«Bizdi pálenshe álemge tanytyp jatyr, túgenshe batyr bolmasa, qazaqtyń kim ekenin dúnıejúzi bilmeı qalar edi» degendeı daýyryqpa sóz qazir jeldeı esip tur. Munyń bári bos baıbalam hám bilmestik.
Ata-babalarymyz jylqyny qolǵa úıretip, at jalynda quıǵytyp shaba bastaǵan tusta-aq álemge tanylyp qoıǵan. Keıin er-toqymǵa úzeńgi taqqan kezde búkilálem tańdaı qaqqan. Bul sol tustaǵy ozyq tehnologıa bolǵanyn álem ǵalymdary búginge deıin tamsana eske alady. Atıllany aıtyp aryǵa barmaı-aq qoıaıyn. 
Kóshpendi taıpalardyń birikken odaǵy nemese alyp ımperıasy sarbazdarynyń 25 jylǵa sozylǵan joryqtarynda jaýlap alǵan elderi men halyqtarynyń sany rımdikterdiń 400 jyldaǵy kórsetkishinen álde neshe esege asyp túsken. Shyńǵys hannan keıingi taq muragerleri Hİİİ ǵasyrda halyq jıi ornalasqan, eń kóp turǵyndary bar elderdiń sanymen de, jer kólemimen de ózge joryqshylar men jaýlap alýshylardy shań qaptyryp ketti.
Tynyq muhıttan Jerorta teńizi aralyǵyndaǵy barlyq ózen, sýdan kóshpendi taıpalarynyń sarbazdary attaryn sýardy. Kóshpendiler jaýlap alyp bılik júrgizgen jerdiń kólemin 11-12 mıllıon sharshy metr dep málimdegen amerıkandyq ǵalymdar ony qazirgi Afrıka qurlyǵymen salystyrady da, Karıb teńizi araldary elderi, Ortalyq Amerıka, Kanada, Meksıka, AQSH-ty qosqandaǵy Ońtústik Amerıka jeriniń kóleminen de asyp tústi dep málimdeıdi. Qar tósenip, muz jastanǵan Sibirden bastap aýa raıy jumsaq Úndi óńiri, Pákistannyń kúrish alqabynan Majardyń bıdaı egistigine, Koreı jerinen Balqan túbegine deıingi ólkeni mekendeıtin úsh mıllıardqa jýyq adamnan turatyn 30-dan astam eldi kóshpendiler ımperıasy baǵyndyrdy.
Sol tusta kóshpendi rýlardyń óz azamattarynyń sany bir mıllıonǵa jeter jetpes ǵana bolǵan kórinedi. Qazirgi amerıkandyq bir iri kompanıanyń qyzmetkerleriniń sany budan áldeqaıda kóp. Al, bizdiń jaýynger sarbazdarymyzdyń sany júz myńnan aspaǵan. Másele sanda emes, sapada.
Kóshpendiler el bılegen tusta shıpagerlerdi, ustazdardy, dindarlardy, aǵartýshylyq qyzmetterdi salyqtan tolyqtaı bosatty. Sanaq, esep-qısap, tizim jumystaryn júrgizetin bolyp, tuńǵysh ret elaralyq poshta qyzmeti - laý isin uıymdastyrdy. Kóshpendiler ımperıasy dúnıe-múlik, qundy zattar men baılyqty jınap qoıý úshin ǵana emes, ony saýda aınalymyna túsirý úshin kóp mólsherde taratý, bólý jumystaryn jasaǵan. Ol álemde tuńǵysh ret halyqaralyq zańdy qabyldatyp, barlyq adamnyń máńgilik kók aspan Táńirdiń jarlyǵyna ǵana baǵynýyn mindettedi. Kóptegen dıktatorlar ózderin zań-zákún ataýlydan joǵary qoısa, Shyńǵys han qabyldaǵan zańy men jarlyǵyna aldymen ózi sózsiz baǵynyp, onyń aldynda bıik dárejeli qolbasshylardy, el bastaǵan noıandaryn qarasha halyqpen, qatardaǵy malshymen teń deńgeıde ustady. Dál sondaı talapty barlyq deńgeıde qatal qoıyp, qadaǵalaı bildi.
Túrli ulttardy tegine, dinine qarap alalaýdan aýlaq boldy. Ádilettikti bárinen birdeı teń talap ete otyryp, jalpyhalyqtyq jarǵy, erejelerge baǵyndyrdy jáne jerin, elin qasterleýdi tapsyrdy, dinge sený erkindikti ıelenýine kedergi jasamady. Zań men jarlyqty qurmetteýdi ornyqtyrdy, adamnyń táni men janyn qınaýǵa qarsy boldy. Rasynda, Shyńǵys hannyń satqyndyqty keshpeıtini, soǵys kezinde de elshige, ara aǵaıynǵa, bitimgerge tıispegeni, olarǵa dıplomatıalyq erekshe mártebe bergeni tarıhı shyndyq.
Shyńǵys han kóshpendiler qurǵan uly ımperıanyń irgetasyn myqtap qalaǵandyqtan ózinen keıin 150 jyl boıy kúshti memleket retinde álemge keń qulash jaıdy. Kelesi ǵasyrlarda ydyrap taraı bastaǵanymen onyń úrim-butaǵy, muragerleri birneshe elge bólingen memleketterdi - Reseıdi, Túrki elderin, Úndistandy, Qytaıdy basqaryp kelgeni belgili. Olar ár elde «ımperator», «han», «sultan», «shah», «ámir» jáne «dalaı lama» degen ataýlarmen bılik júrgizgen. Jalpy Shyńǵys muragerleri uly derjava oshaǵynyń alaýly otyn jeti ǵasyr boıy óshirmegen. Brıtandyqtar Bahadúr Shah II-ni jaýlap, eki uly men nemeresiniń basyn alǵanǵa deıin «Moǵoldar» degen ataýmen Úndistandy basqarǵan da bizdiń ata-babalarymyz emes pe edi?
Shyńǵys urpaqtarynyń Qazaq handyǵy muragerlerin, tórelerdi aıtpaǵannyń ózinde keshegi Buhara ámiri Álim hannyń ózi 1920 jyly bólshevıktik qyzyl armıa jendetteriniń saldarynan bılikten aıyrylǵanǵa deıin Ózbekstandy bıledi. 
Shyńǵys urpaǵy Álıhan Bókeıhanov ta bólshevıkterdiń qandy qyrǵyny bolmaǵanda «Alash týy astynda kún sónbese sónbes» edi.
Olaı bolsa, qazaqty búgin ǵana emes, álemniń kózi ashyq jandary baıaǵydan beri tanıdy. 

Qýandyq Shamahaıdyń feısbýk paraqshasynan