Buryn halyq kók jáshikke telmirse, qazir eńbektegen baladan eńkeıgen qarıaǵa deıin uıaly telefonnyń betine úńiledi de otyrady. Keıde jumys arasynda, sabaq oqyp otyryp úzilis jasaý úshin jelini bir sholyp shyǵamyz dep, vırtýaldy álemge birneshe saǵatqa kirip ketetinimizdi baıqamaı da qalamyz. Osydan 20 jyl buryn teledıdar – adam sanasyna áser etetin qural desek, qazir áleýmettik jeliniń dáýreni júrip tur. Óskeleń urpaq jelidegi kópke tanymal jeli «juldyzdaryna» qarap boı túzep, keıde san alýan máselege qatysty pikir qalyptastyryp jatady. Aq pen qaranyń arajigin ajyratýǵa qaýqarsyz, eliktegish jasóspirimder jelidegi qoqysty sanasyna sińirip jatqany da jasyryn emes. Onyń aıqyn kórinisi dál sol áleýmettik jelide.

Paraqshasynda tirkelýshiler sanyn arttyrý úshin túrli quıtyrqy áreketterge baryp, tipti denesin jalańashtaýdan taıynbaıtyndar paıda boldy. Sebebi tirkelýshi kóbeıgen saıyn tanymaldylyǵy artyp, jarnama berýshiler paıda bolady.

Jalańash denesin kórsetken qyzdardyń fotosy, ishimdik iship, temekini býdaqtatyp otyrǵandardyń vıdeosy, ersi bıin kameraǵa túsirip, ony arnaıy jelige salǵandar men mıllıondaǵan oqyrmanǵa balaǵat sózderdi qarsha boratqandardyń vıdeosy jarıalanatyn boldy. Jeke paraqshasy bolǵandyqtan ne salsa da óz erki ǵoı. Desek te solardan úlgi alatyndardyń bar bolǵany qynjyltady.

Ýaqyt óte kele qoǵamnyń túrli máselege kózqarasy, ustanymy, túsinigi ózgeredi. Bul – ómir zańdylyǵy. Adamdar 20 jyl burynǵydaı oılamaıdy. Ony qoǵamnyń alǵa jyljýy desek, ekinshi jaǵynan keı máselede oı burys jaqa qaraı ózgergendeı. Máselen, buryn qyz balasy etek, jeńin qymtap júrgeni abzal desek, qazir bir lypamen taırańdap júrgenderdiń fotosyn kórip «jaraısyń», «kópshiliktiń pikirine qulaq aspaǵany jaqsy ǵoı» dep ony quddy bir batyrlyqqa balaıdy. Jo-joq bireýdiń kıiminde sharýam joq. Qazaqstanda halyq úshin arnaıy dress kod joq. Kim ne kıip, qalaı júrsem dese de óz quqyǵy jáne bul quqyqty eshkim shekteı almaıdy. Alaıda uıatty jerlerin kórsetip, balaǵat sóz aıtyp, temeki shegip, ishimdik ishkenderdi erkin oıly dep eseptep, kópshiliktiń aldynda artyq qylyq kórsetpeıtinderdi betperde kıip júr degen pikir qalyptasqany oılandyratyn jaǵdaı.

Qoǵamdaǵy ar, uıat, abyroıdy saqtaýdy tar qapasqa, adamnyń ózi-ózi shekteýi dep túsinedi. Ar, uıattan attaǵandaryn jáne ony ashyq kórsetkenderdi batyl adam retinde qabyldaıdy.

Jas qyzdar olarǵa eliktep oǵan uqsaǵysy kelgen jaǵdaılar az emes. Al kópshilikke jeli arqyly tanylyp júrgender, «men eshkimge mennen úlgi alyńdar dep aıtqan emespin» dep at tonyn ala qashady. Árıne ár balanyń tárbıesi, ata-ananyń moınynda, desek te tirkelýshileri mıllıonnan asatyn adamdardyń kópshilik aldynda jaýapkershiligi bar emes pe?

Qazirgi kezde smartfon, ınternettiń shyrmaýynan aman qalý tek – bilim alý, kitap oqý, ulttyq tárbıeni boıǵa sińirý. Ǵylym, tereń ári ózdiginen oılaý qabilet pen ulttyq namys bar jerde jat túsinikter men jat mádenıet, teris túsiniktiń myqtap sanaǵa enýine qaýqary jetpek emes.