Jaqynda Máskeý resmı túrde Astanaǵa 5 birdeı S-300PS zenıtti-zymyrandyq keshenin bergeni týraly QR Qorǵanys mınıstrligi málimdedi. Bul týraly «Qamshy» portaly Azattyqtyń Reseıdegi qyzmetine silteme jasaı otyryp habarlaǵan bolatyn.
Resmı organdar kórsetken málimdemede bes zamanaýı zenıtti-zymyran keshenderi «qaıtarymsyz» sharttar boıynsha RF Qorǵanys mınıstrliginen QR Qorǵanys mınıstrliginiń arsenalyna berilgen delingen.
Endi joǵarydaǵy aqparatty keńirek paıymdap kóreıikshi. Reseıdiń ózge bir memleketke esh qaıtarymsyz áskerı tehnıkalyq zamanaýı qarýdy bere salýynyń astarynda ne jatyr? Qazirgi ortalyq, postkeńestik terıtorıalyq ekspansıany kúsheıtýge tyrashtanýynyń bir kórinisi emes pe bul?
Bizdegi bılik basynda otyrǵandardyń belgili bir bóligi – keshegi klandyq elıtalyq toptardyń sheńgelinde tárbıelengendigi belgili. Álemdiń saıası kartada – jańa postkomýnıstik júıeni quryp, bir ortalyqtan basqarýǵa memleketter turǵyndarynyń 70 paıyzanan astamy kelispeıtini de aıǵaq. Endeshe eski shekpennen shyqqan qos memlekettiń arasynda qorǵanys salasynda ortaqtasý, birigý, bir-birin kenet «jarylqaý» degen qanshalyqty aqylǵa qonymdy?
Keı zertteýshilerdiń aıtýynsha, mundaı jaǵdaılarda (memleketter bir-birin esh qaıtarymsyz qarýmen jarylqaý) qandaı da bir barlaýshylyq, tyńshylyq faktileri bolýy bek múmkin. Osyǵan deıin álemdik buqaralyq aqparattarynda jazylǵandaı, keı memleketterde jasalǵan avtomattar men joǵary tehnıkalyq qarýlarda arnaıy aqparat jınaıtyn «chıpter» ornalastyrylǵany málim bolǵan. Reseıdiń jarylqap bergen bes zymyranynda da postkomýnıstik keńistikte qandaı jaǵdaılar bolyp jatqanyn bilip otyrý úshin osyndaı tyńshylyq fýnksıany atqaratyn «qurylǵy» ornalastyrylmaǵanyna kim kepil bola alady?
1991 jyly qylyshynan qan saýǵalaǵan keńestik júıe kúırep, onyń quramyna kirgen 15 respýblıka jeke-jeke memleket retinde shańyraq tikti. Sol kezde kúrkiregen ımperıanyń ıadrolyq jáne áskerı tehnıkalyq arsenaly da 15-ke bólingeni belgili. Álemdik iri derjavalar álem kartasynda jańa paıda bolǵan, jas táýelsiz elderdi áskerı tehnıkalyq jasaǵyna yqpal ete almaǵanymen, ıadrolyq qarýlardan bas tartýǵa májbúrlegeni de jasyryn emes.
Ol kezde álem memleketteri Qazaqstannyń birinshi bolyp eń joıqyn qarýdan bas tartqany úshin, onyń terıtorıalyq qaýipsizdigin qorǵaýǵa ýáde berdi.
Endi arada, shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende, eski hám jańa odaqtasymyz ortaǵa kirip, áskerı tehnıkamen jabdyqtaýǵa septik etkendeı pıǵyl kórsetýde. Reseı jarlyqap bergen S-300PS zamanaýı zenıtti-zymyran keshenderi qazirdiń ózinde Almaty mańyna ornalastyrlyǵan. Bul egemendik konsepsıalarymen qanshalyqty qabysady? Jaqsy delik. Zamanaýı ushqyr áskerı tehnıkalar Qazaqstannyń áskerı áleýetin arttarady deıik. Biraq, táýelsiz memleketter arasynda qorǵanys salasynda dostyq bolady deýge senýdiń ózi qıyndaý ekenine kelisersizder.
Álemde qalyptasqan daǵdy boıynsha, memleketter ózge memleketterge – óz qarýyn sata alady. Biraq tegin jarylqaýdyń astarynda bir pıǵyldyń jatqany sózsiz.
Aıtpaqshy, onsyz da memlekettik tilge mardyp turmaǵan Qazaqstannyń qorǵanysy oryspen odaqtassa, til máselesi de kenjelep qalmaı ma?
Soltústiktegi kórshilerimizdiń onsyz da orysy mol aýmaqtarǵa kózin alartyp otyrǵany belgili. Erteń alaǵaı da bulaǵaı kezeń týa qalsa, Pýtın myrzanyń pıǵyly aýysyp, orystildi turǵyndardyń quqyǵy degendi jeleý etip, basyp kirýi de ǵajap emes. Ondaı jaǵdaıda qazirgi jarylqap bergen qarýlary qazaqtyń ózine qarsy baǵyttalmasyna da eshkim kepil bola almaıdy. Buǵan qosa, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Reseıge jalǵa berilgen aımaqtardyń máselesi tur. Bul tek Baıqońyr qalasyna qatysty emes, Baıqońyrdan ózge Qazaqstanda 11 mıllıon gektar jer Reseıdiń áskerı polıgonyna aınalyp otyr. Osy polıgondardy jabý máselesine kelgende bılik basyndaǵy bıshikter beıtaraptyq tanytyp otyrǵany týraly osyǵan deıin de jazyp kelgen bolatynbyz. Sondyqtan, Qazaqstannyń ıadrolyq arsenalyn qaıtarý máselesin kún tártibine shyǵarmaı jatyp ormandaǵy kórshilerimizge onsha bir sene berýimizge bolmas sirá. Qorǵanys salasy deımiz, sonda biz kimnen qoǵanyp júrmiz? «Orystan dosyń bolsa, aıbaltań qasyńda bolsyn» degen halyq endi zamanaýı aıbaltany sonyń ózinen alyp otyrǵany qalaı?
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
