! Alda-jalda oqı qalsa, sony ájeptáýir maqtan sanap, «osyndaı dúnıe oqyp jatyrmyn, keremet eken, mynadaı oıy bar eken, sizderge de oqýǵa usynam» dep ja­rıa­ǵa jar salyp jatqanyn kóresiń. «Ózin­de barmen kózge urý» – ǵumyry qys­qa, aldamshy kórinis. Bárinen buryn «ózindik stıl» qalyptastyrýǵa qushtar, ádebıettiń tabaldyryǵyn qubylys bolyp attaýǵa qumar aty jaman aýrý – bizge qaıdan juqty eken. Ózine deıingini kóp oqyǵan jazýshy sol oqyǵandarynyń bodaýynda ketedi, eliktep, solyqtap júrip, óz jolyn (stılin!) tappaı qalady degen qaıdan kelgeni belgisiz bir túsinik kezip júr sanalardy. «Oqý ótip ketken» deıtin qazaq, basqanyń bárin qaryq qyp bolyp, sol oqý dertiniń ınfeksıasyn juqtyryp almaýǵa tyrysyp, oqýdan bezsek, endigi zamanda qazaqtan jazýshy shyǵa ma, joq pa degen suraq ta qoıylyp qalar. «Mogı­kan­dardyń sońǵy tuıaǵy» aramyzda júr, aıalańyzdar, aıańyzdar olardy! Fılologıa men jýrnalısıka salasynda oqıtyn stýdenttermen kezdesýde bir aǵamyz sóz yńǵaıymen biraz avtordy ataǵan kórinedi. Sirá, ózimizdi qoıyp, shetelge shyǵyp ketken. «Bilesińder me?» Stýdentter únsiz. Taǵy bir avtordy aıtady. «Oqydyńdar ma?» Taǵy únsizdik. Osyndaı únsizdik sozyla bergen soń, ózimizge jaqyndap, «Abaı joly...» – deı bergende, búkil stýdent «Bilemiz!» – dep shý ete qalypty. «Sonyń ishinde osyndaı degen bir úzindi bar ǵoı, mynadaı bir oqıǵa bolady», – dep naqtylaı túskende, bir sátte ózderi biletin shyǵarma atal­ǵan­ǵa eńselerin tiktep alǵan álgi jastar qaıtadan qojyrap sala beripti. Bizdiń ádebıetshi atanyp júrgenderdiń kópshili­giniń bilimi de osy tóńirekte. Naqtylyqqa kóshkende aryǵymyzdy bildirip qoımaıyq dep, syrtymyzdy qampaıtyp baqqany­myz­ben, jeme-jemge kelgende, júnimiz jyǵylyp sala beredi. Sóıtip júrip, álde­bir baǵdarlama kitapty nasıhattaý (!) jaıyn­da suraı qalsa «kitap – jan azy­ǵy», – dep tebirene sóılep beretinimiz-aı. Bir jyldary búkil elge, ásirese, jas­tar­ǵa qatty áser etken aıtysker aqyn Muhamedjan Taza­bekovtyń «Jazýshy qaıtpek, baýyry bútin, basy aman, Keıipkerlerdiń taǵdy­ryn oıdan jasaǵan» degen eki jol óleńi ádebıetten tys qanshama oqyrmandy kitap­tan alystatty eken. Ádebıettiń máni men maqsatyn uǵyna qoımaǵan bala kúnimizde bir muǵa­limi­mizden jazýshylar oqıǵany, taǵdyr­dy, keıipkerdi kóp jaǵdaıda oıdan shyǵa­ra­tynyn estigende, kádimgideı qońyl­­taqsyp qalǵandaı bolýshy edik.Óziń sonsha sengen, kóńil qoıǵan, sýyǵyna birge tońyp, ystyǵyna birge kúıgen keıip­kerińdi bireýdiń qysyr qıalyna teligiń kelmeıtin. Sodan bastap, kitaptan múlde qol úzip ketpesek te, ár betin ashqan saıyn kúmánmen qaraıtyn bir ádet paıda bolypty. Atalmysh óleń de osy tarapta biraz «eńbek» sińirgeni daýsyz. Onsyz da aty keıin júrip turǵan ádebıet kóshine mundaı qatqyl kózqaras­tar­dyń qalaı áser etetinin onsha baǵam­dap úlgergen joqpyz. Eki sóziniń birin Abaımen túıindeıtin ımamǵa eliktep, «Abaıdan basqany oqyp keregi joq» degen pikir aıtqandardy da kórgenbiz. Osyn­shalyq ushqary pikirge jetýdiń sebe­bi de bireý-aq: Ádebıet pen kitap týraly túsiniktiń tym ushqarylyǵy. Kitap týraly túsinigi tolyq qalyptasyp úlgermegen álsiz ımýnıtetimiz syrttan keletin vırýs­tarǵa tótep berýge qaýqarsyz bolyp shyqty. Berdibektiń «Balalyq shaqqa saıahatynda» «bir-eki beti kemigennen kitaptyń eshteńesi ketpeıdi» dep eseptep, temeki orap tartatyn, árip tanymaıtyn adamnyń obrazy bar edi ǵoı. Sodan beride jappaı saýattanǵan, «altyn ǵasyrda» dúnıejúzi boıynsha kitapty eń kóp oqıtyn el sanal­ǵan Sovet Odaǵynda ómir súrgen qazaqtyń zamannan zaman ozsa da kitap týraly túsinigi Berdibek qalyptaǵan qarańǵylyq­tan alys kete qoımaǵandaı kórine beredi. Oǵan mysaldy aınalańyzdan izdep kó­rińiz, kózińiz jete túsedi. Qalaı qara­sańyz da, aınalańyzda kitap oqy­ma­ǵan­dardyń, oqymaıtyndardyń portretin molynan ushyratatynyńyzǵa kepildik berem. Nurǵısa Tilendıev qonaqta bolǵan búkil bir aýyldan dombyra tabylmapty desedi bir zamanda. Uıatty bolǵan álgi aýyl biraz shabylyp, 40 shaqyrymdaǵy kórshi aýylda turatyn bir jylqyshynyń úıinde dombyra bar ekenin estipti. Tún aýǵanyna qara­maı tartyp ketken Nurǵısa erteńine aýyl­dyń atqaminerleri mingizgen atty sol jylqyshy jigitke baılapty deıdi. «Bálenshe degen jylqyshynyń úıinde dom­byra bar» degizip, at shaptyrymnan arnaıy izdetken de zaman bolypty. Al, búgin «Ana úıde kitap bar eken» degenge jete qoımasaq ta, «Túgenshekeń kitap oqıdy eken» degen sóz qarapaıym aýyzdardan kádimgideı tańdanyspen shyǵatyn kezeńge aıaq basyppyz...

Almas Núsip