Men kórmegen Eýropa

Búginge deıin qalyptasýyma arnaıy bir mekteptiń yqpaly bolǵany ras. Ol mek­teptiń qalaı atalatynyn da bilmeımin. Eger, Eýropaǵa jolym túspegende men qalaı qa­lyptasqanmyn degen suraq tóńireginde múldem oılanbaǵan bolar edim. Sebebi, bu­ǵan deıin men únemi durys pikirdemin, aldyńǵy býyn aǵalarym da durys oı­laıdy, men de solardyń izimen kele jatyrmyn dep esepteýshi edim. Olar óz jazǵandarynda «irip-shirip jatqan Eýropa» degen sóz tirkesin jıi qoldanatyn. Qoǵamda bir túıtkildi má­sele týyndaı qalsa, «batystaný degen bálekettiń ke­siri» degen qorytyndy jasaıtyn. Odan qala berdi búgingi maqalalarda jıi qol­danylatyn trendke aınalǵan tirkes bar. Ol – «jahandanýǵa jutylmas úshin» dep keletin joldar. Qudaı aqy, eshkimdi jaz­ǵyryp otyrǵan joqpyn. Buǵan deıin men de dál osylaı jazyp keldim. Senbeseńiz, buǵan deıingi jazǵandarymdy oqyńyzshy. Endi, deımin de, sol jazǵandarymdy aǵyl­shyn tiline bireý aýdarar bolsa, kúlli álem­ge kúlki bolatynymdy ábden-aq bile­min. Kók júzinde qalyqtap, álemdi sharlap ábden qanaty talyp bir qudyqqa kelip qonaqtaǵan qusqa baqanyń ne degeni esińizde me? «Álem degen qudyq aýzyndaı ǵana emes pe? Ne aıtyp tursyń, qanat talatyndaı ne kórindi sonshama» demeıtin be edi? Kókjıegiń keńeısin degen tilektiń de qudiretin qudyqtan da basqa qutty meken bar ekenin bilgen kezde túsinýge bolatyn shyǵar.

Men kórgen Eýropa

Buryn shetelge baryp qaıtyp, taza­lyǵyna tánti bolyp otyratyn jerles­terimnen asyryp aıtar eshteńem joq. Tek Berlındi muntazdaı dep aıtatyndarǵa az ǵana nazym bar. Ásirese, jer asty jol­dary (metro) tap-taza dep aıtýǵa kelmeıdi. Reıhstag pen onda barar joldar, saıabaqtar rasymen de tap-taza. Qanshama týrıs aǵylyp kelip jatsa da olar tártip júıesin saqtaýdy ábden jónge keltirip alǵan. Dál  Rahymjan atam tý tikken Reıhstagqa tórtkúl dúnıeden  aǵylyp jatqan adamdar jeterlik. Qudaı-aý, jeńilip qalyp edik, tóbemizge dushpannyń týy tigilgen edi dep otyrǵan Berlın joq.  Bizdiń jaý áskerinen azat etilgen  álgi (Lenıngrad)  qalamyzdy kórýge osynshalyqty adam aǵylyp kele me eken degen suraq turdy kókeıimde? Almaty nege jyl ótken saıyn las  qalaǵa aınalyp bara jatyr degen saýalǵa qalaı jaýap berýshi edim: «Burynǵydaı emes, bizdiń qalaǵa kelimsekter kóp keledi. Janbaǵys úshin ekonomıkalyq ál-aýqaty bizden tómenirek kórshilerimiz osynda aǵylyp jatyr emes pe? Olar óz Otany bolmaǵandyqtan qalany qadirlemeıdi», – dep oılaýshy edim. Biraq, ár tasy – tunǵan tarıh Rım qalasynyń kóshesi tolǵan ózge eldiń azamattary. Jaýyn jaýa qalsa týrıserge qolshatyr alyp júgirip nápaqa tabatyn  olar Rımdi lastamapty. Demek, biz ózimizdi syılata almaǵanymyz ǵoı. Ózimizdi syılatý úshin aldymen biz óz zańdarymyz ben erejelerimizdi syılaýymyz kerek. Biz syılamaıtyn zańdar men erejelerdi ózge de bel ortasynan basyp ótkisi keledi.

Mosarttyń Otanynda

Venanyń ortalyǵy kúımege jegýli  su­lý attarǵa toly. Eýropa alǵash at min­gen adamdy kórip tórt aıaqty adam-Kentavr kele jatyr dep shoshynǵan sha­ǵyn umytqan. Adamzat qol jetkizgen ıgilik retinde jylqy janýaryn da týrıserdi qyzyqtyrý maqsatynda sán-saltanatymen alańǵa shyǵarypty. Eń bastysy munda kelýshi týrıser de, tur­ǵylyqty halyq ta mádenıet pen ádebıetti adamzat aqyl-oıynyń eń bıik shyńy dep esepteıdi. Aldymen qaıdan kel­genińdi qyzyqtap suraıdy. Odan keıin, Qazaqstan jaıynda biletindikterin, sońǵy modern úlgimen salynǵan astanamyzdyń bar ekenin aıtyp jatty. Endi bireýi Astanadaǵy opera jáne balet teatryna bas suqqanyn jaıdary estelik retinde jetkizedi. Qazaqstandy sheteldikterdiń bilgenine qýanyp, arqalanyp qalamyz. Biraq, barlyq jer mundaı emes. Bizdiń Otanymyzdyń ataýyndaǵy – «stan» jurnaǵynyń da keri yqpaly bar ekenin baıqaýǵa bolady. Osydan bir jyl bu­ryn memlekettiń atyn Qazaq eli dep ózger­teıik degen Elbasynyń usynysyn gý-gý pikirtalas, qysyr sóz deńgeıinde ǵa­na qaldyryp qoı­ǵanymyz janyma batty.

Sana-sezim erki

Eýropada kólik tyǵyny degen túsinik joq. Adamdar taza ári tarıhı qalasyn kóbine jaıaý sharlaǵandy qup kóredi. Qoǵamdyq kólikke bıletti aıaldamalarda ornalastyrylǵan termınaldardan alýǵa bolady. Siz kólikke otyrǵanda bıletińizdi eshkim teksermeıdi. Metroda da solaı. Biraq, eshkim teksermeıdi eken dep bıletsiz mingen adamdy jolyqtyrý múmkin emes. Olar bir-biriniń sana-sezim erkine senedi. Sondyqtan, birin-biri tyqaqtap teksergennen kóri, qurmettegendi qup kóredi. Shákirt ustazdan qoryqqannan nemese baǵa úshin emes, óziniń bolashaǵy úshin bilim alýdy jón sanaıdy. Al Ýnıversıtetter bilimgerlerge bar múmkindikti jasaýdy kezek kúttirmeıtin másele dep esepteıdi. Stýdent bolmasa, Ýnıversıtet te bolmas edi. Belgili jaǵdaı, Ýnıversıtet joq bolsa, profesorlardyń da qajeti shamaly. Sondyqtan, stýdentke degen qurmet oqytýshylardyń sabaq júrgizýi men tildesýinen-aq baıqalyp turady. Alaıda, men bolmasam Ýnıversıtet joq, sondyqtan, meni ustaz qadirleýi tıis dep keýde qaǵyp, dandaısyp ketken stýdent te joq. Sebebi, olar da sana-sezimiń bilsin dep amanattaǵan qurmettiń parqyn ábden túsinedi.

Skladovskaıanyń Otany

Názik jandy ǵalym bolǵandyqtan ba eken, Marıa Kúrı Skladovskaıa maǵan sondaı unaıdy. Onyń ózi ashqan hımıalyq elementin týǵan eliniń qurmetine arnap Polonıı ataǵany da otandy súıýdiń bıik bir úlgisin kórsetetin sekildi. Taǵylymdamany Polshada ótkeretin bolǵanymdy bilgende, sol úshin de qatty qýanǵan bolatynmyn. Poznan qalasynyń Adam Mıskeevıch atyndaǵy Ýnıversıtettiń Túrkologıa kafedrasynyń dárisin tyńdadyq. Ondaǵy ma­mandar «Qazaqstan táýelsizdik alǵan al­ǵashqy jyldary túrkologıanyń ishinde qazaq tilin oqýǵa degen qulshynys joǵary bolatyn. Biraq, ýaqyt óte  Qazaqstannan kelgen kásipkerler qazaq-polák tildi aýdarmashy emes, kóbine orys-polák tildi mamanǵa suranys jasaıtynyna baılanysty kafedrada búgingi tańda qazaq tiliniń saǵatynyń azaıǵanyn», – aıtty. Munda, qazaq tili túrki tiliniń qypshaq tilder tarmaǵymen tanysý úshin, kóne jazýlardy oqý úshin úıretiletindigin jetkizdi. Demek, bizdiń bıznes qazaqsha sóı­lemeı, qazaq tiliniń tynysy keńimeıdi degen sóz.Ańdasaq biz táýelsizdik alǵan jyldary jas memlekettiń bolashaǵynan Eýropa da úlken úmit kútken eken. Alaıda, biz áli de orys tiliniń yqpalynan shyǵa almaı otyrmyz. Biz úshin ámirshil ári óktem kórinetin orys tiliniń  qaýqary áýejaıdyń arǵy betine (transfer) ótken sátten-aq  taýsyla bastaıdy. Tipti, aǵylshyn tilin túsinbeıtin qart polákty keziktirseńiz, odan oryssha jón suraǵannan góri, óz tilińizde sóılegenińiz abzal. Sonda, ol sizdi qurmetteıdi. Óz tilin syılamaıtyn adam ózgeni de syılamaıdy dep esepteıtin Polsha bir kezdegi orys yqpalyn tolyǵymen sanasynan silkip tastaǵan.

Eýropa eskertkishteri

Munda eskertkish esep  berý úshin orna­tylmaıdy. Ultty qurmetteıtin uldaryna  ar­nalǵan árbir eskertkish shynaıy yqylas pen asqan yjdaǵattyń nátıjesinde paıda bolǵan. Sondyqtan, shyǵar, kósemder men sheshenderdiń beınesi sondaı shynaıy. Tipti, shapandarynyń etegin jel terbep turǵan sátte músinge aınalyp ketken be degen oıǵa qalasyń. Jeldiń etekti jelpigenine deıin sondaı shynaıy ekenin kórgende, shapany tym juqa bizdegi eskertkishter esińe tússe ózińnen óziń uıalasyń. Odan qala berdi barlyq eskertkishterdiń aldynda sham janyp, gúl turady. Polshada gúlsiz turǵan eskertkishti kórmedim. Kúnde solmaǵan, balaýsa gúl jańa gúl qoıylatyn eskertkishterge kim qashan táý etip úlgeretinin túsinbeı dal boldym. Italıadaǵy mıftik keıipkerlerdiń músinin tamashalaý barysynda, rasynda adam qıalynyń mol  múmkindigine qaıran qala­syń. Bizdegi mıftik keıipkerlerdiń músin bolyp aramyzǵa kelip tura qa­lýyna dinı nanymdar keri yqpalyn tıgizgen bolýy múmkin. Alaıda, biz ulttyq qıalymyzdyń jemisi – mıftik qa­har­mandarymyzdy músin qalpynda qalamyzǵa shaqyryp alýdan kóp nárse utamyz. Aldymen urpaq tárbıesine yqpaly bolady, odan soń halqymyzdyń qıalynyń bir kórinisin bolmystaımyz. Vatıkandaǵy papany kúzetip turǵan eskertkishterdi kórip men osyndaı oıǵa qaldym.

Jahandaný úrdisi

Rasymen, álemdi qytaıdyń taýarlary «jaýlap» alǵan desek bolǵandaı. Biraq,  «jaýlap alý» da abyroıǵa qaraıdy eken. Máselen, Polshanyń dúkenindegi qytaı oıynshyǵyn, bizdiń elden on ese qymbatqa keziktiresiń? Nege? Qytaıǵa Eýropa emes, biz jaqyn emespiz be?  Saýda úılerinde ornalasatyn ǵalamdyq jelili dúken kıimderiniń baǵasy bizdiń elmen birdeı, biraq, sapasy jaqsy. Tipti, taýar óndirýde alypqa aınalǵan kórshi onda satylǵan kıimderine arnaıy  Polsha úshin dep jazýdy da umytpaǵan. Al, arnaıy Eýropa úshin sapaly kıim jóneltý kerek ekenin olar qaperden shyǵarmaq emes. Sondaı-aq, bizdiń kóshelerdiń tórinde meıman kútetin túrik asqanalaryn qart qurlyqtan da  kóp ushyrastyrýǵa bolady. Bes ýaqyt namazyn qaza qylmaıtyn musylman baýyrlar túrikterdiń asqanasyn táýir kóredi. Dese de, sana men sezim zańdylyǵyn múlt jibermeıtin qart qurlyq turǵyndary da dámhanalaryna bas suǵa qalsańyz, sizge shoshqa eti qosylǵan asqa eskertý jasap, taýyq etinen jasalǵan taǵamdaryn usynyp báıek bolyp jatady. Dámhananyń tamaǵy ótse boldy degen qaǵıda adam quqy men múddesiniń janynda túkke turǵysyz dúnıe ekenin túsingendeı bolasyń. Al, bizde kerisinshe, syrtyna dardaı etip halal dep jazyp qoıǵan dámhanalardan (barlyǵynyń emes qoı, biraq batystan kele sala sondaı dámhanaǵa bet alǵanym janymdy qatty kúızeltti — A.T) kiltıpan shyǵyp jatady. Adamzat tarıhynda jahandaný úrdisi júrip jatyr. Biraq, bizge bul uǵymdy aýzyn ashsa jutyp qoıýǵa shaq turǵan ajdaha obrazynda kórsetip keldi. Nege ekenin túsinýge tyrysyp kóreıik. Anyǵynda jahandanýǵa ilesip júrýge biz laıyqpyz ba? Jalpaq tilmen aıtqanda jahandaný jutpaq túgili, bizdi jaqtyra ma eken? Qarapaıym ǵana bir mysal, búgin Nobel syılyǵynyń ıegeri anyqtalsa,  erteńnen qalmaı ol basqa til­derde sóıleı bas­taıdy. Biraq, qazaq tilinde emes? Nege? Bizge onyń oryssha sóılegeni de jetkilikti, solaı emes pe? Meıli ol belgili bir saıasat negizinde oryn alǵan delik, qalaı bolǵanda da, álemdik dańqqa bólengen adamnyń jańalyǵyn biz nege oqı almaımyz? Demek, jahandyq  nazarǵa  ilingen adamdy biz taldap-talqylaı almaı otyrsaq, jahan bizdi qaıtsyn? Ras, jahanǵa bizdiń qazba baılyqtarymyz qyzyqtyraq. Biraq, esińizge túsi­rińizshi, siz, byltyr dál osy ýaqytta qandaı kıim kıip júr edińiz? Aıaq kıimińiz qandaı edi? Eske túsirý qıyndaý. Sebebi, kóılek tozady. Ýaqyt úshin materıal – baılyq emes. Ol tek ómir súrýge yńǵaılylyq týdyrý. Al, yńǵaıly ómir súrip jatqan adam óziniń pikiri, erkin oıy, qıaly bar ekenin bildirýi tıis. Dál sol sekildi, til úıretýdiń aǵylshyn tilinde jańa ádisi paıda bolsa, ertesi kúni búkil álem óz tilin úıretýdi sol ádiske negizdep shyǵady. Al, bulaı ete alý úshin bizdegi mamandar aǵylshyn tilin  jaqsy bilýi tıis. Bizdiń elde ana tilimizdi ǵana emes, jahandyq tildiń qajettiligin tum­shalaıtyn til bar. Sol tildiń súz­gisinen ótken aqparat pen saraptamany biz durys dep esepteımiz. Árıne, ol til jahandanýdy ajdaha etip kórsetýge múddeli. Ústemdikti ýystan ońaılyqpen kim shyǵara qoıar deısiz. Demek, aǵylshyn tilin ıgermeı, biz quldyq sanadan qutyla almaımyz. Ortadaǵy kópir-til jahandanýdy joıyt etip kórsetkeni sekildi óz ustanymyn júzege asyra beredi degen sóz.

Ýaqytqa qurmet

Ýaqytty qurmettemegen adamnyń kez-kelgen iste abyroıly bolýy ekitalaı. Dál sol sekildi qazaqqa da ýaqytty qurmetteıtin sát jetti. Eýropada aıaldamaǵa kútken kóliktiń qaı ýaqytta keletinin, dittegen jerge qaı mezette jetetinin bilip otyrasyz. Bir mınýt túgili, bir sekýnd keshigip jetýge haqysy joq. Sebebi, adamnyń ýaqyty altynnan da qymbat. Al, bizdegi qoǵamdyq kólikpen mınýtty bylaı qoıyp, dál bir saǵatta jetem dep kesip aıta alasyz ba? Joq, qaı ýaqytta jetetinińizdi kóshede oryn alǵan kólikter básekesi ǵana sheshedi. Bir baǵyttaǵy avtobýspen jarysyp júrip, oılamaǵan jerden jyldam jetip alýyńyz múmkin nemese kerisinshe bir aıaldamada on bes mınýt toqtap júıkeńizdi juqartyp áreń degende kelýińiz ǵajap emes.

Shirigen jumyrtqa

Kez kelgen eýropalyq zańnyń óz múddesin qorǵaıtynyn biledi. Sondyqtan óz quqyn qalaı qorǵasa, ózgeniń quqyǵyn solaı syılaıdy. Adam erkindigi joǵary baǵalanatyn elge oqýǵa baryp, qaıtpaı qalǵandardy shirigen jumyrtqa dep te sógetinimiz bar ǵoı. Anyǵyna kelgende olardy da túsinýge bolady. Ómirge adam bolyp kelgen soń, adamsha ómir súrgenge ne jetsin? Biz nege bir-birimizdiń adamsha ómir súrýimizge kedergi keltire beretinimizdiń de mánin zerdeledim. Ol bir maqalanyń júgi. Bastysy, men Eýropanyń artyqshylyqtaryn kórdim. Bizdiń elmen salystyrdym. Budan meni Eýropamen aýyryp qalypty degen oı týmasa kerek. Arqa súıeıtin, ıek tireıtin altyn qazyǵyń bolǵanǵa ne jetsin. Biraq, sol altyn qazyqtaǵylardyń kúndespeı, kektespeı, bólinbeı adamsha ómir súrgenin kókseımin. Ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndary» traktatyn bir oqyp shyǵyńyzshy. Ǵulamanyń armanyn týǵan topyraǵy emes, basqa elderdiń júzege asyra alyp jatqanyn ańdaısyz. Al, ol eńbek jazylǵan tusta Shyǵystyń mádenıeti men ǵylymy qandaı edi?

Aınur Tóleý

"Aqıqat"