Oqyrman qaýymǵa ózimdi Ýılám Ýılson dep tanystyraıyn. Al shyn aty-jónimdi aıtýǵa uıalamyn, óıtkeni mendeı kúnáhar pendeni búkil álem biledi jáne jek kóredi. Bar ǵumyrym bylǵanysh ister men las áreketterge toly boldy. Sondyqtan ózgelerge tán aq mahabbat, aınymas adaldyq, asqaq arman sekildi jan dúnıe baılyǵy mende joq. Bunsyz ómirdiń máni de, sáni de joq eken. Árdaıym kóńilim qulazyp, janym júdep, ólmestiń kúnin keship júremin, áıteýir.
Bizdiń áýletten shyqqan erkek kindiktiń barlyǵy qyzýqandy, ashýlanshaq bolatyn. Alma aǵashynan alysqa túspeıdi. Men de qyzba minezdi bolyp qalyptasyp kele jattym. Bala kezimnen bastap degenimnen qaıtpaıtyn eregispe, qyńyr boldym. Ata-anam meni jaqsy qasıetterge tárbıeleýge qansha tyrysqanymen, onysynan túk shyqpady. Óıtkeni, maǵan qyzýqandylyq ózderinen daryǵan ǵoı.
Alaıda oqýshy kezimde qyzba minezim meni balalardyń arasynda kóshbasshy qyldy. Qurdas balalardyń bireýinen basqasynyń bári degenimdi oryndap, aıtqanyma kónetin. Sporttyq jarystarda da, balalar arasyndaǵy tóbeleste de menimen básekelese alatyn bir ǵana bala bar edi. Sonyń jalǵyz ózi ǵana meniń buıryǵymdy oryndamaı, pikirimdi joqqa shyǵarýǵa batyly jetetin. Josparymnyń kúl-talqanyn shyǵaryp, jolymda turýǵa múmkindik bolsa, qalt jibermeıtin.Bir qyzyǵy, ekeýmizdiń eshqandaı týystyq qatynasymyz bolmasa da, atymyz da, tegimiz de birdeı bolatyn. Áńgimemniń basynda ózimdi Ýılám Ýılson dep tanystyrǵandyqtan, ary qaraı attasymdy da osy atpen ataı bermekpin. Sonymen qatar, ekeýmizdiń bir jyly, bir kúnde (1813 jyly, 19 qańtarda) týǵanymyzdy qaıtersiń!
Jurttyń kózinshe attasym ekeýmiz kún saıyn sózge kelip, tájikelesip qalamyz. Men jeńýin jeńemin ǵoı, biraq ol únemi ádeıi jeńilgen sıaqty bolady da turady. Jeńýge ol laıyǵyraq degen oı sanamnan esh shyqpaıdy. Odan ishteı qorqatynymdy da jasyrmaımyn. «Attasymnan jeńilip qalamyn ba?» dep qaýiptenýimniń ózi onyń qabilettirek, daryndyraq ekenin kórsetetin. Degenmen, ózge balalar muny sezbeı, meni kóshbasshy dep esepteıtin. Ýılám Ýılsonmen aradaǵy básekemiz ishteı eregesý ǵana bolatyn. Men de, ol da bul arpalysty tis jaryp, syrtqa shyǵarmaıtynbyz. Áıteýir, attasymdy sýqanym súımeıtin, odan qorqatynmyn jáne qurmetteıtinmin de. Deıturǵanmen, osy sezimderdiń barlyǵynan onyń bolmysyna qyzyǵýshylyq tanytýym joǵary turǵan sekildi.
Bir kúni maǵan bóget bolyp, oıymdy iske asyrýǵa kedergi jasaıtyn attasymdy muqatatyn tásildi tapqandaı boldym. Ol úshin boıyndaǵy kemshilikti betine basyp, mazaqtap, jurttyń kózinshe kúlkige qaldyrý qajet. Sirá, keńirdeginde syrqaty bolýy kerek, attasym daýsyn sybyrlap sóıleýden qatty shyǵara almaıtyn. Ony keketýge osyndaı tamasha múmkindikti men bosqa jibermedim. Árıne, ol da ártúrli jolmen ese qaıtaryp, meni qatty yzalandyrdy. Ásirese, attasymnyń jaqsy kóretin isi – meni júris-turysymdy, kıim kıisimdi, úırenshikti ádetterimdi qaıtalaý edi. Tipti, meniń sóıleý mánerimdi de qaıtalaıtyn. Álbette, daýsyn sybyrlap sóıleýden joǵary shyǵara almasa da, sóıleý yrǵaǵy, jıi qoldanatyn sózderi týra menikindeı edi. Ekeýmizdiń dene bitimimiz birdeı bolǵandyqtan, ekeýmiz egizderdeı bolyp júrdik. Biraq basqa balalar muny baıqamaıtyndyqtan, janym jaı tabatyn. Ýılám Ýılson meniń bolmysymdy qaıtalaý arqyly jalǵyz ózi ǵana mazaqtap, kúletin. Al mekteptegi basqa oqýshylar onyń mazaǵyn ne úshin baıqamaıtynyn, ne úshin qosylyp kúlmeıtinin túsinbeıtinmin.
Ýılsonnyń meniń jynymdy qozdyratyn taǵy bir ádeti bar edi. Ol maǵan aqyl-keńes berýge qumar bolatyn. Ózin men onyń keńesine muqtaj sıaqty ustaıtyn. Biraq, álbette, attasymnyń aıtqanyna men qulaq aspaıtynmyn. Qazir oılanyp qarasam, Ýılsonnyń ár aqyl-keńesi durys ári oıly eken. Átteń, sol kezde onyń degenimen júrsem, qazir budan góri áldeqaıda jaqsy ári baqytty adam bolar ma edim.
Ýaqyt syrǵyp óte berdi. Attasymnyń isime kılige berýinen, meniń júris-turysymdy qaıtalap, mazaq qylýynan ábden mezi boldym. Aramyzdaǵy báseke, kúsheımese, báseńdegen joq. Bir kúni ony muqatýdyń taǵy bir amalyn oılap taptym. Internattaǵy balalardyń báriniń kózi ilindi-aý degen kezde, qolyma shyraǵdanymdy alyp, bólmemnen shyqtym. Ýılsonnyń bólmesine kelip, shyraǵdandy jaqyndatyp, onyń júzine úńilgen kezde denem muzdap qoıa berdi. Qorqynyshtan qol-aıaǵym dirildep, tóbe quıqam shymyrlady. Oıaý kezinde bulaı emes sıaqty edi, uıyqtap jatqan kezde attasymnyń túr-álpetindegi ár noqatqa deıin týra menikindeı eken! Birdeı esim, birdeı týǵan kún, birdeı túr-tulǵa! Bul qalaı sonda?! Álde meniń bolmysymdy aınytpaı qaıtalaýynyń nátıjesi me eken? Oıym on saqqa júgirgen, ári-sári kúıde shyraǵdandy úrlep sóndirdim de, bólmeden shyǵyp kettim. Zattarymdy asyǵys-úsigis jınastyrdym da, tań atqansha mektepten ketip qaldym. Sodan keıin ol jerge qaıtyp oralǵan emespin.
Bul kezde men on bes jasta edim. Birneshe aıdan keıin Eton atty tanymal jekemenshik mekteptiń oqýshysy atandym. Bul oqý ornyndaǵy qaınaǵan tirshilik maǵan burynǵy mektebimdi de, ondaǵy attasymdy da umyttyryp jiberdi. Etonda men jarytyp bilim alǵan joqpyn, jalqaý, maqsaty joq oqýshy boldym. Mine, osy kezde saıtanı qasıetter meniń boıyma myqtap tamyr jaıdy. Qysqasy, men qaıran úsh jylymdy bylǵanysh istermen zaıa ketirdim.
Bir kúni keshte men ózim sıaqty qara dúrsin kórgensiz dostarymdy bólmeme shaqyrdym. Biz túni boıy ishtik, kóńil kóterdik, araq-sharapty sýdaı simirdik. Jańa kúnniń alǵashqy sáýlesi qylań bere, qyzmetshi meni dálizde óte asyǵys kóringen bir adamnyń shaqyryp turǵanyn aıtty. Dálizge shyqqanymda, týra menikindeı aq shekpen kıgen bir jas jigit tura umtylyp, qolyma jarmasyp, qysyp ustap ady. Sodan soń basyn basyma jaqyndatyp, sybyrlaǵan únmen «Ýılám Ýılson!» dedi de, suq saýsaǵyn ári-beri shaıqap, eskertý belgisin jasady. Onyń bul eskertýi maǵan elektr toǵymen soqqandaı áser etip, esime túsken myńdaǵan sátter kóz aldymda tizbektelip ótti. Al meniń attasym qalaı aıaq asty sap ete qalsa, solaı kózdi ashyp-jumǵansha ǵaıyp boldy. Budan keıin biraz ýaqyt attasymnyń qaıdan kelgenin, ne úshin kelgenin, mende ne jumysy bar ekenin qansha surastyrsam da, bile almadym. Tek burynǵy mektebimnen men ketken kúni otbasyndaǵy qaıǵyly jaǵdaılarǵa baılanysty onyń da ketkenin estidim.
Arada az ǵana ýaqyt ótken soń, men Oksford ýnıversıtetine qujat tapsyryp, atalmysh oqý ornynyń stýdenti atandym. Ata-anamnyń ásire jumsaqtyǵynyń kesirinen men munda da jaman ádetterimdi údete túsip, saýyq-saıran qurýmen kún keship júrdim. Stýdenttik jyldarymda alaıaqtyq pen adamdardy aldap aqsha tabýdyń qyr-syryn jetik meńgerdim. Bul meniń adamdyq deńgeıinen qanshalyqty quldılaǵanymdy kórsetetin edi. Alaıda dostarym meniń aram isterimnen beıhabar bolatyn. Menen ondaı áreket shyǵady dep múldem kúdiktenbeıtin. Sóıtip, adal da aqkóńil Ýılám Ýılson atanyp, óz ortamda syıly boldym. Birneshe jyl boıy karta oıyndarynda alaıaqtyq jasap, jeńil jolmen aqsha taptym. Bizdiń ýnıversıtetke názik jandy, qyz minezdi Glendınnıng esimdi jigit túskende, men ózimniń «qurbandyǵymdy» birden tanydym. Anglıadaǵy eń baı otbasylardyń birinen shyqqan Glendınnıngpen karta oınaýdy ádetke aınaldyrdym. Bir-eki ret oǵan iri somadaǵy aqshany ádeıi jeńdirip, qurýly qaqpanyma beıqam jaqyndata tústim. Bir kúni josparymdy oryndaıtyn ýaqyt boldy-aý degen kezde Glendınnıngti ortaq dosymyzdyń bólmesinen keziktirdim. Bólmede on shaqty jigit shúıirkelesip otyr eken. Amandyq-saýlyq surasqan soń, áńgimeniń baǵytyn bildirtpeı karta oıyndaryna qaraı burdym. Aqyrynda karta oınaýdy Glendınnıng ózi usyndy. Biz uzaq ýaqyt karta oınadyq. Sońynda Glendınnıng ekeýmizden basqalary oıynnan shyǵyp qaldy da, ekeýmizdiń aınalamyzdy sheńberleı qorshap, enteleı qarap turdy. Tynymsyz sharap iship otyrǵan Glendınnıng óte qysqa ýaqytta maǵan kóp mólsherde aqsha qaryz bolyp qaldy. Bir saǵatqa jeter-jetpes ýaqytta qaryzy taǵy da tórt esege ósti. Glendınnıngtiń óńi ólikteı bozaryp ketti. Qaryzǵa belshesinen batqan ol shydaı almaı, sharasyzdyqtan jylap jiberdi. Glendınnıngtiń qazirgi hali shynynda da óte múshkil edi. Bólmedegi ózge jigitter túgil ózim de ony músirkep, aıap kettim.
Kenet esik shalqasynan ashyldy da, bólme ishine áldekim sýyt kirip keldi. Ekpininiń qattylyǵy sonshalyq – shyraqtar túgeldeı sónip qaldy.
- Myrzalar, – dep bastady ol sózin eshqashan esimnen shyqpas sybyrlaǵan únmen, meniń júregim alqymyma tyǵyldy, – ruqsatsyz kirgenim úshin keshirim ótinemin. Biraq búgin lord Glendınnıngti oısyrata jeńgen adamnyń adal oınamaıtynyn aıtý meniń paryzym. Onyń shekpeniniń ishki qaltalaryn tekserip kórýińizge keńes beremin.
Attasym osyny aıtty da, qalaı aıaq asty kirip kelse, solaı lezde shyǵyp ketti. Men sol kezde qandaı aıanyshty kúıde bolǵanymdy sózben aıtyp jetkize almaspyn!
Kóptegen qoldar bir sátte meniń jaǵama jarmasyp, shekpenimdi julqylap sheship aldy da, qaltalaryn tinte bastady. Búgingi oıynda maǵan aıqyn basymdylyq bergen kartalar ishki qaltamnan tabyldy. Meni mundaı adam dep tıtteı de kúmándanbaǵan dostarym alǵashynda ne aıtaryn bilmeı, ańtarylyp otyryp qaldy. Alaıda mundaı únsizdik maǵan búkil kinálaý, sógýden de aýyr tıdi. Birazyraq ýaqyt ótkennen keıin ǵana bólmeniń ıesi:
– Ýılson myrza, biz seniń qýlyq-sumdyǵyńa ábden toıdyq. Erteń Oksfordtan ketesiń dep úmittenemiz. Al qazir meniń bólmemnen tabanyńdy jaltyrat! – dedi.
Jerge kirerge tesik tappaı uıalǵan men kelesi kúni tańerteń erte Parıjge bet aldym. Degenmen, attasymnan báribir qashyp qutyla almadym. Ol Parıjde de meniń josparymnyń kúl-talqanyn shyǵardy. Ýaqyt zymyrap óte berdi. Al ol meniń qyr sońymnan qalmaı qoıdy. Rımde de, Venada da, Máskeýde de endi en baılyqqa ıe bolamyn ba dep otyrǵanda, jer astynan shyqqandaı sap ete qalady da, qýlyǵymdy áshkerelep beredi! Kúlli Jer sharynda attasymnan jasyrynatyn qýys tappaı kúıindim!
Ýılson qashan da meniń isime kılikkende, meni aram isterden saqtandyrýdy ǵana kózdeıtin. Onyń túpki muratyn túısiný maǵan báribir jan tynyshtyǵyn bergen joq. İs-áreket erkindiginen aırylǵanyma qatty yzalanatynmyn.
Attasym jyldar boıy meniń kıim kıisimdi qaıtalaýyn da qoıǵan joq. Biraq bir uqpaıtynym – únemi júzin tumshalap, jaýyp alady. Ne degen aqymaqtyq deseńshi! Báribir men onyń Ýılám Ýılson ekenin, oqýshy kúnimnen bergi básekelesim ekenin bilemin ǵoı!
Jyldar ótken saıyn ishimdikke táýeldiligim arta berdi. Onsyz da týmysymnan qyzýqandy men ishimdiktiń áserinen óz minezimdi bıleýden qalyp bara jattym. Birde Parıjde júrgenimde, attasym endi kózime kórinse, aıamaspyn degen baılamǵa keldim.
Bir kúni keshte bir qart baıdyń úıine bı keshine barmaq boldym. Onyń óte sulý ári jas áıeli bar edi. Baıdyń áıelimen keshqurym baqta kezdespek bop ýaǵdalastym. Qandaı aram nıette bolǵanymdy aıtpaı-aq qoıaıyn. Iyǵymnan tartyp áldekim toqtatqanda, men ýádelesken jerge asyǵyp bara jatyr edim. Eshqashan esimnen shyqpas sybyrlaǵan úndi estip, men onyń kim ekenin birden tanydym. Jalma-jan artyma burylyp, onyń jaǵasyna jarmastym da:
– Aıýan! – dep aqyrdym.
Ózim oılaǵandaı meni qaıtalap kıinipti, ekeýmizdiń de qynabymyzda birdeı qylysh bar. Tek ol qara jibek matamen betin tumshalap alǵan.
– Sen budan keıin meniń mazamdy almaıtyn bolasyń! Qane, qorǵan! – dep aıqaılap, men qylyshymdy sýyryp aldym.
Ol sál ǵana oılanyp turdy da, qorǵanbaq bop qynabynan qylyshyn sýyrdy. Jekpe-jek uzaqqa sozylǵan joq. Men ony ıterip jerge qulattym da, keýdesine qylyshymdy qaıta-qaıta suqqyladym. Qulaǵan kezde betin búrkemelep turǵan japqysh anadaı jerge ushyp ketken edi. Ýılsonnyń júzine kózim túsken kezde denem túrshigip ketti. Qansyrap jatqan attasymnyń júzindegi ár noqat, kıimindegi ár talshyq jip týra menikindeı bolatyn!
Ýılson qınalyp jatyp aqyrǵy sózin aıtty:
– Sen jeńdiń, men jeńildim. Alaıda ekeýmiz bir jaratylys edik. Men seniń boıyńdaǵy ar-ımanyń edim. Bujan keıin álem úshin paıdasyz qoqyssyń! Sen ar-ımanyńdy óz qolyńmen óltirdiń! ıAr-ımanyńdy óltirý arqyly ózińe qandaı zıan keltirgenińdi bilseń ǵoı!..
Aǵylshyn tilinen tárjimalaǵan Alpamys FAIZOLLA,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń jýrnalısıka fakúltetiniń stýdenti
