Qazaqstannyń 100 paıyzy qazaqty quraıtyn aýyldarynyń namyssyz taksısterine deıin (qaı aǵylshynnyń rızalyǵyn tabaıyn dep júrgenin qaıdam?) kólikteriniń tóbesine «TAHİ» degen jazýy bar sháshki taǵyp alypty.
Tahı...... Eı, namyssyz, teksiz bolsań jalpaqtap ót ómir baqı!
Tóbesine «jaldanatyn kólik» dep jazyp alsa sháshkisimen qosa shashy órtenip kete me? Bir taksıst:
Búgin klıent kóp, nege deseń búgin «Valentına» kúni - dep, yrjalań-yrjalań etedi. Máz-meıram, ózin shat-shadyman baqytty sezinedi. Shydaı almaı:
Nemeneńe jetisip tursyń, baýyrym-aı! - dedim.
Dáleldep túsindirýge tyrysyp-aq baqtym, qaıteıin, óz qolyńdy óziń kesesiń be, máńgúrt jigit sóz ıesi emes, ez ıesi bolyp shyqty.
* * *
Árıne, aqyldan jurdaı jigersiz jigit pen qansyz qyzǵa asyǵa kútken qymbat ári qımas kún! Bul kún buryn kúntizbede joq edi. Qashan jáne qalaısha bizdiń ıaǵnı qazaqtyń kúntizbesine enip, tamyryn tereńge, keńge jaıyp, tapjylmastaı ornyǵyp, oıyp turyp oryn alǵan? Buǵan kim ruqsat etip, kim jol berdi? Demeýshisi kim jáne kimniń ıdeologıasy? Maqsattary ne jáne qorytyndysy qandaı? Bılik, qoǵam, zıalylar, namystylar, ultshyldar, qane, qaısibiriń bóget bolyp kúres jarıaladyńdar? Kúreskenderge aıtarym – isterińniń jemisi, kúresterińniń qorytyndysy qane? Tym bolmasa saýsaqpen sanap bireýin kórsetshi? Aýyz toltyryp bireýin aıtshy qane? Qolynda bıligi bar qoǵam kúsh bergen «shaıtanı meıramdy» qarýsyz, jaıaý, bireń-sarań qara halyq toqtata ala ma? Bir jazbań men bir saǵat ýaǵyzyńa qarsy ınternettiń «katúshasy» 24 saǵat boıyna sharshamastan, úzdiksiz satyrlatyp toıtarys berip turǵan joq pa? Baılaýda turǵan ıt, ne bos júrse de tek sylbyr úrgen ıt eshkimniń júregine qorqynysh uıalata almaıdy. Demek, qur beker, negizsiz! Bizdiń mysal mynaǵan saıady: qolymyzdaǵy baýyr et balamyzdy aýzynan ot shashqan ajdaha eriksiz, joıqyn kúshpen julyp alyp, julmalap shaınaýda. Qylqytýǵa sál-aq qaldy. Álsiz qul qyzyl qan, tek qana shyryldaǵan daýysy ǵana estiledi. Sálden soń ol da toqtamaq! Al bizdiń qoldan keletin qaıran: «áı, jat, qoı, ket, jiber deımin, qutqaryńdar, kómektes» deýmen ǵana shektelýde. Qazaqta: «Myń estigenshe bir kór, myńnyń túrin bilgenshe birdiń atyn bil, myń aıtqansha bir iste» degen sekildi maqaldar bar. Iaǵnı bizge is kerek. Al sóz bostandyǵy shekteýli qoǵamda birnárse isteý múmkin be? Týrasyn aıtaıyn, qaqpamyz ashyq, súzgi joq. Qanaty uzyn surqıalar emin-erkin aǵylýda. Qaqpa túgili qaqpaǵymyz ashylyp qalǵan. «Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» degendeı, ashyq qalǵanǵa kez-kelgen buralqy ıt saryp ketti. Bylǵanǵan mımen evrosha oılaı bastadyq. Jún jep jabaǵy tyshtyq. Haramdy –halal, qalǵanyn – obal qylyp aldyq. Jastarǵa bul meıramdy Valentına qatyn jaıaýlap kelip, qarýmen, qorqytyp-úrkitip, zorlap bekitip ketken joq. Bul – bizdiń ermeliligimizdiń kesiri! Qoǵam men bıliktiń keıingi urpaqqa alańdamaı erkine taırańdatqanynyń jemisi, onymen qosa kúrespegeniniń belgisi! Bul kápirdiń, Qudaısyzdyń meıramy! Iaǵnı bul meıram bizge kápirler arqyly keldi. Elimizde 130-dyń ústinde ózge ult turatyny belgili. Bıliktiń paıymdaýy boıynsha bul meıramǵa qarsy shyqqanyń – elińdegi 130 ózge ultqa, onyń ustanymy men salt-sanasyna, senimine qarsy shyqqanyń bolyp esepteledi. Óz qandasymyzdy qınasaq ta «assambleıa» dep ózge ultty asyra syıladyq. Bıliktiń bul meırammen kúrespeýiniń saldary da osy, ol bir. Ekinshiden, kúntizbedegi 1- shi qańtar jańa jyl bizge úırenshikti meıram bolyp qaldy. Onymen biz kúrespek túgili jańalyq engizip ony damytýmen álekpiz. Meıramdy shyraılandyryp, shyrshany shyraınaldyryp júrgenimiz ótirik pe? Ony biz qalypty jaǵdaı retinde qabyldaımyz. Sebebi – patshamyzdyń ózi jańa jyldy sharap quıylǵan qutymen tilek tilep turyp ashyp beredi. Keıin 8-shi naýryz, avtory Setkına. Bul meıramdy jatyrqamaı ózderine etene sińirsin dep «Analar, áıelder, ardaqtylar meıramy» degen jalaýmen betperdelep qoıǵan. Onyń shyǵý tarıhyn el ábden bilip boldy. Ol da bizge qalypty jaǵdaı bolyp qaldy. Endi osy eki aradan «Valentına» kúni basyn qyltıtyp atyp shyqty. Iaǵnı «jerden shyqqan jelim batyr» meıramy erteńgi kúni álgi eki meıram sekildi qalypty jaǵdaıǵa aınalady, aınalyp ta úlgerdi. Kerisinshe endi qulpyryp, jaıqala bermek. Biz bul meıramǵa kúshimiz kelmegeni sol, buny eń bolmasa qazaqılandyraıyq dep shýlaýdamyz. Iaǵnı valentına kúni emes, «Qyz jibek pen Tólegen, Eńlik pen Kebek, Qozy Kórpesh pen Baıan sulý, Láıli men Májnún» kúni dep ataıyq degen pálsápalar ortaǵa tastaldy. Bul – sorly qazaqtyń, boldyq, kóndik, beısharamyz degenin bildiretin ıshara! Bul meıram – bizge yń-jyńsyz jymysqy kúlkimen kúńirene kirip keldi. Op-ońaı uıa salyp, jep-jeńil jumyrtqalady. Iaǵnı bular bizdiń eń birinshi ınternet arqyly sanamyzdy jaýlady. Damyǵan zamannyń keri ketken adamy bolyp qaldyq. Sapasyz adam sanasyzdan paıda bolady. Saf altyndy tot basty degen osy. Bul meıramdy joıý úshin endeshe ne isteý kerek? Qandaı shara qoldanǵan jón? Bul kózge kórinip turǵan dert emes. Bul – árkimniń sanasyna, mıyna sińgen qurt-kesel! Bul – ota jasap sylyp alyp tastaýǵa kelmeıtin jegiqurt! Bizge esh bildirmeı qalaı kirip keldi, dál solaı bizde esh bildirmeı yń-jyńsyz qamyrdan qyl sýyrǵandaı qyp bul meıramdy mıdan jáımen sýyryp shyǵaryp tastaýymyz kerek. Shyn júrekten, elekten ótkizip baryp qur aıqaı emes, janaıqaıǵa salýymyz kerek. Meıramymyz az bolyp dál osy meıramǵa jerik bolyp qaldyq pa? Aınalaıyndar-aı! Olaı bolsa Allanyń qalaýymen, násip etken yryzdyq-nesibesimen, bergen densaýlyǵymen kúnde aman-esen tiri júrgenderińniń ózi meıram emes pe? Ólseń – qaza, qaıǵy, jylap-syqtaý, joqtaý, qasyret, qaraly kún! Bul meıram – jastar jabysyp alyp aıyrylmaıtyndaı qandaı qasıetterge ıe? A, a, ony bári biledi. Bul jerde meıramnyń nápsi qumarlyq dárejesi birinshi orynda tur. Bul meıram – tátti, sheker jalǵan sezimdermen bezendirilgen, júrekti myqty dýalap tur. Eki sıqyrshy bir-birine urlanyp qaraý, nurlanyp qylymsý, qumarlanyp qulshyný, armandap ańsaý, taǵatsyzdana kútý, oılaný, tolǵaný, sergeldeńge túsý, muńaıý, erekshe erkeleý, nazdaný, rahat roman, saǵym ishindegi saǵynysh, balaýsa baqyt, shyryn-shárbat, yntyq bal sezim, sylana súıisý, balmuzdaqsha erip qorǵasynsha balqý, ári qaraı jetinshi qatqa kóterilip shamadan tys shalqý! Aıta berse kóp, mine, osynyń bári jastardyń álsiz býynyna qanjar suǵyp tur. Bul meıram – jastardy máńgilik mahabatqa emes, bir kúndikke, azǵyndyqqa jeteleıdi. Bir kúná – bir kúnániń jarshysy! Kúná – kúná týdyrady! «Grajdanskıı brak» degender – osy meıramnyń pisip jetilgen jemisi! Bul meıramnyń toǵystyrar múıisi – túngi klýbtar, qyztekeler men erkekshoralardyń klýby, zınaqor men jezeksheler úıi, jetimder úıi men qarttar úıi, tikenek symmen qorshalǵan túrmeler, sońy baqa-shaıan, qurt-qumyrsqa, abjylandar mekeni – qorqynyshty sýyq qabir! Tıyn úshin tánin satqan qyzben tıyn úshin ony tasyǵan taksıdiń kúnási bir. Bul meıramdy paıdalanyp, syltaýratyp kelip dosy joqta dosynyń kelinsheginiń qolynan ustap, quttyqtap, betinen súıý – haram! Zına jasaǵanmen teń! Bul meırammen bir-birin quttyqtaý, gúl syılaý, SMS hat jazý, MMS sýret jiberý, aldaý, arbaý – haram! Bul meıramǵa ún qosyp, árlep, damytyp, jalǵastyrǵan, nasıhattaǵan, jyr-shýmaq, án shyǵarǵan, qandaı da bir óz úlesin qosqan adamnyń bári – kúnáhar! Bul kúndi jeńil oılaıtyn, jeńil júristiler, zınaqorlyq pen jezókshelikke úmitkerler ǵana taǵatsyzdana kútedi. Bul meıram – qorǵap alýǵa, bolmasa qandaı da bir dáleldermen aqtap alýǵa óte laıyqsyz! Shoqqaǵardyń oqqaǵary bolmaı-aq qoıyńdar! Sondyqtanda, túsine bilgen adamǵa dońyz ben maımyldyń hareketi kimge úlgi? Oılanyńdar, baýyrlar!
* * *
Aıtpaqshy, bul meıramnyń bizdiń sanamyzǵa sińýine sebep bolǵan naqty kúnáhar ustaldy!
Kim ol, aıtshy bizge, kórsetshi qane, sazaıynyn tarttyraıyq!
Qoldaryńnan kele me?
Nege kelmeıdi!
Ol – INTERNET!
Óı, qoıshy, ázildep tursyń ba? Biz shyn kórip qaldyq qoı?
Endi, shyn emeı nemene? Qylmysker ustaldy, endi ony tek qana ólim jazasyna kesý kerek. Oǵan basqa jaza qoldaný laıyqsyz!
Qalaısha? Internettiń túbi bar ma edi?
Túpsiz tereń bolsa nege kiresińder, jalǵyz kózdi dıýdiń kózine nege túsesińder!
Ne deıdi? Internettiń de ıesi bar ma?
Árıne!
Ol kim?
İbilis shaıtan! Álde shaıtannyń ústinen aryz jazyp ony sottata almaısyńdar ma? Tanys-tirekteri, erýshi jamaǵattary kóp pe? Bir nárseni uq, baýyrym! Internet – erteńgi kúni bir kózdi TADJALǴA eretin áskerlerin daıyndaýda. Internetke baılanǵanyń – osy bastan tadjalǵa ásker bolyp saılanǵanyń! Sarbaz bolyp sanalǵanyń!
Ony qalaı sottaıdy, onymen biz qalaı kúresemiz? Qyzyq eken, adam kózge kórinbeıtin zatpen kúrese ala ma?
Kózge kórinbeıtin kúná jasap batpaqqa belshelerińnen batyp jatqan joqsyńdar ma? Álde jasaǵan saýaptaryńdy qoldaryńmen ustap kórdińder me? Ony kózge kórinbeıtin bir ǵana kúshtiń kómegimen ǵana jeńýge bolady.
Ol kim?
Ol, Jaratqan ıeń Alla-Taǵala! Árkim Allasyn tyńdap, onyń
kórsetken joldarymen júrip, aıtqanyn istep, shaıtanǵa qarsy shyqsa, álbette ibilis-shaıtan jeńilis tabady. Ol úshin bılik basyndaǵylardyń ózi Qudaıyn bilý kerek. Bul meıramdy joıýdyń jáne bir saıası joly bar. Ony tek qana «sol maıdanda qan tógem» degen naǵyz sarbazdyń ózine aıtam!
İm, endi túsinikti boldy.
Valentınaǵa jol joq!
Atańa nálet, kápirdiń Valentıni!
Kúntizbege jáne bir pále tıdi.
Aqyly taıaz, jastarymdy jastaıynan,
Jalǵan ǵashyq sezimdermen álekteıdi.
Qaýqarsyz qoǵam, betsiz bılik, zańyń álsiz,
Al bizdiń arnalarǵa ne jetpeıdi?
«Mahabbat, ǵashyqtardyń meıramy» dep,
Radıo, jýrnal, teledıdar bezekteıdi.
Mektep pen ata-ana sózine erseń:
«Meıram ǵoı, qýanysh qoı, dym etpeıdi,
Árıne jarnamanyń saldarynan,
Shaıtannyń arbaýyna syn ótpeıdi.
Besikten búgin shyqqan sábı qyzdar,
Shyǵa almaı jalǵan sezim qursaýynan,
Erteńine qoıansha kójekteıdi.
«Odınochnyı mat» degen orden berip,
Qoǵam ony «mundaı qyzdar ójet» deıdi.
Nekesiz ul, jetesiz qyz, shata urpaqqa,
Mılaryn ózgertseńde sóz ótpeıdi.
* * *
Adamzatty taıdyrý, kúnáhar qyp,
İbilistiń, Shaıtannyń basty armany.
Valentına – esi ketken essizdiki,
Zınaqor men jezóksheniń baspaldaǵy,
* * *
«Jylyna bir keled» dep paıdalanyp,
Ózge bireý ǵashyǵyn qushaıyn ba?
Álde jas, ańǵal qyzben, sezimin urlap,
Tek ýaqytsha, jyly jaqqa ushaıyn ba?
Zınaǵa jol salatyn bul meıramdar,
Jyl aınalyp kelip turar qys aıynda.
* * *
Bul kúni satylady taýarlary,
Bazar, dúken, kóshe-kóshe, ár bir tusta.
Júrekshe, tilek qaǵaz, aqqý músin,
Qyzyqtyryp oı salar túrli nusqa.
«Qyzdy tyı, 40 úıden» degen qazaq,
Rasynda da danyshpan, netken usta!
Qyzdyń joly – jińishke, qylkópir dep,
Tusaý salyp, bekitken keıbir tusta.
Sondyqtanda jastarym, kúresip ót,
Kúresip ól, Valentınmen árbir qysta!
Turar Shapqara
Atyraý oblysy Qulsary qalasy
