«Qamshy» -erkin aqparat alańy. Hat qorjynymyzǵa kelip túsken oqyrman hatyn ortaǵa salýdy qup kórdik.
«Ult degenimiz ne? Halyqaralyq termınge súıensek: turǵyndarynyń basym kópshiligi óziniń ana tilinde jetik nemese qanaǵattandyrarlyq deńgeıde sóıleı biletin birtutas halyqty aıtamyz. Tiliniń tutastyǵy ǵana halyqqa ulttyq sıpat berip, sol halyqtyń ózi jasaǵan rýhanı, mádenı jáne materıaldyq qundylyqtaryn keleshek urpaqtaryna jetkizip, ary qaraı damýyna múmkindik beredi. Jalpy, halyq «bir etnos – bir el» prınsıpi boıynsha ǵana birtutas ult bolyp tez qalyptasa alady» (Tóken Ómirzaq. Ult degenimiz ne? ttp://www.nhamys.kz/?p=1918). Qysqa da, nusqa. Bul búgingi halyqaralyq uǵymnyń nusqasy.
Al, endi Atam Qazaqtyń ult týraly uǵymynyń etnogenezısine úńilip kórsek she?
Ult – Ul degen túbir sózden jáne «T» degen dybystan turady. Uldyń maǵynasy barshamyzǵa belgili. Ákesi men Anasynyń uly, Atasynyń nemeresi, sonymen qatar el qamyn jeıtin azamat bolsa búkil eldiń de uly.
Ul – túbirinen ul men qyz, ulan, qulan, qulynshaq, ulanaq, uly, ulyq, ulyqtaý, ulys, Ulytaý, Juldyz t.t. dúnıege keldi. Uly sózi kez kelgen jaqsy uǵymnyń eń joǵarǵy shegin bildiredi. Mysaly, uly dala, uly adam, uly tulǵa, uly taý, uly baý, uly espe, uly qudyq t.t. bolyp kete beredi. Demek, ulttyń aty artyna arly, ımandy urpaq qaldyrǵan, halqyna qaıaýsyz qyzmet etken, jaqsy isimen urpaǵyna úlgi bolǵan sonaý túpkirdegi Uly Atamyzdyń aty.
Al, «T» dybysy sózdiń qaı jerinde qoldanylsa da tolyp, tolysty, endi ózgermeıdi degen maǵyna beredi. Mysaly, Ult, Bult, Urt, Jurt, Qurt, At, Ut, Qut, Jat, Jut, Ot, Tut, Sút, Tobysh, Toǵyz, Toqsan, Toqsan toǵyz t.t..
Ejelde barlyq dúnıe toǵyz sanymen eseptelgen. Mysaly, búgingi qazaqta toǵyz qumalaq (oıyn), toǵyz-toǵyzdy qalyńmal (uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnıe-múliktiń ár birin toǵyz-toǵyzdan jasap berý, tipti minetin aty toǵyz, artatyn túıesi toǵyz bolady).
Toǵyz aıyp (beriletin jazanyń salmaǵyna oraı – bir toǵyz, eki toǵyz, úsh toǵyz dep, ony toǵyz-toǵyzǵa kóteredi). Bir toǵyz-toǵyz besti-bes jasar at. Al osy aıyp toǵyz-toǵyzǵa barǵanda «toqal toǵyz» dep atalǵan. Bul toqsan at.
«Toǵyz bıe tartý ǵyp
Aldyna alyp baraıyq (340 bet).
…Jiberdi tartý qylyp toǵyz adam («Qambar batyr» 344 bet).
«Toǵyz qabat torqańnan – toqtashyqtyń terisi artyq» degen mátel de erteden beri aıtylyp keledi.
Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
Bult – ózderińiz kórip otyrǵandaı sóz túbiri ult. Bult aspanda, ult jerde. Jer betindegi ulttar da, týra aspandaǵy bult sıaqty dúnıege kelip, jel aıdaǵan kezde jóńkile kóship, birese ydyrap, birese qaıta qosylyp, nemese joıylyp ta jatady. Bulttyń quramy bý, qozǵaýshy kúshi jel. Ulttyń quramy adam, qozǵaýshy kúshi el (rý). Búkil tabıǵat qubylysy men aspan deneleriniń ataýy osylaı dúnıege kelgen. Mysaly, aýada jel, jerde el; jerde jer, elde er; aspanda juldyz, jerde ul men qyz; aýa da gaz, jerde Az (Áz áýlıe), aspanda daýyl, jerde aýyl t.t. bolyp kete beredi.
Salt – Ata salty. Basy Atany syılaýdan bastalyp, arty ákeni, aǵany jáne árbir qazaq balasy ózinen úlkenderdiń bárin syılaýmen jalǵasady. Men qazaqpyn degen janǵa bul qaǵıda ózgermeıdi. Soǵan sáıkes joǵaryda kórsetkenimdeı At, Ut, Qut, Ult, Bult, Qurt, Jurt, Tut, Jut Toǵyz t.t., ıaǵnı «T» formanty jalǵanǵan ataýlardyń bári osyndaı, eshqashan maǵynasy ózgermeıtin, tolyp-tolysqandy bildiretin uǵymdar. Osyǵan sáıkes qazaqta bulardan da basqa qazaq - qazaq bolǵaly ózgermeı kele jatqan salttar bar. Olar: Shildehana, Besikke salý, Shańyraq kóterý, Qyz uzatý, Sáýkele kıgizý, Otaý kóterý, Jasaý, Kelin túsirý t.t. bolyp kete beredi. Elimizdiń Ata zańy, qazaq saltynyń qaǵazǵa túsirilip zańdastyrylǵan nusqasy.
Atam Qazaqtyń ejelgi shejire-tarıhynyń bárinde de Nuq paıǵambardyń kemesi toqtaǵan taýymyzdyń ataýy Jýdy taýy dep atalady. Ol taýdyń qazirgi ataýy Qazyǵurt, ıaǵnı Qazyq jurt. Qazyq qazaqtyń kóptegen laqap attarynyń ishindegi eń negizgileriniń biri. Sebebi, basqa jurttardyń bári keledi, ketedi. Al, Qazyq jurt ornynan eshqashan qozǵalmaıdy. Aspandaǵy Temirqazyq juldyzy da solaı. Ol da, qaqqan qazyq sıaqty, máńgi baǵyt-baǵdar berip, jol siltep tura beredi. Jerge qaǵylǵan qazyq ta solaı, eshqaıda ketpeıdi, sol qaǵylǵan jerinde máńgi tura beredi. Nuq paıǵambar Atamyzdyń kemesimen kelip, Jýdy (Qazyq jurt) taýyna ilińgir (ıakor) salyp toqtaǵan (qazirgi Leńger ataýy solardan qalǵan) jerdegi Nuq qaýymy búkil álemniń Qazyq jurty atalyp, qazaq degen atpen kuni búginde de ǵumyr keship jatyryz.
Ult ataýynyń avtorlaryn myna kórshi orystar «nas (nat) dep dáldep turyp ataıdy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı «N» degen dybys Nuq paıǵambar atamyzdyń esimin berse, ekinshi At – Ad (Adam Ata) qaýymy ataýyn beredi.
Qazyǵurt demekshi, Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵıdasynda eki sózdi biirktirip bir sóz jasaǵanda, dybys úndestigine sáıkes ekinshi sózdiń birinshi dybysy, nemese birinshi sózdiń sońǵy dybysy túsip qalyp, qosylyp aıtylady. Mysaly, Ústińgi jurt – Ústirt, Atamyzdyń jurty – Atajurt, Sary aǵa – Sarǵa, Tory aıǵyr – Toraıǵyr, Tory at – Torat (Taýrat), Han aǵa – Qańǵa, Man áke – Meke, Bı Adaı – Bıdaı, Qý Adaı áke – Qudaıke, Balyqshy Saq Ǵun – Balasaǵun, alyp kel – ákel, Saq aǵa – Saǵa (Sý bastalmaıtyn ba edi saǵadan, Sóz bastalmaıtyn ba edi aǵadan), Qazyq jurt - Qazyǵurt t.t. bolyp kete beredi.
Qazyq, Qazyq jurt, Qazyǵurt - Qazaq ulty ataýynyń sınonımi bolyp tabylady.
Jýdy – Jý jáne Ud (Hud) degen eki birikken sózden, ıaǵnı ejelgi eki atamyzdyń atynan turady. Bul jerde Jý balasy, Hud (Ut) paıǵambar atasy. Sebebi, «Y» dybysy «I», «I», «İ» jáne «N» dybystary sıaqty kez-kelgen esim sózdiń sońyna jalǵansa balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Mysaly, Toqtamys Jary, Bektemis Jary, Ákim Tarazy, Tuńǵyshbaı Ál Tarazy, Qusaıyn Sherazy t.t. bolyp kete beredi. Nuq paıǵambar zamanynda Jý eliniń maly túgel topan sýǵa ketip qyrylǵandyqtan olar Jutqa ushyrady. Qazaqtyń «jut» degen sózi solardan qaldy.
Jý (Júz, Jurt, Jýdy) eliniń tegi (túbi) kim ekendigine Quran aıattary aıqyn jaýap beredi. «…Sondaı-aq, Ad eline baýyrlary Hud (jiberdik)» (Quran Kárim. «Al-Haqqa súresi». 65 aıat).
Jurt – Jý, Ur degen eki birikken sózden jáne «T» dybysynan turady. Jý eli ataýynyń maǵynasyn joǵaryda aıttyq, al Ur (Úr) – Turan men Túriktiń túp ataýy. «T» dybysy (tańbasy) árqashanda tolyp-tolysqandy, ıaǵnı kez kelgen uǵymnyń eń joǵarǵy shegine jetkenin bildiredi. Mysaly, joǵary da aıtqanymdaı, ult (ul - Adam Ata men Aýa Ananyń uldary) ósip-ónip, kóbeıip ultqa aınalyp tur), jut (Jý eliniń malynan eshteńe qalmaǵan), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), syrt (ishte eshkim qalmaǵan), jylt (kórindi de joq boldy) t. t. bolyp kete beredi.
Alǵash ret ul, uly, ulan, ult ataýlary Mańǵystaýdaǵy MAD patshalyǵy dáýirinde dúnıege kelgen. Onyń toponomıkalyq aıǵaqtamasy Ulanaq atty jer ataýy bolyp tabylady. Ul, an, ulan, aq degen birikken sózderden turady. Maǵynalary da sol alǵashqy kúıinde, kúni búginde de qoldanysta. Man atalarynyń izin jalǵastyryp, olardyń dańqyn asyrǵan naǵyz uly, bel balasy bolyp shyǵady. Al, Aq sózi Mannyń uldary Aqpan (Saq) atalarymyzdyń aty. Ádilet degen uǵymdy Adam, Ad qaýymy dúnıege ákelse, Aqıqat (shyndyq) degen uǵym Adaıdyń tórtinshi nemeresi Aqpandardan bastalady. Búkil álem elderiniń ult (sóz túbiri «ul») dep atalatynynyń jáne adamı qasıettiń bıik shyńynyń «Sultan» (a.bıleýshi, á.jigittiń sultany), tómengi satysynyń «Ultan» delinetininiń syry osy.
«Ulanaq – Qarataý jotasynyń ońtústik jaǵyndaǵy taýaralyq ańǵar, Taýshyq pen Jyńǵyldy aýlynyń aralyǵynda. Jyńǵyldy aýlynan soltústik-batysta.
Uly – Sarytas shyǵanaǵyna baratyn Soltústik Aqtaý jotasyndaǵy tereń shatqal-saıdyń joǵarǵy jaǵynda ornalasqan. Ketikten shyqqan jol Údekke jetken soń tarmaqtalyp, biri – Bozashy túbegine, ekinshisi – Ońtústik Aqtaý jotasy arqyly Hıýa baǵytyna júredi.
Ulybaý – saı; Shaıyr aýlynyń shyǵys jaǵynda 1-2 km jerde.
Ulyespe – Bozashy túbeginiń teńiz jaǵalaýynda.
Ulykúndik – taý; Bostanqumnyń ońtústik shetindegi, Sumsanyń teristik betindegi qos taý-tórtkúl. Olar Uly Kúndik jine Kishi Kúndik dep atalady. Ańyz boıynsha, Ersary batyrdyń as pisirýge paıdalanatyn oshaǵy osy eki taý bolǵan eken.
Ulyqudyq (Ulyquı) – Ketikten (qazirgi Fort-SHevchenko qalasy) Shaǵadamǵa (Krasnovodsk) baratyn jol boıynda.
Ulyqyz – Ulyqyzemshek. Ústirttegi Qyzemshek tóbesiniń ekinshi ataýy.
Ulyqyrǵyn – Qaraǵan-Bosaǵa óńirinde. (Serikbol Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 289 bet).
«On úshte ul – ulan, on beste qyz – ulan» degen maqal solardan qaldy.
Atam Qazaqtyń Ata sózinde ult bolýdyń jáne onyń ǵumyr jasynyń máńgilik bolýynyń negizgi qaǵıdasy ár ulttyń ózine tán tili men birtutas dininiń bolýy. Sondyqtan da Uly Atalarymyz bizge «Tiliń tuǵyryń, diniń dińgegiń» degen ulaǵatty ósıet qaldyrǵan.
Tarıh taǵlymy: Din -eldiń dińgegi. Al, ulttyń tuǵyry til. Qazaqtyń «Til- tuǵyrym, din- dińgegim» deıtini osy. Elimizdiń týy dińgekke ilinip, tuǵyrǵa bekitilgen. Tuǵyr men dińgek álsiz bolsa, jalaýdyń qulaıtyny sıaqty, tili men dini álsiz eldiń de keleshegi bolmaıdy. Tili ekeýdiń dini ekeý, al dini ekeýdiń... Muny árbir qazaq azamaty bes saýsaǵyndaı bilýge jáne ony kóziniń qarashyǵyndaı saqtaýǵa tıis. Áıtpese birtutas qazaq ultyn saqtaı almaısyń. Jer betinen joıylǵan ulttardyń bári osyndaı qarapaıym qaǵıdany ustana almaǵandyqtan joıylǵan.
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaýdan
"Qamshy" silteıdi
