قازاقستان ءۇشىن بيىلعى جىل ايتۋلى جىل بولدى. حالىقارالىق قوعامداستىقتا قاشان دا ءوز پوزيسياسىنا نىق ءبىزدىڭ ەل سىرتقى باعىتتا كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. مۇنىڭ دا پايدالى جاعى بار. ويتكەنى قارىم-قاتىناس  ۇدايى جاقسارادى.

ايتا كەتەيىك، باسقا ەلدەرگە الابوتەن قاراماي، سالماقتى ساياساتىمەن كورىنەتىن قازاقستان ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا اقتاۋدا ايرىقشا كەزدەسۋ ءوتتى. تەڭىزدى قورشالاي قونىستانعان بەس ەل تۇرىكمەنستان، رەسەي، قازاقستان، يران مەن ازەربايجان باسشىلارى كاسپيي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتايتىن كونۆەنسياعا قول قويدى. ەندى ونىڭ ءبىرقاتارىن اتاپ وتەيىك:

- قۇجات جوباسى بويىنشا، كاسپيي تەڭىزى بەس ەل اراسىندا تەڭىز رەتىندە بولىنگەن. قازاقستان تەڭىزدىڭ 29 پايىزىنا يە.

- قۇجات جوباسى بويىنشا، بەس مەملەكەت وزدەرىنە تيەسىلى تەرريتوريادا شيكىزاتتى بارلاپ، وندىرە الادى. ءبىراق وعان بەس ەلدىڭ ورتاق كەلىسىمى كەرەك جانە ەكولوگيالىق تالاپتار ساقتالۋى ءتيىس.

- قۇجات جوباسى تەڭىزدە جاعالاۋداعى بەس مەملەكەتتەن باسقا ەلدىڭ اسكەري كۇشتەرىنىڭ بولۋىنا تىيىم سالادى.

ارينە، سوڭعى 25 جىلدا ءتۇيىندى بولىپ  كەلگەن ماسەلە قازاقستاندا، اقتاۋ قالاسىندا شەشىلدى. قول قويىلعان قۇجاتتىڭ حالىقارالىق تاريحي ءمانى بار. قۇجات تەڭىزبەن شەكتەسپەيتىن ەلدەرگە كاسپييدە اسكەر ورنالاستىرۋعا تىيىم سالادى. دەمەك، بۇل بەس ەل ءۇشىن دە، قازاقستان ءۇشىن دە وتە كەرەك. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا قاۋىپسىزدىك باستى نازاردا تۇرعاندا ەڭ الدىمەن مامىلە ماڭىزدى. ارينە، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كەلىسىمنىڭ ءمانى بولەك. وسى ۋاقىتتا دەيىن اتالعان بەس ەلدىڭ اراسىندا دا كاسپييدىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى كوزقاراس ءارتۇرلى بولدى. ورتاق مامىلەگە كەلۋ وڭاي بولمادى. اقىرى 25 جىلدان استام ۋاقىت بويى جالعاسىپ كەلگەن كەلىسسوز ناتيجەلى اياقتالدى. تاريحي وقيعانىڭ ءمانى مىنادا، بۇل قۇجاتقا قازاق جەرىندە قول قويىلدى.

–كونۆەنسيا بۇل بارلىعىن قامتيتىن نەگىزگى قۇجات. وندا كاسپيي تەڭىزىنە قاتىستى تاراپتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى انىقتالعان، وعان سۋى، تابانى، تابيعي رەسۋرستارى مەن اۋە كەڭىستىگى دە كىرەدى. كەلىسىمدە ۇلتتىق ايماققا قاتىستى شەكتەۋلەر، تاۋەلسىزدىك قۇزىرەتى، جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ، ترانزيت پەن تاسىمالداۋ، قۇبىرلار مەن كابەلدەر توسەۋ، تەڭىزدىڭ تابيعي ورتاسى مەن بيولوگيالىق رەسۋرسىن قورعاۋ جانە وزگە دە ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. بۇل ورتاق كەلىسىم، بەس مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كەرەك قۇجات، – دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اقتاۋدا وتكەن كەزدەسۋدە.

باسقوسۋعا قاتىسقان بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى دا تەڭىز مارتەبەسىنە قاتىستى ءالى دە كەلىسسوزدى جالعاستىرۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. راسىندا مارتەبە تۋرالى مامىلەگە قول قويىلعانىمەن، ءالى دە شەشىمىن تاباتىن نارسەلەر بار. ول – ەڭ الدىمەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك، باسقا ەلدىڭ اسكەري كۇشتەرىن تەڭىزگە ورنالاستىرماۋ. راسىندا دا اۋعانستان مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە ءالى دە سوعىس توقتاتىلماي جاتقان ۋاقىتتا كاسپيي تەڭىزىنىڭ قاۋىپسىزدىگى وتە ماڭىزدى.

ال كاسپيي تەڭىزى مارتەبەسىنىڭ انىقتالۋى جاعالاي جاتقان بەس ەلگە نە بەرەدى؟ بىرىنشىدەن، ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس ءوربيدى. ەكىنشىدەن، قاۋىپسىزدىك نىعايادى. ۇشىنشىدەن، قول قويىلعاننان كەيىن ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى ەلگە قوياتىن كىناراتى بولمايدى. تورتىنشىدەن، تەڭىزگە قاتىسى جوق بوتەن ەلدەر بۇل ماڭايعا جولاي المايدى. بەسىنشىدەن، بارلىعى دا ورتاق كەلىسىم بويىنشا جۇزەگە اسادى. التىنشىدان، وڭىرلىك جانە  مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلمەيدى.

راسىندا بەس ەل باسشىلارىنىڭ الدىن الا كەلىسىپ، كومميۋنيكەگە قول قويۋىنىڭ ءمانى بار. ويتكەنى الدىن الا جاسالعان دەرەك بويىنشا، كاسپيي تەڭىزىنىڭ قايراڭىندا 50 ميلليارد باررەل بارلانعان مۇناي قورى مەن 9 تريلليون تەكشەمەتر گاز قورى بار. مۇنداي جاعدايدا الاڭداماسقا بولمايدى.

ءسويتىپ، كاسپيي تەڭىزىن ءبولۋ تۋرالى  1992 جىلدان بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەگە بيىل نۇكتە قويىلدى. قاشان دا تەڭىز سۋى مەن ونىڭ بايلىعى وزەكتى. نەگىزىنەن قۇرىلىقتا ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن مۇنىڭ كوكەيكەستىلىگى قاشان دا كۇن تارتىبىندە بولىپ كەلدى.

ويتكەنى، كاسپيي – ەرەكشە ماڭىزى بار ستراتەگيالىق ايماق سەبەبى، تەڭىز تابانىندا مۇناي مەن گازدىڭ اسا مول قورى بار. دۇنيە جۇزىندە اۋلاناتىن بەكىرەنىڭ 80 پايىزدان استامى وسى كاسپيي تەڭىزىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ال قارا التىن مەن كوگىلدىر وتىن حالىققا  قاشان دا كەرەك. ال بايلىعى بار جەرگە باسقانىڭ كوزى تۇسەدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ، ەلدىڭ، حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاۋ قاجەت.  دەمەك، ەندى الاڭدايتىن تۇك جوق. ويتكەنى كاسپييدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى انىقتالدى. ەندى ەن بايلىقتى جاراتۋدىڭ كەزى كەلدى.

ەركىن قالدان