Búgin "Qamshy" portalynyń "Dástúr" bóliminiń jetekshisi, belgili ǵalym, Salt-dástúr akademıasynyń akademıgi, etnograf Bolat Bopaıuly Jotaqajynyń "Qazaq minezi" atty kitaby jaryq kórdi. Bul kitapta qazaqtyń "týma minezderi" jáne "juqpa minezderi" ajyratyp kórsetilip, jan-jaqty túsindiriledi. Sondaı-aq, kónekóz qarıalar aýyzynan jazyp alynǵan siz estimegen ańyzdar keltirilgen. Nazarlaryńyzǵa kitaptyń ishindegi "Qoı jyly týǵandar men maýsym aıynda týǵandardyń minezdemesin" usynyp otyrmyz.
Qoı jyly týǵan adamdar
Qoı jyly týylǵan adam er bolsyn, áıel bolsyn, adal nıetti, pák kóńildi, týra joldy, ádepti, ıbaly bolady. Qońyr qoı kózdi, qońyr minezdi, jumsaq sózdi, dóńgelek alma júzdi, aq quba, bıdaı óńdi bolyp keledi. On eki jylda týylǵan, on eki juldyzdaǵy adamdardyń árqaısysymen til tabysa biledi. Dushpany az bolady. Úlkendi aǵa, kishini ini tutyp, qurby-qurdastarymen, dos-jarandarymen, týys-týǵandarymen tatý-tátti ótedi. Qoı jyly týylǵan adamdar ózi aralasyp júrgen dostarynyń kóńilin esh ýqytta qaldyrmaýǵa tyrysady. Basqalardyń kóńiline esh qaıaý túsirmeıdi. Únemi olardyń qas-qabaǵyn kúzetip júredi. Ospadarlyqtaryn keshiredi. Ol úshin ylǵı da aralyq tastap aralasady. Ash qoıyn, tas qoıyn bolyp basqalardyń ishki syryna kirip ketpeıdi. Eger bireýden birnárse alsa, ýaqytynda qaıtaryp beredi. Al ózi bireýge bir nárse berse, ony ózi bilip bermese, suramaıdy. Dostyqta adal, sertte berik, kem sózdi bolyp keledi.
Qoı jyly týylǵan adam ne istese de tabysqa jetedi. Óıtkeni ol japa-mashaqatqa shydamdy, bar qıynshylyqtardy jeńe biledi. Ár túrli istiń ebin taýyp, bir sózdi, bir isti bolyp, barlyq isti jón-josyǵymen ornyna keltirip, oraıyn taýyp isteıdi. Qarjyǵa únemshil bolady. Beı-bereket ysyrapshyldyq jasamaıdy. Ár tıyndy eseppen jumsaıdy. Qoı jyly týylǵan adamǵa jyldardan qoı jyly jaǵady. Jyl aınalyp, qoı jylyna kelgende baq-dáýleti kóteriledi. Bitpeı júrgen jumystary bitedi. Oryndalmaı qalǵan armandary oryndalady. Óziniń týǵan jyly kirgende beldi bekem baılap, jumysqa belsene kirisse, kásipke at salyssa, nátıje shyqpaı qalmaıdy. Qoı jyly týylǵan adamnyń ózindik kemshiligi de bar. Kóbine óz basynyń amandyǵyn kúıttep júrip, qasyndaǵy dostarynyń kózge kórinip turǵan kemshilikterin betine basyp aıtpaıdy. Aıtsam renjıdi, kóńili qalady, dostyq qarym-qatynas úzilip ketedi dep qorqady. Bul durys emes. Adam adamǵa, dos dosqa jaýapty bolý jumyr basty pendeniń eń birinshi adamdyq qasıetine jatady. Kemshilikti kóre tura, estı tura, bile tura aıtpaý ol dosyn aıaǵandyq emes. Quı batpaqqa batyp bara jatqan adamdy qolynan tartyp shyǵaryp alý áldeqaıda abzal.
Zaýza juldyzdylar (Egiz juldyzy)
Bul juldyzda týylǵandardyń oń barmaq móri «A» ne «G» mórli bolyp kelse, mundaı adamdar óz jynysynan basqa jynystaǵylardyń aldynda múláıim, kishipeıil bolyp kórinýdi unatady. Óz jynysyndaǵylarmen birge bolǵanda esh nárseden tartynbaıdy. Eger mundaı adam áıel bolsa, er adamdy jaqsy kóredi de, olarmen dos bolýdy unatady. Uzaq ýaqyt shyǵysyp, ursyspaı-qaǵyspaı ótedi. Óz tusyndaǵy áıeldermen, qurby-qurdastarmen qaradaı kúndesip kúni ótip júredi. Al er adam bolsa, áıel adamnan dos ustaýdy unatady. Er adamdarmen bir jerde uzaq syrlasyp otyrmaıdy. Erlermen syrlasýdy mán-maǵynasyz dep biledi. Mundaı mórli áıelder erge, erler áıelderge jomart qoldy bolyp kórinýdi jaqsy kóredi. Jalpy alǵanda, eri áıelqumar, áıeli erqumar bolady. Bular mundaı qylyqtaryn qartaıǵanǵa deıin toqtaýsyz jalǵastyra beredi. Óıtkeni olardyń tabıǵaty, týma minezi, jaratylysy solaı. Mundaı adamdar qý, ákki, zalym, alaıaq, jylpos bolady da, bir-birimen qarym-qatynas jasaýǵa kelgende aldaryna jan salmaıdy, sheber bolady. Birin-biri qýlyq jaqtan aldap kete almaıdy. İshterine qýlyq saqtap, aýyzdarynda birin-biri maqtap, betterine kólgirsip, renishterin aıta almaı, bir-birine qajeti túsip ótedi. Eger bul juldyzda týylǵandardyń oń barmaq móri «B» ne «D» mórli bolsa, bular aqsha qumar, dúnıe qumar bolady. Olar – aqsha tabýdyń, mal-dúnıe jınaýdyń sheberi. Olar aqshany taýyp ta júredi, moınyna qaryzdy ilip te júredi. Talaı adamnyń amanatyn moıyndaryna arqalap ta júredi. Olar esepsiz jumys jasamaıdy. Ár basqan qadamyn aqshaǵa baǵalap, tabys taýyp júredi. Zıan bolatyn jerge barmaıdy. Olardyń aqsha men mal-múlikten basqa dúnıege bas qatyrǵysy kelmeıdi. Aınalasyndaǵy adamdarmen aralasqanda da paıda-zıanyn kók tıynyna deıin esepteıdi. Olardyń, eń aldymen, mal-dúnıesine, qaltasyndaǵy qarajatyna qaraıdy. Baılyǵyna qaraı tańdap aralasady. Abyroıshyl bolady. Óziniń qaltasynda kók tıyny joq bolsa da kisimsip, tákapparsyp turady. Mundaı adamdar óziniń jaqyn aralasatyn adamdarymen eshqashan qarjylyq qarym-qatynasta mal-dúnıe, aqsha jaǵynan alym-berim jasamaıdy. Olar oılaıdy: jaqyn adamdar arasynda aqsha júrse jaqsy dostyq bolmaıdy. Aqsha bir kúni adamnyń aryn tógedi, uıatyn ketiredi. Jaqyn dostarymnan aırylyp qalamyn. Mal-dúnıe ýaqytsha dep qaraıdy. Qyzba minezdi bolady. Minezi ustaǵan kezde, bar qıyndyqty aqshamen, mal-dúnıemen sheshýdi oılaıdy. Sonyń jolynda qulshynyp júrip aqyry sheshedi. Bul juldyzda týylǵandardyń oń barmaq móri «E» ne «J» bolsa, mundaı adamdar jumysqa, iske, is basqarýǵa óte sheber bolady. Aınalasyndaǵy adamdardy iskerligimen, sheberligimen, óner qabiletimen qaıran qaldyryp, tańdaı qaqtyryp, moıyndatyp júredi. Bir jumys istegende odan esh shashaý shyǵarmaıdy. Jumystyń jymyn bildirmeı isteıdi. Ony áldebireýlershe qońyraýlatyp, maqtanyp, shattanyp, aıǵaılap, jar salyp júrmeıdi. Ónerimen kóp jańalyqtar jaratady. Jańalyqtarǵa qumar bolady. Sóıte tura, óte qarapaıym nárselerden, el kózge ilmeı ótip ketken dúnıelerden keremetteı kerekti dúnıeler shyǵarady. Oılamdy, tolǵamdy, aqyldy, arly, kósem basty, sheshen tildi keledi. Minezi jaıdary ári keń kórinedi. Syrt kózge qopal minez kórsetpeıdi. İshi teńizdeı tereń bolady. Bári sonda týlap aǵyp jatady, betine shyqpaıdy.
